Ustyurt sahifasining manbasini koʻrish

{{Sahro
 |Nomi                  = Ustyurt
  |Milliy nomi    = 
 |Tasvir               = Ustyurt Plateau.png
  |Imzo                  = Yer sunʼiy yoʻldoshidan olingan tasvir
 |Koordinatalar                = 43.8333/55.2667
  |CoordScale               = 
 |Mamlakatlar              =
Oʻzbekiston/Qozogʻiston
  |region                  = 
 |Joylashuvi              = O'rta Osiyo
 |type                       = 
 |Dengiz sathidan balandligi   = 
 |Uzunlik                     = 
 |Kenglik                    = 
 |Maydoni                   = 200 000
 |Daryolar                      = Amudaryo deltasi
  |Daryo 1                   = 
 |Koʻllar                     = Orol dengizi
  |Koʼl 1                  = 
 |Kanallar                    = 
  |Kanal 1                  = 
 |Vohalar                    = 
  |Voha 1                  = 
 |Oʻrtacha yillik harorat = 
  |Yanvar oyi oʻrtacha harorati   = 
  |Iyul oyi oʻrtacha harorati     = 
 |Yogʻingarchilik                    = 
 |VikiOmborda   = 
 |JoyXarita = Osiyo2
}}
'''Ustyurt''' ({{lang-kk|Үстірт}}, {{Lang-kaa|Ústirt}}) — [[Oʻzbekiston]]ning shimoli-gʻarbi ([[Qoraqalpogʻiston]]) va [[Qozogʻiston]] hududlaridagi [[yassitogʻlik|plato]]<ref>{{cite journal |last1=Gritsina |first1=M. |year=2019 |title=The Caracal ''Caracal caracal'' Schreber, 1776 (Mammalia: Carnivora: Felidae) in Uzbekistan |journal=Journal of Threatened Taxa |volume=11 |issue=4 |pages=13470–13477 |doi=10.11609/jott.4375.11.4.13470-13477 |url=https://www.threatenedtaxa.org/index.php/JoTT/article/view/13470-13477/6190 |doi-access=free|issn = 0974-7893}}</ref>. [[Sharq|Sharqda]] [[Orol dengizi]] va [[Amudaryo deltasi]], [[gʻarb]]da [[Mangʻishloq]] [[yarim orol]] va [[Qoraboʻgʻoz-goʻl|Qoraboʻgʻozgoʻl]] [[qoʻltiq|qoʻltigʻi]], [[shimol|shimoli]]da [[Kaspiyboʻyi pasttekisligi]] oraligʻida joylashgan. [[Maydon]]i 200 ming km²<ref name="USAID">{{cite web |title=The Ustyurt Plateau |url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/pbaae433.pdf |publisher=USAID |access-date=15 August 2016 |arxivsana=2020-12-06 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20201206221304/https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/pbaae433.pdf }}</ref> . Oʻrtacha [[mutlaq balandlik|balandligi]] 150–250 m, eng baland joyi (370 m) janubi-gʻarbida. Ustyurtning atrofi 60–150 m li tik jarlik ([[chink]])lardan iborat. Chinklar har xil chuqurlikdagi [[jar (chuqurlik)|jar]] va [[soy]]lar bilan kesilgan. Ustyurtning shimoliy chinklari shimoliy gʻarbda Oʻlikqoʻltiq shoʻrligidan boshlanib, shimolida Katta [[Boʻrsiq qumlari (choʻl)|Boʻrsiq qumligiga]] borib taqaladi. Platoning baland sharqiy [[chegara]]si Orol dengizining avvalgi [[qirgʻoq|qirgʻogʻi]] va Amudaryo deltasidan, janubiy chinklari [[Qoraqum]] [[choʻl]]i va [[Oʻzboʻy|Oʻzboy]] [[oʻzan]]i, gʻarbiy chinklari esa [[Qoraboʻgʻoz-goʻl]] qoʻltigʻining gʻarbiy [[sohil]]i, Qorniyoriq [[botiq|botigʻi]], Qaydak shoʻrligi orqali oʻtadi.

== Tarixi ==
Ustyurt platosida dastavval [[Kaltaminor madaniyati]] tarkibiga kirgan [[mezolit]] va [[neolit]] davrlariga oid Aydabol madaniyati aniqlangan<ref>{{cite web |author =  |url = http://cheloveknauka.com/kamennyy-vek-ustyurta |title = Каменный век Устюрта |lang =  |website = cheloveknauka.com |date =  |accessdate = 2020-02-29 |deadlink = no |archive-date = 2019-02-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190214162154/http://cheloveknauka.com/kamennyy-vek-ustyurta }}</ref>. Ustyurt Jetyasar-Kerder madaniyatining yana bir tarqalish hududi ham boʻlgan (VI—VII asrlar)<ref>https://cheloveknauka.com/skotovody-ohotniki-aralo-kaspiyskogo-mezhdumorya-v-srednie-veka&ved=2ahUKEwiQzurQzev8AhUwiYsKHV3eBY84ChAWegQICRAB&usg=AOvVaw2xp0Q6s8Y4zNzKJXo31sko{{Oʻlikhavola|date=dekabr 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.

Olimlarning fikricha, Ustyurt [[Kaynozoy|kaynozoyning]] ilk va oʻrta davrlarida (21 million yil avval) mavjud boʻlgan qurigan dengiz tubidir<ref>{{Cite web|url=https://samarkandtours.com/ru/uzbekistan/ustyurt-plateau/|title=Плато Устюрт|access-date=2021-04-01|archive-date=2021-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210214020538/https://samarkandtours.com/ru/uzbekistan/ustyurt-plateau/|deadlink=no}}</ref>.

== Geologik tuzilishi ==
Plato hududi geologik tuzilishi jihatidan epipaleozoy [[plita]]sining bir qismi hisoblanib, [[paleozoy]], [[mezozoy]] va [[Kaymansimon toshbaqalar#Kaynozoy|kaynozoy]] [[togʻ jinslari|tog jinslari]]dan tashkil topgan. Yer yuzasiga yaqin kismi gorizontal yotgan sarmat [[ohaktoshlar]]i, [[gil]]lardan tuzilgan boʻlib, oralarida [[tuz]] va [[gips]] [[qatlam]]lari uchraydi. Ustyurtda kenglik boʻylab yoʻnalgan bir necha tektonik strukturalar mavjud. Ustyurtning shimoliy qismida Shimoliy Ustyurt koʻtarilmasi, janubida Ustyurt [[bukilma]]si (unda Qoʻshbuloq, Osmontaymatay, Sam va boshqa [[shoʻrxoklar]]) joylashgan. Bu bukilma shimoliy Ustyurt koʻtarilmasini Qassarma koʻtarilmasidan ajratib turadi. Qassarma koʻtarilmasi janda [[Borsakelmas botigʻi]] bor. Undan janubida Markaziy Ustyurt koʻtarilmasi, yana janubroqda [[Asakaovdon]] choʻkmasi joylashgan.

Ustyurt yuzasi [[supasimon oʻlkalar|supasimon]] [[tekislik (maydon)|tekislik]] boʻlib, unda bir qancha qirlar: [[Muzbel]], [[Qorabovur]], [[Oqtumshuq burni|Oqtumshuq]], [[Qulandi]] va boshqa, Borsakelmas, [[Qorashoʻr]], Asakaovdon kabi choʻkma va botiqlar mavjud. Janubiy qismiga Qoplonqir va Sariqamish botigʻi kirib borgan. Uning shimoliy qismida Sam, Matayqum, Uchtagʻan qumliklari va bir qancha shoʻrxoklar (Qoʻshbuloq, Osmontaymatay, Sam va boshqalar) hamda taqirlar mavjud. Ustyurtda karst va karstsuffozion relyef shakllari (karst voronkalar, botiklar, gʻorlar) vujudga kelgan.

== Iqlimi ==
[[Iqlim|Iqlimi]] keskin [[kontinental iqlim|kontinental]]. [[Qish]]i Oʻzbekistonda eng sovuq, [[yoz]]i juda issiq, uzoq davom etadi. [[Iyul]] [[oy (vaqt birligi)|oy]]ida oʻrtacha [[temperatura]] 25°—28°, eng yuqori temperatura 46°. Qishda U.ning gʻarbiy qismi bilan sharqiy qismi oʻrtasida temperatura farqi katta: eng past temperatura garbda —20°, sharqida —40° gacha pasayadi. Yillik [[yogʻinlar|yogʻin]] 112–121&nbsp;mm, eng koʻp yogʻin (34%) [[bahor]] oylarida tushadi.

Ustyurtda doimiy oqar suvlar yoʻq. Bahor oylarida botiklar, shoʻrxoklar, [[taqir]]larda suv yigʻilib, vaqtinchalik [[koʻl]]lar qosil boʻladi, yozda ular qurib qoladi. Faqat platoning janubidagi [[Sariqamish soyligi|Sariqamish botigʻi]]da va baʼzi bir [[gʻor]]lar ichida doimiy koʻllar bor. [[Yer osti suvlari]]ga nisbatan boy. Yer osti suv qatlamlari sarmat va paleozoy yotqiziklarida (20–50 m chuqurliklarda) uchratiladi, ularning aksariyati shoʻr. U.ning katta qismida surqoʻngʻir, botiqlar, shoʻrxoklarda shoʻrxok, [[taqir tuproqlar|taqir]]<nowiki/>shoʻrxok, qumliklarda [[qumli tuproqlar]] uchraydi.

== Oʻsimlik va hayvonot dunyosi ==
[[Oʻsimliklar|Oʻsimlik]] qoplami siyrak, asosan, [[shuvoq]] va [[shoʻra]]lar oʻsadi. Bulardan [[tashqari]], qirqboʻgʻin, [[kovrak]], qora [[saksovul]], [[biyurgʻun]], tetir, sarsazan, [[iloq]] va boshqa bor. Bahorda [[efemerlar|efemer]], [[efemeroidlar]] oʻsadi. [[Hayvonot dunyosi]] [[choʻl]]ga xos boʻlib, [[jayran]], [[saygʻoq]], [[boʻri]], [[tulki]], [[yumronqoziq]], [[qoplon (hayvon)|qoplon]], Ustyurt [[yovvoyi qoʻylar|qoʻyi]], [[olakoʻzan]], hind [[asalxoʻr]]i, [[qoʻshoyoqlar|qoʻshoyoq]], [[qumsichqonlar|qumsichqon]], turli [[ilonlar]], [[qushlar]]dan [[toʻrgʻaylar|toʻrgʻay]], qora [[qargʻalar|qargʻa]], xoʻjasavdogar, [[quzgʻun]] va boshqa yashaydi. [[Hasharotlar]]dan [[termitlar|termit]] koʻp. Noyob va „[[qizil kitob]]“larga kiritilgan hayvon va oʻsimlik [[tur (biologiya)|tur]]larini muhofaza qilish va oʻrganish maqsadida Ustyurt [[qoʻriqxona]]si ([[Qozogʻiston]] hududida) tashkil etilgan.

XX asrning oʻrtalarigacha Ustyurtning faunasida quyidagi [[Sut emizuvchilar|sutemizuvchilarning]] turlari yashagan: [[Oq qorinli o‘q quloq|oq qorinli oʻq quloq]], [[asalxoʻr]], [[olakoʻzan]], [[jayron]], [[qoraquloq]], [[manul]], [[Ustyurt mufloni]], [[qum mushugi]], [[gepard]], [[leopard]]. Oxirgi uchta tur XX asrning oʻrtalarida bu yerda qirib tashlangan deb hisoblanadi. Biroq, XX asrda bu yerda yana muflon va leopard aniqlangan. [[2018|2018-yilning]] kuzida oldin yoʻq boʻlib ketgan deb hisoblangan Ustyurt mufloni platoning [[Qozogʻiston]] hududida [[Uchuvchisiz uchish apparati|dron]] tomonidan topilgan<ref>{{cite web |author =  |url = https://express-k.kz/news/fauna/ischeznuvshiy_ustyurtskiy_muflon_zapechatlen_na_kameru_drona_v_mangistau-130874 |title = Исчезнувший устюртский муфлон запечатлен на камеру дрона в Мангистау |lang =  |website = express-k.kz |date = 2018-10-22 |accessdate = 2020-02-29 |deadlink = no |archive-date = 2018-10-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181024152712/https://express-k.kz/news/fauna/ischeznuvshiy_ustyurtskiy_muflon_zapechatlen_na_kameru_drona_v_mangistau-130874 }}</ref><ref>{{cite web|author = Динмухамед Бейсембаев.|url = https://informburo.kz/novosti/leopard-vpervye-popal-v-fotolovushku-v-kazahstanskom-zapovednike-ustyurt.html|title = Леопард впервые попал в фотоловушку в казахстанском заповеднике Устюрт|lang = |website = informburo.kz|date = 2018-10-24|accessdate = 2020-02-29|deadlink = no|archive-date = 2020-09-19|archive-url = https://web.archive.org/web/20200919213824/https://informburo.kz/novosti/leopard-vpervye-popal-v-fotolovushku-v-kazahstanskom-zapovednike-ustyurt.html}}</ref><ref>{{cite web |author =Сакен Дилдахмет. |url =https://esquire.kz/redkiy-leopard-kazahstan/ |title =Редкий переднеазиатский леопард поселился на западе Казахстана |lang = |website =esquire.kz |date =2018-11-21 |accessdate =2020-02-29 |deadlink =no |archive-date =2019-03-06 |archive-url =https://web.archive.org/web/20190306043900/https://esquire.kz/redkiy-leopard-kazahstan/ }}</ref>. [[Ustyurt milliy biosfera rezervati|Ustyurt davlat qoʻriqxonasi]] [[1984|1984-yildan]] buyon noyob turlarni oʻrganish va muhofaza qilish boʻyicha ish olib bormoqda. [[2020|2020-yilda]] Oʻzbekiston hududida Janubiy Ustyurt milliy bogʻi tashkil etildi.

== Tabiiy boyliklari ==
Ustyurt hududi, asosan, [[yaylov]] sifatida foydalaniladi. Bu yerda [[neft]], [[gaz]] va [[yer osti suvlari]]ning katta [[zaxira]]lari aniqlangan.

== Harbiy sinovlar ==
[[1980|1980-yillarda]] Ustyurtning janubiy-sharqiy qismida ([[Jasliq]] qishlogʻi yaqinida) kimyoviy qurol va undan himoya vositalarini sinovdan oʻtkazish uchun moʻljallangan „Sakkizinchi kimyoviy mudofaa stansiyasi“ harbiy poligoni mavjud boʻlgan. Poligon Nukus shahrida joylashgan harbiy qismlar: kimyoviy sinov polki (44105-harbiy qism) va kimyoviy quroldan himoya vositalarini ishlab chiqish markazi (26382-harbiy qism) harbiy xizmatchilari tomonidan yuritilgan. Poligon 1990-yillarning boshida yopilgan<ref name=":0">{{Veb manbasi |url=https://kedr.media/research/ostrov-zarazheniya-2149 |sarlavha=Остров заражения |sana=12.09.2022}}</ref>.

Bundan tashqari, plato hududida bir nechta yer osti, xususan, [[1970|1970-yillarda]] [[Qozogʻiston|Qozogʻistonning]] [[Mangʻistau (viloyat)|Mangʻistau viloyatidagi]] uchta hududida ([[Mangʻishloq]] yarim oroli hududidagi Oqtoʻti, Mulkaman va Kindikti joylarida) yadroviy portlashlar amalga oshirilgan<ref name=":0" />.

== Yana qarang ==

* [[yassitogʻlik|Plato]]
* [[Ustyurt makonlari]]
* [[Qizil kitob]]
== Manbalar ==
{{manbalar}}
{{OʻzME}} <!-- Bot tomonidan yaratildi -->

[[Turkum:Oʻrta Osiyo]]
[[Turkum:Oʻzbekiston platolari]]
[[Turkum:Qoraqalpogʻiston geografiyasi]]