Toshkent zilzilasi (1966) sahifasining manbasini koʻrish

{{Zilzila bilgiqutisi
| nomi                         = Toshkent zilzilasi 
| tasvir                       =Relief Map of Uzbekistan.png 
| izoh                         =
| xarita                       =Tashkent History 1967.jpg 
| xaritaizohi                  =Toshkent shahrining [[1967-yil]]gi xaritasi. Xaritada bir yil avval yuz bergan zilzila oʻchogʻi koʻrsatilgan
| sana                         = [[1966-yil]] [[26-aprel]]
| mahalliy_vaqt                = 05:23
| davomiylik                   = 10-12 soniya
| miqdori                      = 7-8 balli
| merkalli                     =
| chuqurligi                   = 8-10 km
| episentr                     =
| yoriq                        =
| taʼsir doirasidagi davlatlar = [[Qozogʻiston]]<br/>[[Qirgʻiziston]]
| umumiy_zarar                 =
| sunami                       =
| talofatlar                   =
| iqtisodiy yoʻqotishlar       =
| aftershoklar                 =
| qurbonlar                    = 8 kishi halok boʻlgan, 150 kishi jarohat olgan (rasmiy maʼlumotlarga koʻra).
| manbalar                     =
}}
'''1966-yilgi Toshkent zilzilasi''' — [[1966]]-yilning [[26-aprel]]ida soat 5 dan 23 daqiqa oʻtganda [[Toshkent shahri]]da roʻy bergan falokatli [[zilzila]]. [[Magnituda|Magnitudasi]] uncha katta boʻlishiga qaramay (taxminan 5.2), oʻchogʻi yer sathiga yaqin boʻlgani tufayli 7-8 balli silkinishlar roʻy berdi va natijada shahar hududidagi koʻpgina inshootlar jiddiy talafot koʻrdi. Lekin shahar chekkasida zilzila 6 ballgacha pasaygani qayd etildi. 2-3 [[Hz]] chastotali yer silkinishlari 10-12 soniya davom etdi. Qurbonlar soni kamligi (8 kishi halok boʻlgan, bir necha yuz kishi jarohatlangan) esa silkinishlarning boʻylama boʻlganligi bilan izohlanadi, boʻylama tebranishlarda binolar katta zarar koʻrmaydi. Ammo hodisadan keyingi [[yurak]] va [[asab]] hastaliklari tufayli qurbonlar soni koʻpaydi.

== Tarix ==
1966-yil 26 aprel soat 5 dan 22 min. oʻtganda Toshkentda kuchli zilzila sodir boʻldi<ref name="lovell">{{cite book|last=Lovell-Hoare|first=Sophie|date=2013|title=Uzbekistan|url=https://books.google.com/books?id=qF6PJda90gYC&pg=PA100|publisher=Bradt Travel Guides|page=100|isbn=978-1-84162-461-7}}</ref><ref name="Agra">{{cite book|last=Agrawal|first=Premendra|date=2012|title=Silent Assassins Jan11,1966|url=https://books.google.com/books?id=fQoVBQAAQBAJ&pg=PT308|publisher=Agrawal Overseas|page=291|isbn=9789350878453}}</ref>. Zilzila oʻchogʻining chuqurligi 8-10&nbsp;km boʻlib, energiyasi 10y joulga teng, epitsentrda (sobiq Qashqar mahallasi va Labzak oʻrnida) vertikal zarblar kuchli boʻlib, silkinish 8 ball, Rixter shkalasi boʻyicha magnitudasi 5,3, maksimal vayronalik maydoni — 10&nbsp;km² ga yetdi. Bu maydon shim.gʻarbdan jan.sharqqa choʻzilgan<ref name="Agra2">{{cite book|last=Agrawal|first=Premendra|date=2012|title=Silent Assassins Jan11,1966|url=https://books.google.com/books?id=fQoVBQAAQBAJ&pg=PT308|publisher=Agrawal Overseas|page=291|isbn=9789350878453}}</ref><ref>{{cite book|last=Shoumatoff|first=Nicholas|date=2000|title=Around the Roof of the World|url=https://books.google.com/books?id=CH8GDajjZmkC&pg=PA186|publisher=University of Michigan Press|page=186|isbn=978-0-472-08669-6}}</ref>.

Zilzilaga sabab boʻlgan Qorjontov tektonik darzligi shu yoʻnalishda 8- 10&nbsp;km chuqurlikni qamraydi. Bu zilzilani yer yuzidagi 100 dan ortiq seysmik styalar qayd qiddi. Birinchi kuchli zarbadan soʻng silkinishlar soni 500 dan ortgan, ulardan bir nechtasining kuchi 7 ballga yaqinlashgan. Ayniqsa, 1966-yilning 7, 9, 24 may, 4 iyun, 29 iyul kunlari sodir boʻlgan tebranishlar uyjoylarni vayron qilgan. Asosiy tebranish 1966—68 yillar mobaynida yuz berib turgan bir kancha aftershoklar bilan davom etdi. Zilzilaning kaytalab turishi 2000 dan ortiq boʻlganligini Markaziy seysmik stya qayd qilgan. Toshkent sh. geologik jihatdan Tyanshan togʻ tizmasi gʻarbidagi Toshkent — Mirzachoʻl togʻ oldi choʻkmasiga joylashgan. Toshkent zilzilasi tektonik xarakterga ega. Zilzila oʻchogʻi paleozoy, mezozoykaynozoy togʻ jinslari yondashgan zonada joylashgan. 1957-yildan boshlab, Toshkent mineral issiq suvlari (1300- 1400 m chuqurlikda) tarkibidagi radon gazi miqdori orta bordi. 1965-yilning oʻrtalarida 2 barobar koʻpaydi va Toshkent zilzilasigacha shu miqdor saqlandi. Zilzila roʻy bergach, radon miqdori dastlabki holatga qaytdi. Demak, 1965-yil oʻrtalarida chuqurlikdagi togʻ jinslarining zichlashish jarayoni toʻxtab, deformatsiya boshlangan. Bunda zilzila oʻchogʻidagi togʻ jinslarining hajmi oʻzgargan, soʻngra jinslar massasining uzilishiga olib kelgan. Radon zilzila darakchisi ekanligi isbotlandi. Zilzila natijasida 2 mln. m2 dan ortiq turar joy, 236 maʼmuriy bino, 700 ga yaqin savdo va umumiy ovqatlanish joylari, 26 kommunal xoʻjalik korxonasi, qariyb 180 oʻquv yurti, shu jumladan, 8 ming oʻrinli maktab, 36 madaniy maishiy muassasa, 185 tibbiy va 245 sanoat korxonasi binolari zarar koʻrdi. 78 ming oila, 300 ming kishi boshpanasiz qoldi, 8 kishi halok boʻlib, 150 ga yaqin kishi jarohatlangan<ref name="islam">{{cite book|last=Ruthven|first=Malise|date=2004|title=Historical Atlas of Islam|url=https://archive.org/details/historicalatlaso00mali|url-access=registration|publisher=Harvard University Press|page=[https://archive.org/details/historicalatlaso00mali/page/145 145]|isbn=978-0-674-01385-8}}</ref><ref>{{cite book|last=Bunich|first=Igor|date=2004|title=НЛО: Операция "Троянский конь" Секретные материалы|url=https://books.google.com/books?id=jm7fbww9gg4C&pg=PA182|publisher=Olma Media Group|page=182|isbn=9789211201543}}</ref><ref name="NYT">{{cite news |last=Schmemann |first=Serge |date=21 March 1984 |title=Big tremor rocks Central Asia area |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/1984/03/21/world/big-tremor-rocks-central-asia-area.html |access-date=3 December 2014}}</ref>. Oʻlganlar sonining kam koʻrsatilganligiga Sovet davlatining yopiq siyosati sabab qilib koʻrsatiladi<ref>{{cite book|last=Hutchings|first=Ramond|date=1988|title=Soviet Secrecy and Non-secrecy|url=https://books.google.com/books?id=M7TNFltedGgC&pg=PA70|publisher=Rowman & Littlefield|page=70|isbn=978-0-389-20754-2}}</ref><ref>{{cite journal|last=Huxley|first=Michael|date=1973|title=title unknown|url=https://books.google.com/books?id=h5s6AQAAIAAJ|journal=The Geographical Magazine|volume=46|page=411}}</ref>. Boshqa manbalarda qurbonlar soni 200 kishidan 1,100,000 kishilik shahar aholisining 0,5 foizigacha ekanligi aytiladi<ref name="Rall">{{cite book|last=Rall|first=Ted|date=2006|title=Silk Road to Ruin: Is Central Asia the New Middle East?|url=https://archive.org/details/silkroadtoruinis0000rall|url-access=registration|publisher=NBM|page=[https://archive.org/details/silkroadtoruinis0000rall/page/141 141]|isbn=978-1-56163-454-5}}</ref><ref name="stolt">{{cite book|last=Stoltman|first=Joseph|date=2007|title=International Perspectives on Natural Disasters: Occurrence, Mitigation, and Consequences: Occurrence, Mitigation, and Consequences, Volume 21 of Advances in natural and technological hazards research|url=https://books.google.com/books?id=94q9GgFtjYoC&pg=PA435|publisher=Springer Science & Business Media|page=435|isbn=978-1-4020-2851-9}}</ref><ref name="roscoe">{{cite book|last=Roscoe Wright|first=James|date=1971|title=Industrialized Building in the Soviet Union: (a Report of the U.S. Delegation to the U.S.S.R.)|url=https://books.google.com/books?id=DZQ9AAAAMAAJ&pg=PA15|publisher=U.S. Government Printing Office|page=15|isbn=9789211201543}}</ref>. Zilziladan zarar koʻrgan Toshkentga qoʻshni respublikalardan gʻamxoʻrlik koʻrsatdilar. Boshpanasiz qolganlarni joylashtirish, sanoat va savdo korxonalari ishini qayta tashkil etish va boshqa tadbirlar belgilandi. Zilzila oqibatida vayron boʻlgan uyjoylar oʻrnida zilzilabardosh yangi binolar qad koʻtardi. Qisqa vaqt ichida shahar qiyofasi oʻzgardi. Toshkent goʻzal, zamonaviy shaharga aylandi. Toshkent zilzilasini sinchiklab oʻrganish natijasida bu joylarda bir qancha seysmogen zonalar aniklangan va ularning xaritasi tuzilgan. Keyingi paytlarda shu zonalarda bir qancha kuchli zilzilalar sodir boʻlgan. 1977-yil Yangiyoʻl yaqinida, 1977-yil Tovoqsoyda, 1980-yil Nazarbekdagi zilzilalar shular jumlasidandir. Toshkent zilzilasi Oʻrta Osiyoda seysmologiya fanining rivojlanishiga sabab boʻldi. Oʻzbekiston, Qozogʻiston va Qirgʻizistonda seysmologiya ilmiy tadqiqot institutlari ochildi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi qoshidagi Seysmologiya instituti xodimlari zilzilani oldindan aytib berish, uning sabab va oqibatlarini oʻrganish boʻyicha ilmiy tadqiqot ishlari olib bormoqdalar<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>.
[[Turkum:Sovet Ittifoqi]]
[[Turkum:Oʻzbekiston SSR]]
[[Turkum:Oʻzbekistondagi zilzilalar]]
== Oqibatlari ==
[[File:Toshkent quruvchisi.png|thumb|left|Zilziladan vayron boʻlgan Toshkentni qayta qurishda qatnashganlarga berilgan „Toshkent quruvchisi“ medali]]
Zilziladan soʻng, sovet davlatining yuqori martabali arboblari, jumladan, [[KPSS|KPSS raisi]] [[Leonid Brejnev]] qidiruv-qutqaruv ishlarini koʻzdan kechirish maqsadida Toshkentga kelgan<ref name="Agra3">{{cite book|last=Agrawal|first=Premendra|date=2012|title=Silent Assassins Jan11,1966|url=https://books.google.com/books?id=fQoVBQAAQBAJ&pg=PT308|publisher=Agrawal Overseas|page=291|isbn=9789350878453}}</ref>. Katta qurilish va rekonstruksiya loyihasi tayyorlangan. Boshqa sovet respublikalari qayta qurish jarayoniga yordam berish uchun koʻp sonli ishchilarni yuborganlar<ref name="Rall2">{{cite book|last=Rall|first=Ted|date=2006|title=Silk Road to Ruin: Is Central Asia the New Middle East?|url=https://archive.org/details/silkroadtoruinis0000rall|url-access=registration|publisher=NBM|page=[https://archive.org/details/silkroadtoruinis0000rall/page/141 141]|isbn=978-1-56163-454-5}}</ref><ref name="roscoe2">{{cite book|last=Roscoe Wright|first=James|date=1971|title=Industrialized Building in the Soviet Union: (a Report of the U.S. Delegation to the U.S.S.R.)|url=https://books.google.com/books?id=DZQ9AAAAMAAJ&pg=PA15|publisher=U.S. Government Printing Office|page=15|isbn=9789211201543}}</ref><ref name="Hanks">{{cite book|last=Hanks|first=Reuel|date=2005|title=Central Asia: A Global Studies Handbook|url=https://archive.org/details/centralasiagloba0000hank|url-access=registration|publisher=ABC-CLIO|page=[https://archive.org/details/centralasiagloba0000hank/page/32 32]|isbn=978-1-85109-656-5}}</ref>. Bu holat shaharning etnik tarkibini oʻzgartirib yuborgan, chunki ish tugagandan soʻng ishchilarning katta qismi Toshkentda qolgan<ref name="Hanks2">{{cite book|last=Hanks|first=Reuel|date=2005|title=Central Asia: A Global Studies Handbook|url=https://archive.org/details/centralasiagloba0000hank|url-access=registration|publisher=ABC-CLIO|page=[https://archive.org/details/centralasiagloba0000hank/page/32 32]|isbn=978-1-85109-656-5}}</ref>. Yangi bunyod etilgan Toshkentda Sovet Ittifoqining boshqa shaharlarida uchraydigan meʼmoriy uslublar, jumladan, keng xiyobonlar va katta turar-joy majmualari paydo boʻlgan<ref name="tga">{{cite book|last1=Sadikov|first1=A C|last2=Akramob|first2=Z. M.|last3=Bazarbaev|first3=A.|last4=Mirzlaev|first4=T.M.|last5=Adilov|first5=S. R.|last6=Baimukhamedov|first6=X. N.|title=Geographical Atlas of Tashkent (Ташкент Географический Атлас)|year=1984|location=Moscow|language=Russian|pages=60, 64|display-authors=etal}}</ref>. [[1970-yil|1970-yilga]] kelib 100 000 ta yangi uy qurilgan<ref name="tga2">{{cite book|last1=Sadikov|first1=A C|last2=Akramob|first2=Z. M.|last3=Bazarbaev|first3=A.|last4=Mirzlaev|first4=T.M.|last5=Adilov|first5=S. R.|last6=Baimukhamedov|first6=X. N.|title=Geographical Atlas of Tashkent (Ташкент Географический Атлас)|year=1984|location=Moscow|language=Russian|pages=60, 64|display-authors=etal}}</ref>.

Zilzila oʻchogʻida joylashgan yerda zilzila qurbonlari uchun qurilgan tosh yodgorlik [[1976|1976-yilda]] ochilgan<ref name="lovell2">{{cite book|last=Lovell-Hoare|first=Sophie|date=2013|title=Uzbekistan|url=https://books.google.com/books?id=qF6PJda90gYC&pg=PA100|publisher=Bradt Travel Guides|page=100|isbn=978-1-84162-461-7}}</ref>.

== Manbalar ==
{{Manbalar}}
{{OʻzME}}

== Yana qarang ==
* [[Toshkent zilzilasi]] (zilzilalar 1866-yildan 1966-yilga)

== Havolalar ==
* [http://seismos-u.ifz.ru/phobia.htm Zilzila haqida maqola] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20131015051419/http://seismos-u.ifz.ru/phobia.htm |date=2013-10-15 }}

== Adabiyot ==
* Tashkentskoye zemletryaseniye 26 aprelya 1966g. T., 1971;Ibragimov R. N., Seysmogennie zoni Srednego Tyanshanya, T., 1978.
[[Turkum:Toshkent tarixi]]
[[Turkum:Oʻzbekistondagi zilzilalar]]
[[Turkum:1966-yil voqealari]]
[[Turkum:Toshkentdagi voqealar]]
[[Turkum:1966-yilda Oʻzbekiston]]
[[Turkum:Zilzila]]
[[Turkum:Zilzilalar]]