Algoritm: Versiyalar orasidagi farq
UzWikidan yoʻnaltirish sahifasi import qilindi | Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi. | ||
[[File:Image-Al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ğabr wa-l-muqābala.jpg|thumb|upright|[[Al-Xorazmiy]]ning [[Al-Jabr val-Muqobala|"Algebra"]] sarlavha sahifasi]] | |||
{{ | [[File:1983 CPA 5426 (1).png|thumb|upright|[[Al-Xorazmiy]] Sovet tamgʻasida]] | ||
'''Algoritm''' — maʼlum bir turga oid masalalarni yechishda ishlatiladigan amallarning muayyan tartibda bajarilishi haqidagi aniq qoida (dastur). [[Kibernetika]] va [[matematika]]ning asosiy tushunchalaridan biri. Oʻrta asrlarda sanoqning oʻnli tizimi boʻyicha toʻrt arifmetik amal bajariladigan qoidani algoritm deb atashgan. Bu qoidalarni matematikaga IX asrda [[al-Xorazmiy]] kiritgan. [[Yevropa]]da bunday qoidalar uning tugʻilgan yurtiga nisbatan lotinchalashtirilgan (Algoritmus yoki Algorithmus shaklida „algorizm“ deyilgan), keyinchalik „algoritm“ga aylangan. Fanda „Yevklid algoritmi“, „Gʻiyosiddin Koshiy algoritmi“, „Laure algoritmi“, „Markov algoritmi“ deb ataluvchi algoritmlar maʼlum. Algoritm tushunchasi tobora kengayib borib, kibernetikaning nazariy va mantiqiy asosi hisoblangan algoritmlar nazariyasi paydo boʻldi. [[Oʻzbekiston]]da bir necha ilmiy tadqiqot muassasalari va hisoblash markazlarida algoritmdan foydalanish sohasida samarali ishlar olib borilmoqda. Masalan, [[Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi]] „Kibernetika“ ilmiy ishlab chiqarish birlashmasida, Oʻzbekistondagi barcha universitetlarda, Toshkent davlat texnika universitetida, Oʻzbekiston Respublikasi Makroiqtisod va statistika vazirligi qoshidagi Hisoblash markazi va boshqa muassasalarda olib borilayotgan ishlar bunga misol boʻla oladi<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.</ref>. | |||
== Xususiyatlari == | |||
* Aniqlik ([[determinizm|deterministik]]) — har bir vaqtda algoritmning keyingi qadami uning mazkur holati bilan toʻliq aniqlanadi. | |||
* Tushunarlilik — '''algoritm''' faqat uni bajaruvchisi uchun tushunarli buyruqlardan iborat boʻlishi shart. | |||
* Yakunlanishi — '''algoritm''' albatta chekli qadamdan soʻng yakunlashishi lozim. | |||
== Turlari == | |||
* '''Chiziqli algoritm''' — barcha koʻrsatmalari hech qanday shartsiz, faqat ketma-ket bajariladigan jarayonlar. | |||
* '''Tarmoqlanuvchi algoritm''' — hisoblash jarayoni qandaydir berilgan shartning bajarilishiga qarab turli [[tarmoq]]lar boʻyicha davom ettiriladigan va hisoblash jarayonida har bir tarmoq faqat bir marta bajariladigan jarayonlar. | |||
* '''Takrorlanuvchi algoritm''' — biron bir shart tekshirilishi yoki qandaydir [[parametr]]ning har xil qiymatlari asosida algoritmda takrorlanish yuz beradigan jarayonlar. | |||
* '''Aralash (kombinatsiyalashgan) algoritm''' — tarkibida bir necha turdagi algoritmlar qatnashgan algoritmdir. | |||
== Manbalar == | |||
{{manbalar}} | |||
{{OʻzME}} | |||
{{Tashqi havolalar}} | |||
[[Turkum:Matematika]] | |||
[[Turkum:Informatika]] | |||
$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi
.png)
Algoritm — maʼlum bir turga oid masalalarni yechishda ishlatiladigan amallarning muayyan tartibda bajarilishi haqidagi aniq qoida (dastur). Kibernetika va matematikaning asosiy tushunchalaridan biri. Oʻrta asrlarda sanoqning oʻnli tizimi boʻyicha toʻrt arifmetik amal bajariladigan qoidani algoritm deb atashgan. Bu qoidalarni matematikaga IX asrda al-Xorazmiy kiritgan. Yevropada bunday qoidalar uning tugʻilgan yurtiga nisbatan lotinchalashtirilgan (Algoritmus yoki Algorithmus shaklida „algorizm“ deyilgan), keyinchalik „algoritm“ga aylangan. Fanda „Yevklid algoritmi“, „Gʻiyosiddin Koshiy algoritmi“, „Laure algoritmi“, „Markov algoritmi“ deb ataluvchi algoritmlar maʼlum. Algoritm tushunchasi tobora kengayib borib, kibernetikaning nazariy va mantiqiy asosi hisoblangan algoritmlar nazariyasi paydo boʻldi. Oʻzbekistonda bir necha ilmiy tadqiqot muassasalari va hisoblash markazlarida algoritmdan foydalanish sohasida samarali ishlar olib borilmoqda. Masalan, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi „Kibernetika“ ilmiy ishlab chiqarish birlashmasida, Oʻzbekistondagi barcha universitetlarda, Toshkent davlat texnika universitetida, Oʻzbekiston Respublikasi Makroiqtisod va statistika vazirligi qoshidagi Hisoblash markazi va boshqa muassasalarda olib borilayotgan ishlar bunga misol boʻla oladi[1].
Xususiyatlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Aniqlik (deterministik) — har bir vaqtda algoritmning keyingi qadami uning mazkur holati bilan toʻliq aniqlanadi.
- Tushunarlilik — algoritm faqat uni bajaruvchisi uchun tushunarli buyruqlardan iborat boʻlishi shart.
- Yakunlanishi — algoritm albatta chekli qadamdan soʻng yakunlashishi lozim.
Turlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Chiziqli algoritm — barcha koʻrsatmalari hech qanday shartsiz, faqat ketma-ket bajariladigan jarayonlar.
- Tarmoqlanuvchi algoritm — hisoblash jarayoni qandaydir berilgan shartning bajarilishiga qarab turli tarmoqlar boʻyicha davom ettiriladigan va hisoblash jarayonida har bir tarmoq faqat bir marta bajariladigan jarayonlar.
- Takrorlanuvchi algoritm — biron bir shart tekshirilishi yoki qandaydir parametrning har xil qiymatlari asosida algoritmda takrorlanish yuz beradigan jarayonlar.
- Aralash (kombinatsiyalashgan) algoritm — tarkibida bir necha turdagi algoritmlar qatnashgan algoritmdir.
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash] | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |