Tuproqqalʼa sahifasining manbasini koʻrish

{{Bilgiquti qadimiy manzilgoh
  |name = Tuproqqalʼa
  |native_name = 
  |alternate_name = Tuproqqalʼa
  |image = Topra-Kala 2nd cent-6th cent CE.jpg
  |image_size = 300px
  |alt = 
  |caption = Tuproqqalʼa xarobalari
  |map_type = Gʻarbiy Osiyo#Uzbekistan
  |map_alt = 
  |map_size = 
  |relief=yes
  |coordinates = {{coord|41|55|37.9|N|60|49|19.8|E|display=inline,title}}
  |location = [[Qoraqalpogʻiston]], [[Oʻzbekiston]]
  |region = 
  |type = [[Manzilgoh]]
  |part_of = 
  |length = 
  |width = 
  |area = 
  |height = 
  |builder = 
  |material = 
  |built =
  |abandoned =
  |epochs = [[Parfiya]], [[Sosoniylar davlati|Sosoniylar]]
  |cultures = 
  |dependency_of = 
  |occupants = 
  |event = 
  |excavations =  1938-yil
  |archaeologists = 
  |condition = Vayron boʻlgan
  |ownership = 
  |management = 
  |public_access = 
  |website = <!-- {{URL|example.com}} -->
  |notes = 
}}
'''Tuproqqalʼa''' — Xorazmning qadimgi shahar[[qalʼa]] xarobasi; milodiy [[III asr|III]]—[[IV asr]]lardagi [[xorazmshohlar]] [[qarorgoh]]i. Hozirgi Tuproqqalʼa Qoraqalpogʻistonning [[Beruniy (shahar)|Beruniy]] [[shahar|shahri]] atrofidagi hududda joylashgan va „Ellik qalʼa vohasi“ tarkibiga kiradi<ref name="BVA"/>. U yerda devor rasmlari, tangalar va arxivlar topilgan<ref name="BVA"/><ref>Nerazik, Ye. Ye., Lapirov-Skoblo, M. S., Trudnovskaya, S. A. & Vaynberg, B. I. (1981). ''Gorodiщe Toprak-kala (raskopki 1965-1975 gg.)'' (TXAEE, t. 12). Moskva.</ref>. Uning tarixi milodiy <nowiki>I—V</nowiki> asrlarni oʻz ichiga oladi<ref name="BVA">{{kitob manbasi |last1=Adrianov |first1=Boris V. |last2=Mantellini |first2=Simone |title=Ancient Irrigation Systems of the Aral Sea Area: Ancient Irrigation Systems of the Aral Sea Area |date=31 December 2013 |publisher=Oxbow Books, Limited |isbn=978-1-78297-167-2 |page=38 |url=https://books.google.com/books?id=is0nDwAAQBAJ&pg=PA38 |language=en}}</ref>.

== Tuzilishi ==
Tuproqqalʼa 1938—1950-yillarda [[Tolstov Sergey Pavlovich|S. P. Tolstoye]] rahbarligidagi [[Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi]] tomonidan oʻrganilgan. Uning [[tarh]]i [[toʻgʻri burchak]]li (500×350 m) boʻlib, gumbazsimon [[yoʻlak]]li va [[burj (qurilma)|burj]]li [[mudofaa devorlari|mudofaa devori]] bilan oʻralgan. Devorning mustahkam [[janub]]iy [[darvoza]]sidan [[otashkada]] tomonga markaziy koʻcha oʻtgan. Koʻndalang tushgan koʻchalar shaharni 10 ta kvartalga ([[mahalla]]) ajratgan. Tuproqqalʼaning [[madaniy qatlam]]idan milod boshlaridan [[VI asr]]gacha boʻlgan davrga oid ashyoviy materiallar chiqqan. Tuproqqalʼaning shimoli-sharqiy qismida maxsus [[koʻtarma]] [[supa]] ([[balandlik|balandligi]] 14 m, [[maydon]]i 80*80 m) ustiga xom [[gʻisht]]dan [[saroy (qasr)|saroy]] [[qurilish|qurilgan]]. Unga yondosh qilib balandligi 25 m li 3 ta [[minora]]si boʻlgan [[ark]] [[bino]]si (maydoni 40×40 m) bunyod etilgan. Arkka [[sharq]] tomonidan koʻtarma [[yoʻlak]] orqali kirilgan. Tuproqqalʼadan 100 ga yaqin turar joy, xoʻjalik binolari va 8 ta saroy [[xona]]lari topilgan.

Xonalar [[devor]]i boʻrtma [[naqsh]]lar va relyefli rangli [[haykal]]lar bilan bezatilgan (qarang [[Tuproqqalʼa devoriy rasmlari va haykallari]]). Tuproqqalʼaning sharqiy qismida qurol-aslaha [[ustaxona]]si boʻlgan, u yerdan [[temir]] [[nayza]]lar, 3 [[parrak]]li [[oʻq-yoy|oʻq]]lar, saroyning yemirilib ketgan 2-qavatidagi [[podsho]] arxividan esa [[teri]] va [[yogʻoch]] [[taxta]]chalarga yozilgan 100 dan ortiq hujjatlar topilgan. Ular qadimiy [[xorazmiylar|xorazmiy]] tilida bitilgan ([[I asr|I]]—[[III asr]]lar). Tuproqqalʼadan [[jun]], [[shoyi]], [[ip]] [[gazlama]] parchalari, [[boʻyra]], rangli [[gilam]], koʻplab haykal boʻlaklari, [[sopol]] buyumlar va [[Kushon imperiyasi|Kushon]] [[tanga]]lari topilgan. Qalʼa [[sugʻorish]] inshootlarining buzilishi, harbiy toʻqnashuvlar natijasida xarobaga aylangan.

== Tuproqqalʼa shahri saroyi ==
Tuproqqalʼa eramizning <nowiki>I—II</nowiki> asrlarida [[Xorazm]] hukmdori [[Artav]] (Artaban) tomonidan qurilgan<ref>"The second king of the dynasty was Artav (' ri ' w " the just „ ; Vainberg , 1977 , p . 52). He appears to have begun construction of a new capital, the ruins of which were discovered by [[Sergey Tolstov]] in 1938 at Toprak – kala“ {{kitob manbasi |last1=Yar-Shater |first1=Ehsan |title=Encyclopaedia Iranica |year=1982 |publisher=Routledge & Kegan Paul |page=514 |isbn=9780710090904 |url=https://books.google.com/books?id=AD8OAQAAMAAJ&pg=PA514 |language=en}}</ref>. Qalʼaning tashkil etilishi, ehtimol, janubi-gʻarbdan 14&nbsp;km uzoqlikda joylashgan [[Aqchaxon-Qalʼa]]ning tark etilishidan keyin sodir boʻlgan<ref name="MM"/>.

[[File:KHWARAZMIA. Artav (Artabanos). Circa 1st-2nd century CE.jpg|thumb|left|Artav (Artaban) – Xorazm hukmdori va Tuproqqalʼaning asoschisi. [[Byust]]iga toj kiygan hukmdor [[Nike (mifologiya)|Nike]]. Taxminan eramizning <nowiki>I—II</nowiki> asrlari.]]
Shahar xarobalari 1938-yilda Sergey Tolstov rahbarligidagi Xorazm ekspeditsiyasi tomonidan oʻrganilgan<ref name="BVA"/>. Saroyning qurilgan sanasi [[Kushon imperiyasi]] hukmdorlari [[Vima Kadfiz]] va [[Kanishka I|Kanishka]] tangalari, shuningdek, Xorazm shohi Artav (Artaban) tangalari topilganligi orqali aniqlangan<ref>"Apart from purely archaeological and artistic evidence, the date has been determined from coins of the Kushan kings Vima Kadphises and Kanishka, and of the Khwarazmian king Artav, that were found on the lower floors of some structures . Some economic documents found in the Palace were dated to between 188 and 252 of the [[Khwarazmian era]], i.e., to within the third century A. D. It should be borne in mind that only an insignificant portion of the archive has survived." in {{jurnal manbasi|title=Bulletin of the Asia Institute|date=1996|page=183|url=https://books.google.com/books?id=X-ZtAAAAMAAJ&pg=183|publisher=Wayne State University Press|language=en}}</ref>. Saroyda [[zardushtiylik]] xudolarini ifodalovchi devoriy rasmlar topilgan<ref name="BVA"/>.

Tuproqqalʼa va butun Xorazmiya milodiy <nowiki>II</nowiki> asrda maʼlum vaqt Kushon imperiyasi nazorati ostida boʻlgan boʻlishi kerak, chunki qalʼadan Vima Kadfiz va Kanishka tangalari topilgan, lekin ulardan oldingi va keyingi bir qator Xorazm hukmdorlarining tangalari topilmagan<ref name="ALB">{{kitob manbasi |last1=Basham |first1=Arthur Llewellyn |title=Papers on the Date of Kaniṣka: Submitted to the Conference on the Date of Kaniṣka, London, 20-22 April 1960 |year=1969 |publisher=Brill Archive |page=414|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ&pg=PA414 |language=en}}</ref>. Boshqa tadqiqotchilar tanga zarb qilinganligi toʻgʻrisidagi dalillarni tahlil qilib, kushonlar Xorazmni nazorat qilmaganligini koʻrsatadilar<ref>"Theories that Chorasmia was incorporated into the Kushan empire are refuted by the numismatic evidence; there was no interruption in the local minting of silver coins, and many Kushan coins bear Chorasmian overstrikes, often obliterating the rulers' portraits." {{kitob manbasi |last1=Yar-Shater |first1=Ehsan |title=Encyclopaedia Iranica |year=1982 |publisher=Routledge & Kegan Paul |page=514 |isbn=9780710090904 |url=https://books.google.com/books?id=AD8OAQAAMAAJ&pg=PA514 |language=en}}</ref><ref name="IO">{{veb manbasi |title=CHORASMIA i. Archeology and pre-Islamic hist. – Encyclopaedia Iranica |url=https://iranicaonline.org/articles/chorasmia-i |website=iranicaonline.org}}</ref>.

Tuproqqalʻa xarobalaridan [[Gandhara]]dagi yunon-buddist sanʼati uslubidan kelib chiqqan va Kushon imperiyasi taʼsirini aks ettiruvchi ellinistik uslubdagi liboslarga oʻralgan tik turgan haykallarning bir qancha baland relyefi topilgan<ref name="MM">{{jurnal manbasi |last1=Minardi |first1=Michele |title=The Ancient Chorasmian Unbaked-clay Modelled Sculptures: Hellenistic Cultural 'Impacts' on an Eastern Iranian Polity |journal=Religion, Society, Trade and Kingship. Art and Archaeology in South Asia Along the Silk Road 5500 BCE-5th Century CE (South Asian Archaeology and Art 2016, Volume 1) |date=January 2020 |pages=195-205, Figs. 7, 9, 11 |url=https://www.academia.edu/42306214 |language=en}}</ref>. Bu moʻl-koʻl haykaltaroshlik ishi [[Yunon-Baqtriya podsholigi]] davridan beri ellinistik sanʼat uslubi faol saqlanib qolgan yaqin atrofdagi [[Baqtriya]]dan kelgan hunarmandlar tomonidan ham amalga oshirilgan boʻlishi mumkin. Haykallar hozir [[Sankt-Peterburg]]dagi [[Ermitaj]] muzeyida saqlanmoqda<ref name="MM"/>.

Sergey Tolstov qadimiy shaharning [[rekonstruksiya]]sini chizgan<ref>{{jurnal manbasi |last1=Jettmar |first1=Karl |title=The Middle Asiatic Heritage of Dardistan. (Islamic Collective Tombs in Punyal and Their Background) |journal=East and West |date=1967 |volume=17 |issue=1/2 |pages=59–82, Fig. 11 |jstor=29755106 |url=https://www.jstor.org/stable/pdf/29755106.pdf |issn=0012-8376}}</ref>.

{{clear}}
[[File:Toprak Kala (Khorezm, Uzbekistan) banner.jpg|thumb|center|upright=4|Tuproqqalʼa xarobalarining panoramasi]]
<gallery class="center" widths="200px" heights="110px" perrow="4">
File:UZ Toprak Kale t2.jpg|Tuproqqalʼa xarobalari
File:2nd cent-6th cent CE Palace & Magazines (2).jpg|Tuproqqalʼa xarobalari (saroy va doʻkonlar maydoni)
In the ruins of Toprak Kale.jpg|Tuproqqalʼa xarobalari
File:2nd cent-6th cent CE Wall Painting Woman 2nd-3rd cent CE (3).jpg|Tuproqqalʼadan topilgan devoriy rasm (milodiy <nowiki>II—III</nowiki> asrlar)
</gallery>

== Yaqin manzilgohlar ==
[[File:Chorasmian oasis main fortresses.jpg|thumb|Tuproqqalʼa va [[Qizilqalʼa]]ning boshqa asosiy qalʼalarga nisbatan joylashuvi]]
Tuproqqalʼaning janubi-sharq tomonidan 30&nbsp;km uzoqlikda joylashgan boshqa arxeologik yodgorliklar ham mavjud boʻlib, ular qatoriga „Ellik qalʼa vohasi“ning yana bir muhim tarkibiy qismi boʻlgan [[Qoʻyqirilgan qalʼa]] kiradi<ref name="BVA"/>. Yana bir shu kabi manzilgoh [[Ayoz qalʼa]]dir.

Xorazm poytaxti miloddan avvalgi 305-yildan soʻng, [[afrigʻiylar]] sulolasi davrida Kat (zamonaviy [[Beruniy (shahar)|Beruniy]]) shahriga oʻzgartirilgan, ammo Tuproqqalʼa shahri milodiy <nowiki>VI</nowiki> asrgacha gullab-yashnashda davom etgan<ref>{{kitob manbasi |last1=Basham |first1=Arthur Llewellyn |title=Papers on the Date of Kaniṣka: Submitted to the Conference on the Date of Kaniṣka, London, 20-22 April 1960 |year=1969 |publisher=Brill Archive |page=204 va 414 |url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ&pg=PA204 |language=en}}</ref>.

== Manbalar ==
{{manbalar}}
{{Commons|Toprak Kala}}

== Adabiyotlar ==
* Tolstov S. P., Drevniy Khorezm, M., 1448;
* Tolstov S. P., Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab. T., 1964.
* Dzhabbarov I. Drevniy Khorezm – strana vysokoy kul’tury i unikal’noy dukhovnosti (Etno-istoricheskiye ocherki) Moskva : Institut etnologii i antropologii RAN, 2014.

== Havolalar ==
* [http://www.qaraqalpaq.com/anctopraq.html Tuproqqalʼadagi qazishmalar]
{{OʻzME}}
{{Oʻzbekistonning turistik diqqatga sazovor joylari}}

[[Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari]]
[[Turkum:Qoraqalpogʻiston]]
[[Turkum:Xorazm]]
[[Turkum:Xorazm meʼmoriy yodgorliklari]]
[[Turkum:Qadimgi Xorazm choʻl qal’alari]]