Til sahifasining manbasini koʻrish

{{Maʼnolari|Til (maʼnolari)}}
[[Tasvir:Tepantitla mural, Ballplayer A (Daquella manera).jpg|thumb|200px|right|[[Teotiuakan]]dagi ushbu devor rasmida (taxminan 200-yil) personaj ogʻzidan nutqni ifodalovchi oʻrogʻlik xat chiqib kelyapti.]]
'''Til''' deb murakkab [[muloqot]] tizimiga yoki shu tizimni oʻrganish va ishlatish qobiliyatiga aytiladi. Til asosan muloqot vositasi hisoblanadi. Tilni oʻrganuvchi sohaga [[tilshunoslik]] deyiladi. Jahon tillari miqdorini aniqlash uchun til va [[sheva]] orasida farqni oʻrnatish zarur. Shunga qaramay, tillar soni 6–7 ming orasida, deb hisoblanadi. [[Tabiiy til]] [[Nutq|soʻzlashuv]] yoki [[ishora tili|imo-ishora]] orqali tarqaladi, biroq har qanday til eshitish, koʻrish, sezish [[stimul]]lari yordamida [[yozuv]], [[braille]] yoki [[hushtak]] kabi ikkilamchi vositaga [[kod]]lanishi mumkin. Bu odam tili modallikdan mustaqil boʻlgani uchun ilojli. Keng maʼnoda til atamasi ostida biror muloqot tizimining tayinli qoidalari majmuasi tushuniladi. Barcha tillar [[semiozis]]ga, yaʼni [[belgi]]larni tegishli [[maʼno]]larga bogʻlash jarayoniga tayanadi. [[Ogʻzaki til|Ogʻzaki]] va imo-ishora tillari ramzlar ketma-ketligini soʻz yoki [[morfema]] qilib shakllantiruvchi [[fonologiya|fonologik]] tizim hamda soʻz va morfemalar ketma-ketligidan ibora va [[gap]]larni hosil qiluvchi [[sintaksis|sintaktik]] tizimni oʻz ichiga oladi.
Odam tili [[unumdorlik (tilshunoslik)|unumdorlik]], [[rekursiya|rekursivlik]] va [[siljish (tilshunoslik)|siljuvchanlik]] xususiyatlariga ega ekanligi hamda ijtimoiy kelishuv va oʻrganishga butunlay asoslangani uchun unikaldir. Binobarin, uning murakkab tuzilishi [[hayvonlar muloqoti]]ga nisbatan juda keng ifoda va qoʻllanishlar koʻlamini beradi. Til erta [[hominin]]lar asta-sekin primat muloqot tizimlarini oʻzgartira boshlagan paytda, [[ong nazariyasi|boshqa onglar nazariyasi]]ni shakllantirish qobiliyati va [[intensionallik]]ni oʻrganayotganida yuzaga kelgan, deb taxmin etiladi.

Ushbu rivojlanish miya hajmi oʻsishiga mos kelgan boʻlishi mumkin; aksariyat tilshunoslar til tuzilishini tegishli muloqot va ijtimoiy vazifalarga xizmat qilish uchun evolutsiyalangan, deb qarashadi. Til [[odam miyasi]]ning turli, xususan [[Broca sohasi|Broca]] va [[Wernicke sohasi|Wernicke sohalarida]] ishlanadi. Odamlar tilni yosh bolalik paytidagi ijtimoiy oʻzaro munosabat orqali [[til oʻzlashtirish|oʻzlashtiradilar]] va oʻrtacha uch yoshga kelib ravon gapira oladilar. Til ishlatish odam [[madaniyat]]iga chuqur singgan. Binobarin, til faqatgina muloqot vositasi boʻlib qolmay, balki [[individuallik]], [[ijtimoiy stratifikatsiya]], [[parvarish]] va [[ermak]] kabi ijtimoiy va madaniy rollarga ham ega.

Tillar vaqt oʻtishi bilan [[til evolutsiyasi|oʻzgaradi]], ularning evolutsiyasini qadimgi tillar keyingi bosqichlar sodir boʻlishi uchun qanday belgilarga ega boʻlganini aniqlovchi va ularni zamonaviy tillarga taqqoslovchi [[tarixiy tilshunoslik]] oʻrganadi. Umumiy ajdoddan keluvchi tillar guruhiga [[tillar oilasi]] deyiladi. Bugungi kunda jahonda eng keng tarqalgan tillar, jumladan [[inglizcha]], [[ispancha]], [[portugalcha]], [[ruscha]] va [[hindcha]] [[hind-yevropa tillari]]; [[mandarin xitoychasi]] va [[kantoncha]] esa [[sino-tibet tillari]]; [[arabcha]], [[amharcha]] va [[ivrit]] esa [[semit tillari]]; [[suahili]], [[zulu]] va [[shona]] esa [[bantu tillari]] oilasiga kiradi. Tilshunoslar fikriga koʻra bugun mavjud tillarning 50 dan 90 foizigachasi 2100-yilga kelib [[oʻlik til|yoʻqolib]] ketad<ref name="Handbook">{{harvcoltxt|Austin|Sallabank|2011|}}</ref><ref name="Moseley">{{harvcoltxt|Moseley|2010}}</ref>.

Til konkret nutq hodisalari (ayrim gaplar, hikoyalar, bir necha kishining suhbati va shu kabi), jumladan, ogʻzaki yoki mexanik usudda takrorlanadigan va yozuv orqali qayd etiladigan nutq hodisalarida mavjud boʻladi. Koʻplab nutq hodisalarining struktur xususiyatlarini taxlil qilish, qiyoslash va umumlashtirish muayyan tilda mavjud boʻlgan elementlar va ular oʻrtasidagi munosabatlar majmuini yaxlit murakkab belgi tizimi sifatida anglash va tavsiflash imkonini beradi. Hozirgi davrda turli millat, elat va qabilalarga tegishli 2500 dan 5000 tagacha (baʼzi manbalarda 3000–7000 oraligʻida) jonli til borligi maʼlum. Ularning har birida barcha tillar uchun umumiy boʻlgan baʼzi universal struktur xususiyatlar koʻzga tashlanadi. Lisoniy tizim nuqtai nazaridan tilning bunday universal xususiyatlari sifatida barqarorlashgan koʻplab til belgilari — soʻzlarning va ulardan foydalanish boʻyicha umumiy (grammatik) qoidalarning mavjudligi; soʻzlar tarkibida tilning eng qisqa (kichik) tovush birliklari — [[fonema]]larning ajratilishi kabilarni koʻrsatish mumkin. Ayrim olingan soʻz doirasida fonemalar bir yoki bir necha boʻgʻinga birlashadi. Tilning kamroq umumiy boʻlgan struktur xususiyati alohida soʻzlar doirasida yanada kichikroq fonetik-semantik qismlar — [[morfema]]larning ajralishidir. Nutq jarayonida har qanday nutq hodisasining gaplar tashkil etishi har qanday tovush tilining universal xususiyati hisoblanadi. Umumiy xususiyatlar doirasida turli xil tillarda ularni tashkil etuvchi elementlarning cheksiz variantlashuvi va bu elementlarning nutq jarayonidagi oʻzaro munosabati kuzatiladi.

Til mehnat va ijtimoiy ong bilan birgalikda bir-biriga oʻzaro bogʻliq boʻlgan, insonni hayvondan farqlovchi 3 ta eng muhim xossalardan birini tashkil etadi. Ushbu hossalar ichida mehnat muhim ahamiyatga ega boʻlib, u jamiyat mavjudligining moddiy asosi hisoblanadi.

Tilning tafakkur, ijtimoiy ong bilan aloqasi nihoyatda uzviy, chambarchasdir. Til belgilari — [[soʻz]]lar, [[soʻz birikmasi|soʻz birikma]]lari va [[gap]]lar — moddiy shakllar boʻlib, ularda ongning ideal mahsullari — aniq tasavvurlardan tortib eng mavhum va umumlashtiruvchi tushunchalar yoki hukmlargacha obyektiv tarzda oʻz aksini topadi. Shunday qilib, til nafaqat fikrni ifodalash yoki fikr almashish vositasi, balki ijtimoiy ongda fikrlarni shakllantirish va mustahkamlash vositasi ham hisoblanadi. Til — jamiyat boyligi, u jamiyat aʼzolarining oʻzaro aloqasini amalga oshiradi, insonning moddiy va maʼnaviy turmushida roʻy beradigan barcha voqeahodisalar haqidagi bilimlarni jamlaydi va ulardan xabardor qiladi; til ayni maʼnoda asrlar mobaynida shakllanadi va mavjud boʻladi. Tafakkur tilga qaraganda birmuncha tezroq rivojlanadi va yangilanadi, leki tilsiz tafakkurni tasavvur etib boʻlmaydi: tilda ifodalanmagan fikr noaniq, tushunarsiz bir narsa boʻlib, insonga borliq voqea-hodisalarini anglab yetishida, [[fan]]ni rivojlantirish va takomillashtirishida yordam bera olmaydi. Tafakkur tilsiz mavjud boʻlmas ekan, til ham tafakkursiz yashay olmaydi. Biz oʻylab turib gapiramiz va yozamiz, oʻz fikrlarimizni tilda aniqroq va tushunarliroq bayon etishga harakat qilamiz. Demak, fikrlar til negizida paydo boʻladi va unda mustahkamlanadi; til bilan tafakkur bir butunlikni tashkil etadi.

Tilning, dastlabki tilning paydo boʻlishi masalasi insoniyatni qadimgi zamonlardan beri qiziqtirib keladi. Qadimgi davrlardan boshlab tilning kelib chiqishi haqida koʻplab nazariyalar, taʼlimotlar paydo boʻldi. Lekin bu nazariya va taʼlimotlar tilning kelib chiqish masalasini hanuzgacha uzil-kesil hal qilib bera olgani yoʻq.

Qayd etilganidek, [[jahon tillari]] oʻz grammatik qurilishi, lugʻat boyligi va boshqa jihatidan bir-biridan farq qiladi, lekin shu bilan birga ular barcha tillar uchun mushtarak boʻlgan umumiy qonuniyatlar asosida rivojlanadi. Til davr bilan, zamon bilan hamohang ravishda oʻzgarib boradi ([[oʻzbek tili]]ning qadimgi turkiy til davri bilan hozirgi koʻrinishi chogʻishtirilsa, bunday oʻzgarishlar qay darajada boʻlganligi yaqqol seziladi) va baʼzan, turli ijtimoiy-siyosiy oʻzgarishlar oqibatida, muomaladan chiqib ketishi ham mumkin. Masalan, oʻtmishda jahon madaniyati rivojiga katta hissa qoʻshgan feklar va rimliklar soʻzlashgan qadimgi yunon va lotin tillari davrlar utishi bilan muomaladan chiqib, [[oʻlik til]]larga aylanib qolgan.

Tildagi oʻzgarishlar tabiati hamda til taraqqiyotidagi yoʻnalishlar 2 ta boshqa boshqa omil — jamiyat hayotidagi tarixiy oʻzgarishlar hamda til taraqqiyotining muayyan bosqichida uning xususiyatlar bilan belgilanadi. Til tarixining jamiyat tarixi bilan aloqadorligi tilning ichki strukturasi oʻzgarishlarida (asosan, [[leksika]] va [[frazeologiya]] sohasida), shuningdek, muayyan tilning tarkalish miqyoslari oʻzgarishida (jumladan, uning funksional uslublari taraqqiyotida) va uning lahjalarga boʻlinishi (differensiatsiyasi) darajasida namoyon boʻladi. [[Fonetika]] va [[morfologiya]] sohalaridagi oʻzgarishlar ijtimoiy hayot voqea-hodisalari bilan bevosita bogʻliq emas. Til strukturasining jiddiy oʻzgarishlari tillarning oʻzaro taʼsirlashuvi jarayonlariga bogʻliq boʻladi. Jamiyat tarixiy taraqqiyotining turli bosqichlarida tillarning lahjaviy farqlanishi darajasidagi tafovutlar til tarixining jamiyat tarixi bilan aloqadorligini belgilovchi xususiyatidir. Jamiyatning ayrim hududiy qismlarga iqtisodiy va siyosiy parchalanishi jarayonlari iqtisodiy va siyosiy birlashish jarayonlaridan ustun boʻlganda, yaxlit, bir butun tillar hududiy lahjalarga boʻlinib ketadi. Aksincha, jamiyatning iqtisodiy, siyosiy birlashish jarayonlari-- hududiy parchalanish jarayonlaridan ustunlik qilgan davrlarda, laxjaviy differensiatsiya bilan bir qatorda, adabiyotda adabiy til sifatida mustahkamlanib qoluvchi yagona umumxalq tilini yaratishga imkon boʻladi. Umumxalq milliy tilning shakllanishi tegishli millatning shakllanishi davrida roʻy beradi.

== Yana qarang ==
* [[Jahon tillari]]
* [[Tilshunoslik]]
* [[Grammatika]]
* [[Semasiologiya]]
* [[Sintaksis]]
* [[Leksika]]
* [[Sunʼiy tillar]]
* [[Nutq]]
* [[Tilshunoslik]]
* [[Adabiy til]]
* [[Milliy til]]

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyotlar ==
* [[Dmitriy Petrov]] Poliglot, 2012
* Usmonov S, Umumiy tilshunoslik, T., 1972;
* Budagov R. A., Chelovek i yego yazik, M., 1974;
* Berezin F. M., Golovin B. N., Obsheye yazikoznaniye, M., 1979;
* Reformatskiy A. A., Vvedeniye v yazikovedeniye, M., 1998.
{{refbegin}}
: {{Kitob manbasi|editor-first=Peter K|editor-last=Austin|editor2-first=Julia|editor2-last=Sallabank|chapter=Introduction|title=Cambridge Handbook of Endangered Languages|first=Peter K|last=Austin|first2=Julia|last2=Sallabank|year=2011|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88215-6|ref=harv}}
: {{Kitob manbasi |editor-last=Moseley|editor-first=Christopher| year=2010 | title=Atlas of the World’s Languages in Danger, 3rd edition. | location=Paris | publisher=UNESCO Publishing| url=http://www.unesco.org/culture/en/endangeredlanguages/atlas|ref=harv}}
{{Refend}}

{{Qardosh loyihaga ishorat|commons=Atlas of languages|wikipedia=language|v=School:Language and Literature}}

{{OʻzME}} <!-- Bot tomonidan yaratildi -->

[[Turkum:Tillar]]


{{chala}}