Alan Shepard
Алан Бартлетт Шепард Жр. (1923-йил 18-ноябр, Дерри, Ню-Хемпшир, АҚШ — 1998-йил 21-июл, Монтерей округи, Калифорния штати, АҚШ) — америкалик астронавт, АҚШ денгиз флоти контр-адмирали. Суборбитал космик парвозни амалга оширган биринчи америкалик. ФАИ маълумотларига кўра космосдаги иккинчи одам. Шепард иккинчи космик парвозини Ойга ташриф буюрган 12 кишидан бири бўлган Аполлон 14 космик кемасининг қўмондони сифатида амалга оширган.
Таълим олиши
1941-йилда Алан Адмирал Фаррагут Аcадемй, денгиз коллежини тамомлаган. 1944-йилда у Аннаполисдаги Қўшма Штатлар денгиз академиясида бакалавр даражасини олган.
Ҳарбий-денгиз кучларининг синовчи-учувчиси карераси
1944-йилда Шепард денгиз флоти зобити бўлди. Унинг биринчи топшириғи Cогсwелл эсминеци эди (инглизча: Cогсwелл). Бу эсминец Иккинчи Жаҳон уруши пайтида Тинч океанига юборилган эди. Уруш тугагандан сўнг, Шепард аввал Корпус-Кристида, кейин эса Пенсаколада денгиз учувчиси сифатида машғулотларни бошлади. У 1947-йилда учувчи унвонига сазовор бўлган. Бу лавозимда Шепард Норфолк ва Жексонвиллдаги 42-қирувчи эскадрилияда хизмат қилган. Шепард авианосец бортида бир неча марта Ўртаер денгизи томон йўл олган.
1950-йилда Шепард Патухент денгиз синовчи-учувчилар мактабига ўқишга кирди. Ўқишни тугатгандан сўнг, у парвоз синовларида қатнашди ва Шимолий Америка ҳудуди устидаги ҳаво массаларининг ёритилиши ва тузилиши тўғрисида маълумот олиш бўйича ишларда, шунингдек, АҚШ денгиз флоти учун ёнилғи қуйиш тизимини яратиш бўйича тажрибаларда қатнашди. Шепард палиба қирувчиси Ф2Ҳ-3 „Бенши“ қирувчи самолёти ва самолёт ташувчисидан учириш учун биринчи Америка бурчак палубаси синовларида иштирок этди. Моффетт Филддаги (инглизча: Моффетт Фиэлд ; Калифорния) 193-қирувчи эскадроннинг тунги жанговар бўлимига операция офицери сифатида тайинланганидан кейин, Алан Шепард авиаташувчи УСС Орисканй бортида Ғарбий Тинч океанига иккита чиқиш қилди.
Патухентга яна қайтиб келган Шепард Ф3Ҳ „Демон“, Ф8У „Cрусадер“, Ф4Д „Скйрай“, Ф11Ф „Тигер“ қирувчи самолётларининг парвоз синовларида фаол иштирок этди, барча об-ҳаво шароитида учиш учун яратилган Ф5Д „Скйланcер“нинг синов учувчиси этиб тайинланди. Беш ой давомида Шепард синовчи-учувчилар мактабида ўқитувчи бўлиб ҳизмат қилди. Кейинчалик у Нюпортдаги (Род-Айленд) денгиз коллежига ўқишга кирди, шундан сўнг 1957-йилда Атлантика флоти қўмондони штабига самолётларни тайёрлаш бўйича офицер сифатида тайинланди.
У самолётларда 8000 соатдан ортиқ парвоз қилган, шундан 3700 соати реактив самолётларда амалга оширилган.

Астронавт карераси
Шепард 1959-йил апрел ойида НАСА томонидан Меркурий космик кемасида учиш учун танланган етти астронавтдан бири эди. Энг юқори профессионаллик ва бошқа фазилатлар унга нафақат биринчи америкалик астронавт[1], балки Меркурий дастури бўйича Ойга борган ягона астронавт бўлишга имкон берди.
1961-йил 5-майда Редстоне 3 ракетаси Мерcурй-Редстоне-3 (Фреэдом-7) космик кемасини суборбитал баллистик траэкторияга олиб чиқди. Капсула тахминан 186,5 км баландликка кўтарилди ва учириш нуқтасидан 486 км узоқликда АҚШнинг Атлантика ракета полигонининг сувларига қўнди. Парвоз 15 дақиқа 28 сония давом этди. НАСА космик кемада астронавтнинг табиий инсон эҳтиёжларини қондириш имкониятини олдиндан кўриб чиқмаган эди[2].
Парвоз суборбитал ва жуда қисқа бўлса-да, Шепард, Гагариндан фарқли ўлароқ, кемани бошқариш қобилиятига эга эди. Юрий Гагариннинг парвози бутунлай автоматик эди: Ер сайёрасининг биринчи космонавти қўлда бошқаришга ўтиши шарт эмас эди, чунки автоматлаштириш тўғри ишлаган. Бироқ, агар керак бўлса, Гагарин қўлда бошқаришни ёқиши мумкин эди. Восток-1 космик кемасида бундай ёндашув вазнсизликда узоқ вақт қолиш астронавт руҳиятига қандай таъсир қилиши ҳақида ғояларнинг етишмаслиги билан боғлиқ эди.
Парвоз пайтида Алан Шепард нол тортишиш шароитида муваффақиятли маневр қилди. „Редстоне“ стартидан олдин айтилган унинг сўзлари тарихга кирди: — „Худо, илтимос, мени бузишга йўл қўйма“ (инглизча: Плеасе, деар Год, дон'т лет ме фуcк уп)[3]. Бошқа манбаларга кўра (унинг таржимаи ҳоли) у фақат ўзига ўзи гапирган: „Донът фуcк уп, Шепард…“ („Буни бузма, Шепард“), „Шепарднинг дуоси“ни эса ОАВ кейинчалик ўйлаб топган. Шунга қарамай, у учувчилар орасида машҳур бўлди.
1962-йилда Шепард Дартмут коллежида санъат магистри унвонига сазовор бўлди.
Шепард Меркурий-Атлас 9 рейси учун Гордон Купернинг ёрдамчиси сифатида машқ қилган. Шепарднинг навбатдаги парвози 1963-йил октабрга режалаштирилган Меркурий-Атлас-10 (Фреэдом-7-ИИ) уч кунлик парвози бўлиши керак эди, аммо 1963-йил 13-июнда у бекор қилинди.
Мерcурй-Атлас 10 парвози бекор қилингандан сўнг, Шепард янги Гемини космик кемасининг биринчи парвози учун қўмондон ва учувчи этиб сайланди. Иккинчи учувчи Томас Стаффорд бўлиши керак эди. Алан машғулотларни бошлади, аммо 1964-йил бошида шифокорлар унинг Менер касаллиги (вестибуляр аппаратларнинг ишини бузадиган қулоқ касаллиги) билан оғриганлигини аниқладилар, бу эса унга парвозларни деярли 60-йилларнинг охиригача таъқиқланишига олиб келди. Режалаштирилган Гемини 3 экипажи Виржил Гриссом ва Жон Янг билан алмаштирилди.
Муваффақиятли қулоқ операциясидан ва парвоз ҳолатини тиклашдан сўнг, Шепард янги парвозлар учун фаол машғулотларга қайтди.

47 ёшида, ўша пайтда НАСАнинг энг кекса астронавти Алан Шепард Аполлон 14 қўмондони сифатида иккинчи космик парвозини амалга оширди, бу Американинг ойга учинчи муваффақиятли экспедицияси бўлди (1971 йил 31-январ — 9-феврал).
Кейинги йиллар
1971-йилда Алан Шепард БМТ Бош Ассамблеяси делегати эди. 1971-йилда Маями университетида фан номзоди илмий даражасини олди (инглизча: Миами Университй) (Оксфорд, Огаё) ва 1972-йилда — Франклин Пирс коллежида инсонпарварлик фанлари доктори даражаси (инглизча: Франклин Пиэрcе Cоллеге)ни ҳам олди.
1994-йилда икки журналист билан у „ Ойга парвоз: Америка Ой пойгасининг ички ҳикояси“ китобини нашр этди. Китобнинг 1994-йилги нашрида Шепарднинг ойда голф тўпини ургани акс этган бир нечта фотосуратлар коллажи мавжуд (аслида бу эпизод фақат телекамерада суратга олинган ва бу суратга олиш сифати анча ёмонроқ). Худди шу йили китоб асосида шу номдаги ҳужжатли филм суратга олинди.
У 1998 йил 21-июлда 75 ёшида лейкемиядан Монтерейдаги касалхонада вафот этди. Беш ҳафта ўтгач, унинг рафиқаси Луиза Шепард ҳам вафот этди. Иккаласи ҳам куйдирилди ва куллари денгизга сочилди. Уларнинг учта қизи (Лаура, Жулианна ва Алиса) ва олти набиралари бор эди[4]. Алиса хотини Луизанинг жияни эди ва улар онаси вафотидан кейин қизни асраб олишганди[5].
Мукофотлари
У НАСАнинг „Буюк хизматлари ва ажойиб ютуғи учун“ олтин медаллари, Конгресснинг фазовий фахрий медали, де Лаво медали ва Ленгли медали билан тақдирланган.
Конкорд шаҳридаги планетарийнинг янги қаноти унинг шарафига номланган, шунингдек, Американинг Блуэ Оригин компанияси томонидан яратилган суборбитал Неw Шепард кемасига ҳам унинг номи берилган.
Астронавтлар шон-шараф залига киритилган.
Манбалар
- ↑ Ефимова, Марина. „Книжное обозрение“ (русча). Радио Свобода. 13-август 2009-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30-апрел 2016-йил.
- ↑ „Wҳй Алан Шепард Ҳад то Пеэ Ин Ҳис Спаcе Суит“ (инглизча). Спаcе Сафетй Магазине (18-август 2013-йил). 1-май 2016-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30-апрел 2016-йил.
- ↑ „«Нужная вещь» — русский перевод книги Тома Вульфа Тҳе Ригҳт Стуфф“. 2007-йил 23-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 6-сентабр 2006-йил.
- ↑ „Астронаут Био: Алан Б. Шепард, Жр. 7/98“. жсc.наса.гов. 2018-йил 23-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 3-май 2019-йил.
- ↑ Неал Тҳомпсон. Лигҳт Тҳис Cандле: Тҳе Лифе & Тимес оф Алан Шепард. Нью-Йорк: Cроwн Публишерс, 2004. ИСБН 0-609-61001-5.
Ҳаволалар
- „Алан Б. Шепард, Жр. Орал Ҳисторй“ (инглизча). ҳисторйcоллеcтион.жсc.наса.гов. 3-май 2019-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 3-май 2019-йил.
- 1998-yilda vafot etganlar
- 21-iyulda vafot etganlar
- 1923-yilda tugʻilganlar
- 18-noyabrda tugʻilganlar
- Pinkerton akademiyasi bitiruvchilari
- Ikkinchi Jahon Urushi Amerika harbiy-dengiz personali
- Kontr-admirallar (AQSH)
- AQSH sinovchi-uchuvchilari
- AQSH Harbiy-dengiz kolleji bitiruvchilari
- AQSH Harbiy-dengiz akademiyasi bitiruvchilari
- Oyda boʻlgan insonlar
- Leykozdan vafot etganlar
- Uchuvchi-konstruktorlar
- AQSH astronavtlari
- Kongressning Faxriy kosmik medali bilan taqdirlanganlar
- Yuksak hizmatlari uchun NASA medali bilan mukofotlanganlar
- Pages with unreviewed translations