Zaharlar

Zaharlar — organizmga taʼsir etganda uning hayot faoliyatini buzib, organizm hayotini xavf ostida qoldiruvchi moddalar. Tirik organizmga taʼsir koʻrsatadigan barcha moddalar, jumladan dorilar ham yuqori konsentratsiya va dozada maʼlum darajada uni zaharlaydi (qarang: Zaharlanish). Z.ning organizmga taʼsir etish kuchi ularning kimyoviy tuzilishi va fizik-kimyoviy xossalariga bogʻliq boʻlishidan tashqari, shu tirik organizm toʻqimalari va hujayralarining xususiyatlariga ham bogʼliq. Shuningdek organizm hujayralari bilan toʻqimalarining tarkibiga kirgan va toʻqimalardagi almashinuvda qatnashadigan moddalar bilan kimyoviy reaksiyaga kirishib, taʼsir etadi. Hujayralar protoplazmasining oqsil strukturasini yemiradigan moddalar (mas, kuchli kislota va ishqorlar, yuqori konsentratsiyali tuzlar) hech istisnosiz barcha tirik hujayralarni halok etadi. Moddalar almashinuvini bir maromda taʼminlovchi ferment sistemalarni bogʻlaydigan yoki yemiradigan zaharlar yanada havfliroqdir. Zaharlar tarkibi va olinishi boʻyicha oʻsimlik, hayvon, mineral va kimyoviy sintez mahsulotlariga boʻlinadi. Baʼzan jonivorlar (ilonlar va boʻgʻimoyoqlilar - ari, asalari, qoraqurt, chayon va hokazo) zaharning aksariyatlari oqsil strukturalidir. Oʻsimlik Z.iga, asosan, alkaloidlar kiradi, ulardan akonitin (parpi), muskarin (muxomor), nikotin (tamaki barglari), anabazin (itsigek), atropin (belladonna), fizostigmin (kalabar dukkagi) koʻproq zaharli. Baʼzi oʻsimlik glikozidlari, ayniqsa yurakka taʼsir etadigan glikozidlar, digitoksin (digitalis glikozidi), strofantin va boshqalari ham yuqori konsentratsiyada zaharlidir. Patogen mikroorganizmlar chiqaradigan va kasallikka sabab boʻladigan toksinlar ham hisoblanadi. Zahar odam va hayvon organizmiga turli yoʻllar bilan, asosan, hazm va nafas aʼzolari, qisman teri orqali kiradi. Turmushda zaharlanishga sabab boʻladigan Z.ning aksarisi organizmga ovqat bilan kiradi. Bunday Z.ga mikroblarning faoliyati natijasida hosil boʻladigan botulotoksin bakteriyasi endodoksinlari (qarang Botulizm), zaharli zamburugʻlar, zaharli oʻsimliklar (bangidevona, belladonna) mevalari va tugunaklarida uchraydigan moddalar kiradi, Zaharli oʻsimliklar goho yaylovdagi mollarning zaharlanishiga sabab ham boʻladi. Yonilgʻi gazlarning chala yonish jarayonida hosil boʻladigan is gazi xavfli zaharli gaz hisoblanadi. Kasbga alokador yaʼni sanoatda va qishloq xoʻjaligida ishlatiladigan zararli kimyoviy moddalar ham bor. Sanoatdagi zaharli moddalarga qoʻrgʻoshin, simob, mis, margumush birikmalari, anilin, benzol, vodorod sulfid va b. koʻpgina uchuvchan organik moddalar; qishloq xoʻjaligida ishlatiladigan zaharli moddalarga gerbitsidlar, defoliantlar, pestitsidlar va boshqalari kiradi. Organizmning hayot faoliyatida ishlab chiqariladigan ammo kasallik natijasida organizmdan chiqib ketmaydigan moddalar (mis, uremiyada azotli tashlandilar) ham zaharlidir. Zahar organizmdan buyraklar, ichak, oʻpka orqali, baʼzilari esa qisman ter, sut bezlari orqali sut bilan chiqib ketadi.

Zaharlarni oʻrganuvchi fanlar qatoriga toksikologiya va toksikologik kimyo fanlarini kiritish mumkin.