Zaki Validiy sahifasining manbasini koʻrish

{{Shaxsiyat bilgiqutisi|portret=Валиди.jpg|imzo=Zeki Velidi Togan signature.svg}}[[Fayl:Zeki Velidi Togan monument SPb.jpg|thumb|250px|Zaki Validiyning bronza byusti [[Sankt-Peterburg]] shahrida]]'''Zaki Validiy''' (taxallusi; asl ismi {{lang-ba|Әхмәтзәки Әхмәтшаһ улы Вәлиди, Äxmätzäki Äxmätşah ulı Wälidi}}, {{lang-ru|Ахмет-Заки Ахметшахович Валидов}}; muhojirlikda – Ahmad Zakiy Validiy Toʻgʻon) (1890.10.12, Ufa gubernyasi, [[Boshqirdiston|Boshqirtoston]] – 1970. 26. 7, Istanbul, [[Turkiya]]) – [[Boshqirdlar|boshqird]], turkiy xalqlar milliy ozodlik harakatining yetakchilaridan biri, sharqshunos-turkshunos olim, [[falsafa]] d-ri (1935), harbiy–siyosiy arbobi.

[[Qozon]] shahar Qosimiya madrasasida tahsil koʻrgan (1908—12), shu yerda [[Turkiy xalqlar|turkiy xalklar]] tarixi va [[adabiyot]]idan dars bergan (1910—13). „[[Turk va tatar tarixi]]“ (1912, Qozon shahar) kitobi bilan mashhur boʻlgan. [[Qozon universiteti]] tarix, [[arxeologiya]] va eti. jamiyati yoʻllanmasi bilan Sharq qoʻlyozmalarini oʻrganish uchun [[Fargʻona vodiysi|Fargona vodiysida]] (1913), Rossiya FA Markaziy Osiyo va [[Uzoq Sharq]]ni tadqiq etish xalqaro jamiyati yoʻllanmasi bilan [[Buxoro amirligi]]da (1914) yashadi. Turkiston va Volgaboʻyi turkiy xalqlari tarixi, turmush tarzi va madaniyati ustida ilmiy tadqiqot lar olib bordi. Turkistonda [[Mahmudxoʻja Behbudiy|Behbudiy]], [[Munavvarqori Abdurashidxon oʻgʻli|Munavvarqori]], [[Abdulhamid Choʻlpon|Choʻlpon]], [[Mustafo Choʻqay]], [[Nazir Toʻraqulov|Nazir Toʻra-qulov]] va b. arboblar bilan tanishdi. Sankt-Peterburgda davlat dumasi musulmon fraksiyasi aʼzosi (1915). 1917-yil aprelda [[Toshkent]]ga kelib, oʻlkadagi siyosiy jarayonlarda qatnashdi. ButunTurkiston musulmonlari 1-qurultoyida (1917-yil 16—23-aprel) tuzilgan Turkiston oʻlkasi musulmon shoʻrosi bosh kotibi, uning organi „Kengash“ gaz. muharriri. Oʻlka xalqlari muxtoriyat harakatida faol ishtirok etib, turkiy el-elatlarning birligi va mustaqilligi gʻoyasini izchil himoya qildi. Toshkent sh.dumasining deputati (1917). 1917-yil oxiridan Boshqirdiston muxtoriyati va milliy harakati rahbarlaridan biri, hukumat boshligʻi va harbiy noziri. Muxtoriyat huquqi cheklab qoʻyilgach, shoʻrolar hukumati bilan hamkorlik qilishdan voz kechdi. 1920-yil Buxoroga keldi va istiqlolchi guruxlarga siyosiy rahbarlik qiluvchi markaz tuzish maqsadida Buxoro hukumati boshligʻi Fayzulla Xoʻjayev va b. bilan muzokara yuritdi. Milliy birlik kongressida (1921-yil avg., Buxoro sh.) Oʻrta Osiyo milliy musulmon jamiyatlari federatsiyasi (keyinchalik „[[Turkiston milliy birligi]]“ deb atalgan) tashkil etilib, Validiy unga rais qilib saylandi, istiqlolchilik harakatining gʻoyaviy jipslashuvi uchun kurashdi, qizil askarlarga karshi janglarda qatnashdi. 1923-yil fevraldan – xorijda. [[Eron]], [[Afgʻoniston]], [[Hindiston]], [[Turkiya]]da va [[Yevropa]] mamlakatlarida ilmiy faoliyat bilan shugʻullandi. Istanbul, Bonn, Gyottingen universitetlarida turkiy xalklar tarixidan dars berdi. Ilmiy asarlari turk, nemis, fransuz, rus va b. tillarga tarjima etilib, nashr qilindi. Bulardan muhimlari: „[[Turkiy xalqlar tarixiga kirish]]“, „[[Oʻrta Osiyo tarixining islom davri]]“, „Turkiston“, „[[Turkiylar shajarasi]]“, „[[Temurning gʻarbga yurishlari]]“, „Temur avlodlari“, „Bugungi turk eli Turkiston va yaqin tarixi“, „Sharqda shoʻrolar siyosati“, „Turkistonning istiqlol harakatiga qarshi“, „Beruniyning dunyoqarashi“, „Alisher Navoiy“, „Shayboniyxon sheʼriyati“, „Tarixda turklar va forslar“, „Xotiralar“ va b.

== Manbalar ==
* Vospominaniya, M., 1997; Boʻlingan-ni boʻri yer. Turkiston xalkdarining milliy mustaqillik uchun kurashi tarixidan [Xotiralar), T., 1997.
* Monografiya doktorskoy dissertatsii Maxamadjona Abduraxmanova „Nauchnaya deyatelnost A. Z. Validova v Turkestane“, 2004g. g. Tashkent, Izdatelstvo „Fan“ Akademii nauk RUz., 238str., ISBN 5-648-03067-3, na russkom yazike.
* Maxamadjon Abduraxmanov „A. Z. Validi: Poisk istokov istoriko-duxovnogo naslediya Turkestana“, 2000g. g. Tashkent, Izdatelstvo „Yangi asr avlodi“, 102str., ISBN 5-633-01212-7, na russkom yazike.
* Axmad Zaki Validiy Tugon „Xotiralar. Turkistonda mustaqillik va ozodlik kurashlar tarixi“ („Vospominaniya. Istoriya borbi za nezavisimost i svobodu v Turkestane“), 2014g., g. Tashkent, Izdatelstvo „Istiklol nuri“, 609str., ISBN 978-9943-4178-0-9, na uzbekskom yazike, perevodchik (s tureskogo yazika), nauchniy redaktor-sostavitel, podgotovitel teksta k izdaniyu – Muxammadjon Abduraxmonov.
* Qahramon Rajabov

== Adabiyotlar ==
* [[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

[[Turkum:Tarixchilar]]
[[Turkum:Kishilar]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar]]
[[Turkum:Turkologlar]]
[[Turkum:Bosmachilik]]