Urutlar sahifasining manbasini koʻrish

'''Urutlar''' ({{lang-mn|Урууд, Уругуд}}) — moʻgʻullarning Nirun shajarasi tarkibiga kiruvchi qabilalardan biri. Hozirgi vaqtda janubiy moʻgʻullardan tashkil topgan etnik guruh.

== Tarixi ==
"[[Moʻgʻullarning maxfiy tarixi|Moʻgʻullarning maxfiy qissalar]]"da Nachin-Baaturning oʻgʻillari Uruuday va Mangutay deb atalgani aytiladi. Uruud va [[Mangʻit|Mangʻit qabilalari]] aynan ulardan tarqalgan<ref>''Sumʼyaabaatar B.'' Mongolin nuuts tovchoo. Үsgiyn galig. Ulaanbaatar, 1990. 967 x.</ref>. Urutlar moʻgʻullarning taychiut qabilasining bir qismi hisoblangan. Urutlar paydo boʻlgan vaqtdan boshlab moʻgʻullarning Nirun shajarasi tarkibiga kirgan va [[Xalxingol|Xalxin gol]] yerlari hamda Amur daryosining yuqori oqimiga joylashgan. Urutlar <nowiki>XIII</nowiki> asr boshlarida [[Moʻgʻullar davlati|Buyuk Moʻgʻullar davlatini]] tashkil qilish uchun katta kuch sarf etganlar.<ref name=":1132"/>

Urutlar — mangʻitlarga qardosh urugʻ hisoblanadi. Etnik nomi oltoy tilidagi [[Oltoy tillari|urag]] (Moʻgʻul tilining eski yozuvidagi — uruγ) soʻzidan kelib chiqqan. [[Tungus-manjur tillari|Tungus-manjur]] va [[Yoqut tili|yoqut]] tillarida „uru“ — „urugʻ“, „qarindosh“, „qarindosh-urugʻ“ maʼnosini bildirsa, [[Praturk tili|qadimgi turkiy tilda]] „urug“ — „urugʻ, avlodlar“ maʼnosida qoʻllangan<ref>Sravnitelniy slovar tunguso-manchjurskix yazikov. T. I. A-N. L.: Nauka, 1975. 672 s.; T. II. O-E. L.: Nauka, 1977. 992 s.</ref>. Ushbu nom oltoy tilidagi „urug“ soʻziga -uud (-ud) affiksining qoʻshilishi bilan yasalgan: uruγ + ud > uruγud > uru’ud > urűd<ref name=":1132"/>.

=== Urutlar „beshta katta aymoq“ tarkibida ===
[[Chingizxon]] beshta aymoqni (qabilani) boshqalaridan afzal koʻrgan, ularning xizmatlari [[Moʻgʻullar davlati|Buyuk Moʻgʻul davlatini]] tashkil etishda, shuningdek urushlarda ham katta boʻlgan. Shu boisdan ularni „besh ustun“ yoki „beshta katta aymoq“ deb atashgan. Bular [[Qoʻngʻirot (qabila)|Urutlar]], Mangʻitlar, [[Mangʻit|Jaloyirlar]], [[Jaloyirlar|Qoʻngʻirotlar]] va Ehiriylar edi. Ular moʻgʻullar orasida yetakchisi Oltan Xon, imperiyaning oʻzi esa Oltan (Oltin imperiya) deb ataladigan [[Szin|Szin imperiyasi]] bilan urushda muhim rol oʻynaganlar.

1217-yilda Chingizxon [[Muxali noʻyon|Muxayli noʻyonga]] ushbu aymoqlardan kuchli va chidamli jangchilarni tanlab, „besh yoʻl tamachi“ qoʻshinlarini tashkil qilishni buyurdi. Turli manzillarga tarqatib yuborilgan tamachi qoʻshinlari mana shunday paydo boʻldi. Ular hujumlarda qoʻshinlarning old safida boʻlishlari kerak edi, obyektlarni, jumladan shaharlar va boshqa maskanlarni qoʻlga olishda ularga xavfsizlikni taʼminlash vazifasi yuklatilgan. Chingizxon va uning vorislari yaqin atrofdagi yerlarni beshta viloyat — [[Dalaynor]], Gobi sahrosidan naridagi Luuxa daryosi, [[Gobi|Sariq]] [[Xuanxe|(Huanxe)]], Shandu shahri va [[Pekin]] shimoli-sharqidagi hududlarni besh aymoqqa ajratib berishgan<ref name=":1132">{{Книга|автор=Очир А.|заглавие=Монгольские этнонимы: вопросы происхождения и этнического состава монгольских народов|ответственный=д.и.н. Э. П. Бакаева, д.и.н. К. В. Орлова|издание=|место=Элиста|издательство=КИГИ РАН|год=2016|страницы=|страниц=286|isbn=978-5-903833-93-1}}</ref>.

[[Yuan (sulola)|Moʻgʻullarning Yuan davlati]] davrida ushbu aymoqlarga xon saroyi uchun nafaqa topshirish vazifasi yuklangan. Aymoqning zodagonlari saroy amaldorlari boʻlishgan va koʻpincha oltin sulola vakillari bilan qarindoshchilik aloqalarini oʻrnatishgan: ularning qizlari buyuk xonlar va noyonlarga turmushga chiqishgan yoki aymoq yetakchilari Chingizxon urugʻidan xotin olganlar. Shunday qilib, qoʻngʻirot urugʻining vakilalari Chingiz, [[Munke]] va [[Xubilay]] xonlardan „Xotun“ unvonini olganlar. Ularga [[Temur xoqon|Ulziyt]], Huleg, Buyant va boshqalar uylanganlar. Moʻgʻullarning buyuk xonlari bilan yaqin munosabatda boʻlganliklari uchun aymoq yetakchilariga Yuan davlati xonlaridan van unvonlari berilgan, shu tufayli ularni „besh van aymoqlari“ deb ham atashgan. Tavnan (tabun + vang>tabunang) ikkita soʻz — „tavan“ hamda „van“dan hosil boʻlgan deb taxmin qilish mumkin. Dastlabda tanvan deganda faqatgina yuqorida tilga olingan besh aymoq yetakchilari nazarda tutilgan. Boshqacharoq qilib aytganda, tavan van (besh van) yoki tavnan deganda Urut, Mangʻit, Jaloir, Qoʻngʻirot va Ehiriy aymoqlarining [[chingiziylar]] oilasidan qiz olib, ularga kuyov boʻlgan noʻyonlari tushunilgan<ref name=":1132"/>.

== Zamonamizda ==
Hozirgi vaqtda urugʻ vakillari: urugud, [[Kidonlar|kiton]]-urugud, moʻgʻul urugudlari [[Ichki Mongoliya|Ichki Moʻgʻulistonning]] Ordos shahar okrugi hududida yashaydilar<ref name=":1132"/><ref>''Bügünüdei Goncuγ.'' Mongγul obuγ // Öbör Mongγol-un Soyol-un Keblel-ün Qoriya, 1993. 203 x. (na mongolskom yazike)</ref>''<ref name=":14">{{Veb manbasi|url=http://blog.sina.com.cn/s/blog_739a70bd0100svrj.html|sarlavha=Монгол овог аймгууд|muallif=|ish=|sana=|nashriyot=|kirish sanasi=2019-01-04}}</ref>''.

[[Mongoliya|Moʻgʻulistonda]] Urud, Uruud, Urgud<ref name=":13">{{Veb manbasi|url=http://1212.mn/sonirkholtoi/FamilyName/|sarlavha=Үндэсний Статистикийн Хороо|muallif=|ish=|sana=|nashriyot=Үндэсний Статистикийн Хороо|kirish sanasi=2021-03-09|qaralgan sana=2022-06-07|arxivsana=2020-12-12|arxivurl=https://web.archive.org/web/20201212045119/http://1212.mn/sonirkholtoi/FamilyName/}}</ref> kabi qabila familiyalariga ega insonlar istiqomat qilishadi. Ushbu familiya egalarining ayrimlari boshqa moʻgʻul urugʻi — urad vakillaridir. Shunday qilib, Xuvsgelda Urud nomi Urad etnonimining variantlaridan biri hisoblanadi<ref name=":21">{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/etnicheskiy-sostav-i-rasselenie-narodov-mongolskogo-altaya-i-prihubsugulya-v-nachale-xx-veka|автор=Нанзатов Б.З.|заглавие=Этнический состав и расселение народов Монгольского Алтая и Прихубсугулья в начале XX века|год=2013|издание=Известия Иркутского государственного университета. Серия: Геоархеология. Этнология. Антропология|pages=}}</ref>.
== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Mo'g'ul xalqlari]]
[[Turkum:Mongoliya Xalqlari]]
[[Turkum:Mo'g'ul tug'ilishi]]
[[Turkum:Mo'g'ullar]]
[[Turkum:Xitoy xalqlari]]