Tojiklar sahifasining manbasini koʻrish

{{Infobox Millat
|group   = Tojiklar<br />Тоҷикон
|population = tax.50–60mln
|image   =
|region1  = {{flagcountry|Afghanistan}}
|pop1 = 20 000 000
|ref1 = {{lower|<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html CIA factbook 2011 - Afghanistan]</ref>}}
|region2 = {{flagcountry|Tajikistan}}
|pop2 = 9 500 000
|ref2 = {{lower|<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ti.html CIA factbook 2000 - Tajikistan]</ref>}}
|region3 = {{flagcountry|Uzbekistan}}
|pop3 = 1.5 mln <ref name="gazeta.uz">[https://www.gazeta.uz/oz/2021/08/19/population/ Oʻzbekiston doimiy aholisining etnik tarkibi e’lon qilindi]</ref>
|ref3 = 
|region4 = {{flagcountry|Pakistan}}
|pop4 = 5000 000
|ref4 =
|region5 = {{flagcountry|Russia}}
|pop5 = 1,298,303
|ref5 = [http://www.perepis2010.ru/contenTojiklarhtml?id=11&docid=10715289081463]
|region6 = {{flagcountry|Kyrgyzstan}}
|pop6 = 46 105
|ref6 = {{lower|<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kg.html CIA factbook 2009 - Kyrgyzstan]</ref>}}
|region7 = {{flagcountry|Kazakhstan}}
|pop7 = 36 277
|ref7 = [http://www.ide.go.jp/English/Publish/Mes/pdf/51_cap1_2.pdf]
|region8 = {{flagcountry|Ukraine}}
|pop8 = 4 255
|ref8 = [http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=100&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=6]
|languages = [[Fors tili]] <br /> ikkinchi til sifatida [[Oʻzbek tili]], [[Rus tili]] va [[Pushtu tili]]
|religions = [[Islom]] Asosan sunniy
|related = boshqa [[eroniy xalqlar]] bularga [[forslar]], [[kurdlar]], [[pushtunlar]], [[balujlar]] va h.k.
}}
[[File:Tajik_girls.jpg|thumb|alt=Pomir tog'laridagi tojik qizlari.|Pomir tog'laridagi tojik qizlari.]]

'''Tojiklar''' ({{lang-tg|Тоҷикон}}, {{lang-prs|تاجیکان}} [tɔː'ʤɪk], {{lang-fa|تاجیکان}}) — [[Markaziy Osiyo]] eroniy xalqidir. Tojiklar hind-yevropa xalqlardan biri boʻlib fors-tojik kontinuumining turli lahjalarida gaplashadi va hozirgi [[Afgʻoniston]], [[Tojikiston]], [[Oʻzbekiston]], [[Qirgʻiziston]] hamda [[Pokiston]]da joylashgan hozirgi [[Eron]]ning sharqi va shimoli-sharqidagi hududlarda istiqomat qiladi. Tojiklarning tarixiy yashash hududi [[Amudaryo]] (Panj)ning yuqori oqimi havzasini, [[Murgʻob]] va [[Kobul]]ning quyi oqimi, [[Zarafshon vodiysi]], [[Zarafshon (daryo)|Zarafshon daryosi]] havzalari atrofi, [[Fargʻona vodiysi]], [[Sirdaryo]] havzalari, shuningdek, [[Hilmand]] hamda Argʻandab havzalarini qamrab oladi. Afgʻonistondagi [[Herirud]] va [[Xamun]] koʻli havzalarining fors tilida soʻzlashuvchi aholisi odatda tojiklar deb ataladi. Tojiklarning umumiy soni, turli maʼlumotlarga koʻra, 30 million kishigacha. Afgʻonistonda Tojikistondagidan koʻra koʻproq tojikistonliklar yashaydi. [[Afgʻoniston]]da — 17 milliondan<ref>Country Factfiles. — Afghanistan, page 153. // Atlas. Fourth Edition. Editors: Ben Hoare, Margaret Parrish. Publisher: Jonathan Metcalf. First published in Great Britain in 2001 by Dorling Kindersley Limited. London: Dorling Kindersley, 2010, 432 pages. ISBN 9781405350396 «Population: 28,1 million
Religions: Sunni Muslim 84%, Shi'a Muslim 15%, other 1%
Ethnic Mix: Pashtun 38%, Tajik 25%, Hazara 19%, Uzbek, Turkmen, other 18%»</ref> 15 milliongacha<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/14372/AF Afghan, Tajik in Afghanistan]</ref>, Tojikistonda — 8 milliondan ortiq<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0559/barom02.php Численность и национальный состав населения доля таджиков в населения Таджикистан, 2010 году - 84,3%.]</ref> Oʻzbekistonda esa 1,7 milliondan ortiq tojik bor<ref name="gazeta.uz">[https://www.gazeta.uz/oz/2021/08/19/population/ Oʻzbekiston doimiy aholisining etnik tarkibi e’lon qilindi]</ref>, Xitoyning gʻarbida (50 mingdan ortiq), Eron Xurosonida (500 mingdan ortiq), Rossiya Federatsiyasida, Qozogʻistonda, Qirgʻiziston va Turkmanistonda, shuningdek, Pokistonda yashaydilar.

Asosiy qismi [[fors tili]] (tojik tili)da soʻzlashadi. Togʻli Badaxshon Muxtor viloyati hamda Yagʻnob aholisining asosiy qismi sharqiy [[eroniy]] tillari guruhi oilasiga kiruvchi tillarning dialektlarida soʻzlashadi. Tojiklar asosan, [[islom]] dinining [[sunniylik|sunniy]] mazhabiga, Badaxshon aholisining aksariyati esa [[shialik|shia]] mazhabining ismoiliya oqimiga eʼtiqod<ref>Таджики // Этнический атлас Узбекистана / А. Ильхамов. — Ташкент: Издательство «ИООФС — Узбекистан», 2002. — С. 197. — 451 с. — ISBN 5-862800-10-7.</ref>. Tojik xalqining shakllanishida avval miloddan avvalgi 2-ming yillikka oid uzoq etnogenetik jarayonlar asos boʻlgan<ref name="ReferenceA">«Таджики» // Струнино — Тихорецк. — М. : Советская энциклопедия, 1976. — С. 169. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 25).</ref>.

IX-X asrlarda [[Somoniylar davlati]]ning tashkil topishi bilan tojiklarning etnik oʻzagining shakllanish jarayoni ham yakunlandi. Somoniylar davrida mintaqada hukmron tilga aylangan umumiy fors (tojik) tilining tarqalishi bilan chambarchas bogʻliq edi<ref name="ReferenceA"/>. X asr oxirida Somoniylar davlati parchalanib, turkiy sulolalar kuchaygach, Oʻrta Osiyoda siyosiy hokimiyat [[turkiylar|turkiy]] tilli xalqlar qoʻliga oʻtdi. Turkiy, keyinroq [[moʻgʻullar|moʻgʻul]] qabilalari yangi toʻlqinlarda hozirgi tojiklarning ajdodlari yashaydigan dehqonchilik rayonlariga kirib keldi, oʻrta asr tojiklarining koʻp asrlik assimilyatsiya va turklashuv jarayoni, ayniqsa tekisliklarda, kamroq darajada togʻli va katta shaharlar hududlarda boshlandi.

Britannika entsiklopediyasida tojiklarning etnogenezi boʻyicha quyidagi maʼlumotlar keltirilgan<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/581047/Tajikistan/214553/History Tajikistan: History (англ.). Encyclopedia Britannica.]</ref>:
{{quote|Tojiklar Hind-Eron xalqlarining bevosita avlodlari boʻlib, ularning Oʻrta Osiyo va Shimoliy Afgʻonistonda doimiy mavjudligi miloddan avvalgi 1 ming yillik oʻrtalaridan tasdiqlangan. Tojiklarning ajdodlari Transoksaniya (Soʻgʻdiyona) tarkibiga kirgan Xorazm va Baqtriyaning qadimgi aholisining oʻzagini tashkil qilgan. Vaqt oʻtishi bilan qadimgi tojiklar qoʻllagan Sharqiy Eron shevasi oxir-oqibat oʻz oʻrnini Eron va Afgʻonistonda soʻzlashuvchi gʻarbiy sheva boʻlmish fors tiliga boʻshatib berdi}}.

Pomirda yashovchi tojiklar, sharqiy eroniy tillarining turfa dialektlarida soʻzlashishlariga qaramasdan, ular ham oʻzlarini Tojiklarning ajralmas qismi sifatida eʼtirof etadilar. Sababi Tojiklarning eng qadimgi ajdodlari baqtriyaliklar, soʻgʻdlar, qadimgi xorazmliklar, saklar sharqiy eroniy tillarda soʻzlashishgan. <nowiki>IX</nowiki> asrda arab bosqinidan soʻng asli balxlik eroniylar xonadoniga mansub Somonxudot avlodlari Markaziy Osiyoda ulkan davlatga asos solishadi. Somoniylar deb atalmish ushbu davrda hukmdorlar uygʻonish davrini boshlab berishadi va aynan fors tilini davlat tili deb eʼlon qilishadi. Natijada Buxoro va Balx Somoniylar davrida Yangi [[Fors tili]] vujudga kelishi va rivojlanishiga tayanch boʻlib xizmat qiladi. [[Arab]] va [[fors]] tillari eng muhim tillarga aylandi. Jumladan, arab bosqini natijasida sharqiy eroniy tillariga kiruvchi soʻgʻd tili barham topgan va [[oʻlik tillar]] qatoriga kirgan edi. Uning oʻrnini esa gʻarbiy [[eroniy tillar]]idan biri [[Fors tili]] egallaydi va keyinchalik aynan Somoniylar davrida Sharq adabiyotining tayanch tiliga aylanishiga debocha yaratiladi. <nowiki>XX</nowiki> asr Tojiklar, uchun eng ogʻir davr hisoblanadi. Aynan Erondagi forslar va hozirgi hududlarda yashayotgan tojiklar bir til — [[Fors tili]]da suhbatlashishlariga qaramasdan, Markaziy Osiyolik Tojiklar,ning yozuvi kommunistlar tomonidan kirill alifbosiga oʻzgartirildi va unga xalq nomidan kelib chiqib [[tojik tili]] deb nom berildi.

Tojiklarning xoʻjalik mashgʻuloti qadimdan, asosan, sunʼiy sugʻorishga asoslangan dehqonchilik va bogʻdorchilik hisoblanib, chorvachilik ham muhim rol oʻynagan. Shuningdek, binokorlik va hunarmandchilik: yogʻoch oʻymakorligi va ganchkorlik, kashtachilik, choʻptaroshlik (tovoq, choʻmich va qoshiqlar yasash) keng rivojlangan.


* [[Tojikiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi]]
* [[Tojikiston]]
* [[Tojikiston iqtisodiyoti]]
* [[Tojikistonning aholi punktlari nomi oʻzgartirilishi]]
* [[Tojik tili]]
* [[Tojikiston milliy futbol terma jamoasi]]


* [[Tojikiston fuqarolar urushi]]
* [[Tojikiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi]]
* [[Tojikistonda COVID-19 pandemiyasi]]
* [[Tojik alifbosi]]

* [[Tojikiston geografiyasi]]
* [[Tojikistonda islom]]
* [[Tojikistonlik oʻzbeklar]]
== Manbalar ==



{{manbalar|2}}

== Adabiyotlar ==
* Bartold V.V., Tadjiki, Tojiklar 2,(1), M., 1963;
* Vamberi A., Ocherki o Sredney Azii. M., 1868;
* Shishov A., Tadjiki: Etnograficheskiye i antropologicheskoye issledovaniye, Tojiklar, 1910.
* Richard Foltz., A history of Tajiks: Iranians of the East, Bloomsberry, New York., 2019
* Richard N. Fyre., Bukhara — The Medieval Achievement, University of Oklahoma Press, Norman., 1965

{{OʻzME}}

[[Turkum:Markaziy Osiyo xalqlari]]