Vena (shahar) sahifasining manbasini koʻrish

{{Infobox Shahar
| nomi                 = Vena
| asl nomi             = Wien
| rasmiy_nomi          = 
| bayroq               = File:Flag_of_Salzburg,_Vienna,_Vorarlberg.svg
| gerb                 = File:Vienna seal 1926.svg
| xarita               = 
| xarita_izohi         = 
| subdivision_type     = 
| subdivision_name     = [[Avstriya]]
| subdivision_type1    = 
| subdivision_name1    = 
| subdivision_type2    = 
| subdivision_name2    = 
| subdivision_type3    = 
| subdivision_name3    = 
| rahbar_unvoni        = 
| rahbar_ismi          = 
| maydon_miqyosi       = 
| maydon_jami_km{{sup|2}} =
| maydon_yer_km{{sup|2}} =
| maydon_suv_km{{sup|2}} =
| rahbar turi          = Mer
| rahbar               = Michael Ludwig
| maydon               = 414.78
| balandlik_m          = 151
| aholi                = 2,028,499
| aholi_yil            = 2025
| aholi_ilova          =
| aholi_jami           =
| aholi_zichlik_km{{sup|2}} = 5,120
| timezone             = +1
| utc_farqi            =
| timezone_DST         =
| utc_farqi_DST        =
| kenglik              =
| uzunlik              =
| vebsayt              = http://wien.gv.at/
| ilovalar             =
}}
{{Maʼnolari|Vena (maʼnolari)}}
'''Vena''' (nemischa: Wien) — [[Avstriya]] poytaxti, eng yirik shahri va Avstriyaning toʻqqiz federal shtatlaridan biridir. Ikki milliondan oshiq aholi bilan Vena Avstriyaning primat shahridir. Vena [[metropoliten]] hududi aholisi 2.9 million kishi boʻlib, bu mamlakat aholisining salkam uchdan birini tashkil qiladi. Vena mamlakatning madaniy, iqtisodiy va siyosiy markazi, [[Yevropa Ittifoqi|Yevropa Ittifoqidagi]] beshinchi yirik shahar hamda [[Dunay|Dunay daryosi]] boʻyidagi eng yirik shahardir.

Shahar Vena oʻrmonlarining (''Wienerwald'') sharqiy qismida, Alp togʻlarining shimoliy yonbagʻrilarida joylashgan boʻlib, [[Pannoniya]] tekisligida joylashgan Vena shahrini [[Alplar|Alp togʻlari]] Avstriyaning gʻarbiy qismlaridan ajratib turadi. Shahardan Dunay daryosi, shuningdek ''Wienfluss'' (Vena daryosi) ham oqib oʻtadi. Vena shahri atrofini Quyi Avstriya shtati oʻrab turadi va shahar [[Slovakiya]] chegarasi va poytaxti [[Bratislava|Bratislavadan]] 50 km gʻarbda, [[Mojariston (Vengriya)|Vengriya]] chegarasidan 60 km shimoli-gʻarbda va [[Moraviya]] ([[Chexiya|Chexiya Respublikasi]]) chegarasidan 60 km janubda joylashgan.

[[Rim Respublikasi|Rimliklar]] miloddan avvalgi I asrda Vena hududida harbiy manzilgohga (''castrum'') asos solishgan va [[Pannoniya|Pannoniya provinsiyasiga]] tegishli bu hududni ''Vindobona'' deb nomlashgan. 212-yilda shaharga municipium maqomi berilib, Rim shahri huquqlariga erishilgan. Bundan keyin shahar hududida lombardlar, Pannoniya avarlari va keyinchalik [[slavyanlar]] aholining asosiy qismini tashkil qilgan. VIII asrdan boshlab hududga ''Baiuvarii'' qabilasi kelib oʻrnashgan. 1155-yilda Vena 976-1246-yillarda Avstriyani boshqargan [[Babenberglar|Babenberglar sulolasi]] poytaxtiga aylandi. 1221-yilda Venaga shahar maqomi beriladi. XVI asr davomida Babenberglardan keyin hokimiyatga kelgan [[Gabsburglar|Habsburglar]] Venani [[Muqaddas Rim imperiyasi|Muqaddas Rim Imperiyasi]] poytaxtiga aylantirishadi. Shaharning bu maqomi, biroz muddatli uzilishni hisobga olmaganda, 1806-yilga qadar saqlanib qoldi.

Yangi davr davomida Vena dunyodagi eng yirik nemischa soʻzlashiluvchi shaharlardan biri boʻlib qoldi. XVIII-XIX asrlar davomida Vena oʻzining eng yirik hajmiga erishdi va XX asrga kelib, Berlin shahri tomonidan oʻzib ketilguniga qadar oʻz maqomini saqlab qoldi. Venada koʻplab xalqaro tashkilotlar, xususan [[Birlashgan Millatlar Tashkiloti|BMT]], [[OPEC]] va [[Yevropa xavfsizlik va hamkorlik tashkiloti|YXHT]] kabi tashkilotlar shtab-kvartiralari mavjud. 2001-yilda shahar markazi [[UNESCO]] Jahon Meʼrosi maqomiga ega boʻldi. 2017-yil iyul oyida esa shahar „Xavf ostidagi shaharlar“ roʻyxatiga kiritildi.

Vena oʻzining boy musiqa madaniyati bilan mashhur boʻlib, shaharda [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]], Brahms, Bruckner, [[Joseph Haydn|Haydn]], Mahler, [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]], Schoenberg, [[Franz Schubert|Schubert]], Johann Strauss I va Johann Strauss II kabi jahonga mashhur bastakorlar yashab ijod qilgan. XX asr boshlarida Venada Vena klassitsizmi yoʻnalishi gullab-yashnadi va shahar Yevropa musiqasining markazlaridan biriga aylandi. Shahar dunyodagi birinchi psixoanalitik [[Sigmund Freud|Sigmund Freudning]] ijod qilgan joyi hisoblanadi. Venaning tarixiy markazi turli-tuman meʼmoriy ansambllar bilan toʻlib-toshgan. Bular uchun misol sifatida [[Barokko]] qasrlari va bogʻlari, hashamatli binolar, haykallar va parklar bilan toʻlib toshgan ''Ringstraßeni'' keltirish mumkin.

== Etimologiyasi ==
Vena shahri rimliklar tomonidan ''Vindobona'' deb nomlangan va bu soʻz [[Keltlar|keltcha]] toponim boʻlib, „oq makon“ yoki „Vindos makoni“ degan nomlarni anglatadi.<ref>{{Kitob manbasi |last=2012 |chapterurl=https://books.google.co.uz/books?id=olXnBQAAQBAJ&pg=PA689&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |editor=Niemeyer, Manfred |title=Deutsches Ortsnamenbuch |publisher=De Gruyter |location=Berlin |isbn=978-3-11-025802-8 |page=689 |archive-url=https://books.google.co.uz/books?id=olXnBQAAQBAJ&pg=PA689&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false}}</ref> Bu nom milodiy VI asrdan keyin solnomalardan yoʻqolib ketadi va soʻnggi marotaba Jordanesning „''Getica''“ asarida uchraydi. Shaharning nemischa nomi — ''Wien'' („Vena“ nomi shu nomdan olingan)<br /> yuqoridagi rimliklar tomonidan qoʻyilgan nomga aloqador emas, aksincha ''Wien'' daryosi nomi bilan bogʻliq. Avstriyadagi daryo nomlari bilan nomlangan [[Steyr]], [[Enns]] va Krems shaharlarini bunga misol keltirish mumkin. Ushbu nom birinchi marta Salzburg solnomalarida tilga olingan boʻlib, unda 881-yilda ''Wenia'' deb nomlangan joy jang maydoni boʻlgani haqida yoziladi. Bu nom oxir-oqibatda „oʻrmon daryosi“ maʼnosini anglatuvchi keltcha „''Vedunia''“ soʻzidan kelib chiqqan boʻlishi mumkin.<ref>{{Jurnal manbasi |last=Frass |first=Otto |date=1972 |title=Die Namen der österreichischen Bundesländer, ihr Ursprung und ihre Bedeutung |url=https://www.historischerverein-stmk.at/wp-content/uploads/Z_Jg63_Otto-FRASS-Die-Namen-der-%C3%B6sterreichischen-Bundesl%C3%A4nder-ihr-Ursprung-und-ihre-Bedeutung.pdf |magazine=Zeitschrift des Historischen Vereines für Steiermark |issue=63 |pages=30–34}}</ref>

Venaning [[Venger tili|vengercha]] nomi ''Bécs'' boʻlib (shu nomdan serb-xorvat ''Beč'' va [[Usmonli turk tili|Usmonli turkcha]] ''Beç'' soʻzlari kelib chiqqan), bu nom ehtimol „pech“ maʼnosini anglatadi va bu X asrda hudud vengerlar hukmronligi ostiga tushib qolgan davrdan kelib chiqqan boʻlishi mumkin.<ref>{{Kitob manbasi |ref=https://www.vr-elibrary.de/doi/book/10.7767/boehlau.9783205127727 |year=2001 |chapter=Vol. 1. Vienna |editor=Csendes, Peter; Opll, Ferdinand |title=Wien: Geschichte einer Stadt |publisher=Böhlau |pages=63 |doi=10.7767/boehlau.9783205127727 |isbn=978-3-205-99266-0}}</ref> [[Sloven tili|Slovenchada]] shahar ''Dunaj'' deb nomlanadi va bu soʻz [[Dunay|Dunay daryosi]] nomi bilan bogʻliq.

Sharqiy Avstriyadagi bavar lahjasida shahar Wean deb nomlangan, biroq bu nom bugungi kunda Venada soʻzlashiluvchi nemischada qoʻllanilmaydi.<gallery caption="Vena - Wien">
Wien-vom Oberen Belvedere-106-2009-gje.jpg
Wien-Parlament-114-2008-gje.jpg
Wien-Parlament-154-Herodot-2008-gje.jpg
Wien-Hofburg-106-Heldenplatz-2007-gje.jpg
Wien-Hofburg-133b-Josefsplatz-Nr 5-2009-gje.jpg
Wien-Kohlmarkt-18-2009-gje.jpg
Wien-St-Ulrichs-Platz-08-2007-gje.jpg
Wien-Operngasse-10-Nr 7-Cafe Museum-2013-gje.jpg
Wien-Nussdorf-02-2009-gje.jpg
</gallery>

== Havolalar ==
* [http://www.wien.gv.at/english/ Vena shahrining rasmiy vebsayti {{ref-en}}]
* [http://www.wien.info/ Sayyohlar uchun Vena shahri haqida maʼlumot {{ref-en}}]
* http://www.vho.at/embassy.en.html {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20060113060112/http://www.vho.at/embassy.en.html |date=2006-01-13 }}

== Manbalar ==
{{manbalar}}
{{Yevropa poytaxtlari}}
[[Turkum:Avstriya shaharlari]]
{{austria-geo-stub}}