Varaxsha sahifasining manbasini koʻrish

{{koord|39.86400032639522|64.07324020468015}}

[[Fayl:Varahsha..jpg|thumb|Varaxshaning Qizil zali rasmidan parcha]]
[[Fayl:Varaxsha 1.jpg|thumb|Eshik]]
[[Fayl:Varaxsha 2.jpg|thumb|Atrofi]]
[[Fayl:Varaxsha 3.jpg|thumb|Uylar]]
[[Fayl:Varaxsha 4.jpg|thumb|Uylar]]
[[Fayl:Varaxsha 5.jpg|thumb|Tepalik]]

'''Varaxsha''' — qadimiy [[shahar]] harobasi. [[Buxoro]]dan 40&nbsp;km shimoliy-gʻarbda, Dashti Urganji [[koʻl]]ining qadimiy Rajfandun [[voha]]sida joylashgan. Varaxsha maydoni 9 [[gektar|ga]] va balandligi 10—20 metrli ulkan tepa shaklida saqlangan

== Tarixi ==
Varaxsha va uning atrofida [[Shishkin Vasiliy Afanasyevich|V. A. Shishkin]] (1937-39, 1947-54) keng koʻlamda arxeologik tadqiqotlar olib borgan; [[Muhammadjonov Abdulahad Raqimjonovich|A. Muhammadjonov]] (1975—77), O. V. Obelchenko (1977—79), G. V. Shishkina (1987—90) ham Varaxshaning ayrim qismlarida qazishmalar olib borishgan. Arxeologik qazishmalardan maʼlum boʻlishicha, Varaxsha mil. av. <nowiki>II</nowiki> asrda bir-biriga tutashgan bir nechta [[istehkom]]li [[qishloq]]lar tarzida qad koʻtargan.

Varaxsha harobalarining shimoliy gʻarbida qadimiy [[qoʻrgʻon]]lardan birining tashqi devori hamda yarim doira shakldagi ichki sahni 4,5×5 metrli [[burj (qurilma)|burj]]i kavlab oʻrganilgan. Devorning qalinligi 1,8—1,9 m va hajmi 37×41×10 sm boʻlib xom [[gʻisht]]dan qurilgan. Devor va burjlarida ichki tomoni 38—40 sm, tashqarisi 75—80 sm, kengligi 20—22 sm boʻlgan [[paykon]]simon nishon tuynuklari ochilgan.

Mil. av. II—I-asrlarda va mil. I—II asrlarda Varaxsha va uning atrofida madaniy hayot gullagan<ref name="GA3">{{kitob manbasi |last1=Azarpay |first1=Guitty |last2=Belenickij |first2=Aleksandr M. |last3=Maršak |first3=Boris Il'ič |last4=Dresden |first4=Mark J. |title=Sogdian Painting: The Pictorial Epic in Oriental Art |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-03765-6 |page=201 |url=https://books.google.com/books?id=KVSPEN4ap_0C&pg=PA201 |language=en}}</ref>. <nowiki>III—IV</nowiki> asrlarda Varaxsha tanazzulga uchragan. V asrda Varaxsha yana tiklanib Buxoroning qadimiy hukmdorlari — [[buxorxudotlar hokimligi|buxorxudotlarning]] qarorgohiga aylangan<ref name="GA3"/><ref name="SFS">{{kitob manbasi |last1=Starr |first1=S. Frederick |title=Lost Enlightenment: Central Asia's Golden Age from the Arab Conquest to Tamerlane |date=2 June 2015 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-16585-1 |pages=118–119 |url=https://books.google.com/books?id=hWyYDwAAQBAJ&pg=PA118 |language=en}}</ref>. Shu davrda Varaxsha mustahkam devor bilan oʻralgan, uning janubiy qismida [[ark]] qurilgan. VIII—X-asrlarda ayniqsa obod boʻlgan<ref name="GA3"/><ref>{{kitob manbasi |last1=Azarpay |first1=Guitty |last2=Belenickij |first2=Aleksandr M. |last3=Maršak |first3=Boris Il'ič |last4=Dresden |first4=Mark J. |title=Sogdian Painting: The Pictorial Epic in Oriental Art |date=January 1981 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-03765-6 |page=49 |url=https://books.google.com/books?id=KVSPEN4ap_0C&pg=PA49 |language=en}}</ref>. Varaxsha va uning atroflari 12 kanal bilan sugʻorilib, Rajfandun vohasidagi eng yirik va markaziy qalʼalardan biriga aylangan.

Buxoro va [[Xorazm]] oraligʻidagi [[karvon]] yoʻli Varaxsha orqali oʻtgan<ref>[[Istaxriy]] va [[Ibn Havqal]] maʼlumotlari</ref>. Har oʻn besh kunda Varaxshada bir kunlik, yil oxirida 20 kunlik bozor sayli (navroʻzi kasho varzon, yaʼni dehqonlar yangi yili) oʻtkazilgan<ref>[[Narshaxiy]]</ref>. [[Buxorxudotlar hokimligi|Buxorxudotlar]] qarorgohi qilinishi bilan Varaxsha yirik shaharga aylangan. XI—XII asrlarda uning hududi eniga 6&nbsp;km dan ziyod boʻlgan. XII asrda Varaxsha vohasidagi hayot toʻsatdan nomaʼlum sabablarga koʻra toʻxtab qolgan.

== Meʼmorligi va sanʼati ==
1949—54 yillarda Varaxsha [[tarix]]i va [[meʼmorlik|meʼmorligi]] oʻrganildi. Kvadrat shakldagi yirik xom gʻishtlardan qoʻshminora tarzida oʻrab chiqilgan balandligi 15 m boʻlgan [[tagkursi]]<nowiki/>larning biriga podsho [[Saroy (qasr)|saroy]]<nowiki/>i va ikkinchisiga soqchixonali [[darvozaxona]] bino qilingan. Arkning sharqiy qismida tomi [[ravoq]]simon [[gumbaz]] tarzida yopilgan uzun [[yoʻlak]]simon (navkarxona va darvozaxona) xonalar mavjud boʻlgan.

Arkning markazida janub tomoni [[mudofaa devorlari|mudofaa devori]]ga yondoshgan Varaxsha hukmdorining saroyi joylashgan. U [[Sharq]]iy (11,5×17 m) va [[Gʻarb]]iy (6,6×7,25 m) [[mehmonxona]] hamda Qizil xona ([[zal]]) (8,5×12 m) lardan iborat boʻlgan. Saroy gʻarb tomonidan 3 ravoqli ganchkori ustunlar oʻrnatilgan hashamatli peshayvon bilan oʻralgan. Ayvon ravoqlarining [[ustun]]lari va [[toqi]]lari [[ganchkorlik|ganchkori]] qabartma [[tasvir]]lar hamda turli xil girixlar bilan bezatilgan.

Saroyning Qizil xona va Sharqiy mehmonxonalari toʻla kavlab ochilgan. Xona devorlari mayda somonli [[loy]] suvoq ustidan yupqa ganch suvoq qilinib, [[devoriy rassomlik|devoriy rasmlar]] qizil, sariq, kulrang, qora, zangori, pushti va jigarrang [[boʻyoqlar]] bilan bezatilgan. Ularda turli xil [[manzara]]lar, [[fillar|fil]] mingan [[shahzoda]] va [[chokar]]larning old va ortdan chovut solgan [[qoplon]]lar bilan olishuvi; qayrilib [[nishon]]ga [[kamon]]dan [[oʻq-yoy|oʻq]] uzayotgan [[ot (hayvon)|ot]] ustidagi [[chavandozlar|chavandoz]], qanotli [[tuya]] shaklidagi [[oltin]] [[taxt]]da oʻtirgan hukmdor tasvirlangan. Sharqiy mehmonxona devorida tiz choʻkib, qoʻlida qadah tutgan malika, [[bel (asbob)|bel]]ida [[shamshir]], bir qoʻlida qisqich ushlagan podshoh, oʻrtada vazasimom [[otashgoh|otashgox]]da yonib turgan muqaddas olov-[[azarxoʻrro|azarxurro]], otashgoxdan oʻngda beliga xanjar taqilgan shahzodaning tiz choʻkib ibodat qilayotgan tasviri yoki sovut va dubulgʻa kiygan, qoʻllarida nayza, [[qalqon]] ushlagan [[suvoriy]]larning jang qilayotgan, shuningdek [[buta]]zor, [[toʻqay]] ichidagi ov manzarasi kabi tasvirlar ayniqsa diqqatga sazovordir<ref>"A painting on the palace — wall at Varaksha shows a king hunting a tiger riding on elephant back along with his retenue" in {{kitob manbasi |last1=Kumāra |first1=Braja Bihārī |title=India and Central Asia: Classical to Contemporary Periods |year=2007 |publisher=Concept Publishing Company |isbn=978-81-8069-457-8 |page=6 |url=https://books.google.com/books?id=-lJI9avHstYC&pg=PA6 |language=en}}</ref>.

Arxeologik topilmalardan aniqlanishicha, janubiy xonalarning ikkinchi qavatidagi xona ganchkori [[naqsh]]lar bilan bezatilgan ekan. Koʻplab topilgan qabartma ganchkori naqshlar orasida hovuzda suzib yurgan [[baliqlar]], [[yelka]]sidan oʻq yegan [[arhar]], yelib borayotgan [[jayran]], [[bedana]]lar, [[ayol]] boshli [[baxt]] [[qushlar|qushi]] — [[Humo]], hamlaga tayyorlanayotgan [[ajdarho]], taqimiga sadoq bogʻlagan suvoriy hamda koʻpdan-koʻp ayollarning bosh qismlari bilan bir qatorda turli xil [[islimiy]] va [[girih]] parchalari uchraydi.
== Manbalar ==
{{manbalar}}
== Adabiyotlar ==
* [[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Shishkin V. A., Varaxsha, M., 1963; Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966. <!-- Bot tomonidan yaratildi -->
{{Oʻzbekistonning turistik diqqatga sazovor joylari}}

{{chala}}

[[Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari]]
[[Turkum:Oʻzbekiston tarixi]]
[[Turkum:Buxoro viloyati]]
[[Turkum:Qadimiy shaharlar]]
[[Turkum:Oʻzbekistondagi Butunjahon merosi roʻyxatiga nomzodlar]]