Tom sahifasining manbasini koʻrish

{{Maʼnolari|Tom (maʼnolari)}}
'''Tom''' — [[bino]]ning ustini yopib turuvchi qismi. [[Devor]]lar va binoning ichini yogʻinsochindan asraydi. Yuk koʻtaruvchi ([[Ferma (qurilishda)|ferma]], [[sarrov]], [[stropila]], [[xari]] va boshqalar) hamda [[tunuka]], [[shifer]], [[tol]] singari yopuvchi qismlardan iborat. Shakliga koʻra, tomlar bir [[nishab]]li, ikki nishabli, toʻrt nishabli, koʻp nishabli, [[shatr]] ([[qubba]]) shaklli, [[chordoq]]li yoki chordoqsiz (yassi), baland chordoqli [[mansarda]] koʻrinishida boʻlishi mumkin.

Eni keng sanoat binolarida tabiiy yoritish va havo almashtirish maqsadlarida tom oʻrtasiga fonar (oynavand [[tuynuk]]) ishlanadi. Bundan tashqari tomlarning [[gumbaz]]li, [[piramida]]simon, [[konus]]simon va [[qobiq]]simon xillari ham boʻladi.

== Tomlarning turlari ==
 
Odatda tomlar ikki turga ajratiladi: nishabli tomlar va yassi tomlar, ular bir-biridan yer sathiga nisbatan nishablik darajasi bilan farq qiladi. Ikkala turdagi tomlar oʻzining qadim arxitektura anʼanalariga ega. Nishabli tomlar asosan yomgʻirli iqlim sharoitlarida qoʻllangan. Yassi tomlar – anchagina quruq iqlimda, yomgʻir onda-sonda yogʻadigan, qor muammosi esa deyarli mavjud boʻlmagan joylarda foydalaniladi.
 
Gidroizolyatsiya tizimlari takomillashgani natijasida, 20 asrda yassi tomlandan yomgirli iqlimga ega boʻlgan hududlarda ham foydalanila boshlangan.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.architectmagazine.com/technology/products/throwback-thursday-roofing_o|title=A Look Back in Time at the Rise of the Roofing Industry|work=architectmagazine.com|accessdate=}}</ref>
 
=== Nishabli tomlar ===
 
Binoning nishabli tomi quyidagi unsurlardan tashkil topadi: nishab deb ataluvchi qiya tekisliklar, ularning asosini stropil toʻsinlari va obreshyotkalar tashkil qiladi.
Tom nishabligining asosiy vazifasi – suv va qorni yoʻnaltirib yuborish.
Kuchli qor va yogʻingarchilik boʻlib turadigan hududlar aholisi tikka nishabli tomlar barpo etishni afzal koʻradilar. Bunday tomlar qimmatroq boʻladi, chunki ularni qurish uchun qoʻshimcha materiallar talab etiladi, buning ustiga bunday tomlarni taʼmirlash ham murakkabroq boʻladi.
 
=== Yassi tomlar ===
 
Yassi tomlar deb odatda nishablik darajasi 3%gacha boʻlgan tomlarni aytadilar. Biroz nishablik suvni samarali tarzda ketkazish uchun zarurdir.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.carpentrycalc.com/2021/01/21/importance-and-measurement-of-roof-pitch/|title=Importance and Measurement of Roof Pitch|work=carpentrycalc.com|accessdate=}}{{Oʻlikhavola|date=may 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>  
Yassi tomlarda odatda chordoq boʻlmaydi, lekin ulardan [[ayvon]] ([[terrasa]]) sifatida foydalansa boʻladi. Shuningdek yassi tomlarda oʻsimliklar eksa boʻladi.
Yassi tomlar bilan bogʻliq eng katta muammo - bunday tomlar yuqori darajada harorat oʻzgarishlari taʼsiriga duchor boʻlishidir.

== Oʻrta Osiyoda ==
Gumbazli tomlar [[Oʻrta Osiyo]]da qadimdan keng tarqalgan. Bular hozir ham quriladi.

=== Oʻzbekistonda ===
[[Oʻzbekiston]]da oddiy uy-joylar qadimda, asosan, yassi tomli boʻlib, uy devoriga toʻsinlar tashlab, ularning ustiga [[toqi]] ([[vassa]]) terilgan, ustiga [[boʻyra]], [[qamish]] yoki [[poxol]] toʻshalgan, [[tuproq]] solib tekislangan, keyin somonli [[loy]] bilan suvalgan. Ayrim joylarda hozir ham shunday tomlar bor. Aksar [[turar joy]] binolari [[nishab]]li qilinadi. Oldin [[stropila]] ishlab olinib, ustiga yopish materiali (tunuka, shifer va boshqalar) qoplanadi.

Yopish materiallarining xossalari va hududning iqlimiy sharoitiga qarab tomning nishabi har xil ([[tunuka]], [[tol]] va [[ruberoid]]lar uchun pastroq; [[asbotsement]], [[cherepitsa]] va [[shifer]]larda — tikroq) olinadi. Bir nishabli tomlar, asosan, yordamchi xoʻjalik binolariga quriladi. Ikki nishabli tomlar eng keng tarqalgan. Koʻp nishabli tom eng murakkab hisoblanadi.

Oʻzbekiston hududida [[mansarda]]li ([[chordoq]]li qismi xonaga moslangan) uylar kam quriladi, uy-joy masalasi tanqis boʻlgan hollarda ularning ahamiyati katta.

{{OʻzME}} <!-- Bot tomonidan yaratildi -->

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Arxitektura]]


{{chala}}