Амир Темур хиёбони – Ўзбекистон Республикаси пойтахти Тошкент шаҳри марказидаги хиёбон. Хиёбон 1882-йилда Туркистон генерал-губернатори Михаил Черняев ташаббуси ва архитектор Николай Улянов лойиҳаси асосида барпо этилган. Хиёбонда темурийлар давлати саркардаси Амир Темур ҳайкали ўрнатилган, ҳайкал атрофи бўйлаб йўлаклар ётқизилган ва дарахтлар экилган. Хиёбон ҳозирги кўринишга 2009-йилда амалга оширилган ишлардан сўнг келган. 1993-йилгача хиёбон Инқилоб хиёбони, ундан олдин эса Константин хиёбони ёки Кауфман хиёбони деб номланган.

Амир Темур хиёбони
Амир Темур хиёбони
Жойлашуви Тошкент, Ўзбекистон
Координаталар 41°18′40″Н 69°16′47″Э / 41.31114713012823°Н 69.27972669046872°Э / 41.31114713012823; 69.27972669046872
Map
Амир Темур хиёбони харитада
Амир Темур хиёбони Викиомборда

Тарихи

Россия империяси даврида

Дастлаб хиёбон ўрнида Константин майдони жойлашган, кенглиги жиҳатидан шаҳардан бошқа майдонлардан тубдан фарқ қилган. Бу майдон асфалт қилинмагани учун қуруқ об-ҳавода чангли, ёмғир ёққанида эса лойли ҳолатга айланган.

Хиёбон 1882-йилда Константин майдонида, Москва ва Кауфман шоҳ кўчалари кесишмасида Михаил Черняев ташаббуси ва архитектор Николай Улянов лойиҳаси асосида қурилди ҳамда Константин хиёбони номини олди. 1882-йил майда Тошкентда вафот этган биринчи Туркистон генерал-губернатори Константин Петрович фон Кауфман мазкур хиёбонга дафн этилган.

Хиёбон атрофида эркаклар ва аёллар гимназияси, давлат банки ва ўқувчилик семинарияси жойлашган. Ҳозирги кунгача эркаклар ва аёллар гимназияси, давлат банки (ХХ асрнинг 30-йилларида иккала гимназия қайта таъмирланиб, уч қаватли бинога айлантирилди) деярли ўзгаришсиз сақланиб келинди.

1901-йилда хиёбонда „Тошкентда Туркистон кўргазмаси“ ташкил қилиниб, кўргазма учун шарқона услубдаги бир нечта павилонлар барпо этилади. Булардан бири Алексей Бенуа лойиҳаси асосида мағриб (мавритан) услубида қурилган павилон бўлиб, 1966-йилдаги кучли зилзилага ҳам бардош берган, сўнгра гуллар сотиладиган дўконга айлантирилиб, 1990-йилларгача фаолият юритган.

1910-йил 17-ноябрда Москва ва Кауфман шоҳ кўчалари кесишмаси марказида давлат амалдорлари, талабалар ва шаҳрнинг бошқа кишилари иштирокида Константин Кауфман шарафига ёдгорлик ўрнатилади. Бадиий академия „Генерал Кауфман ва Ўрта Осиёни забт этган қўшинларга“ ҳайкалини яратиш учун танлов эълон қилган бўлиб, ҳайкални ўрнатиш учун 80 минг рублдан ортиқ хайрия пули йиғилади.

1913-йил 4-майда хиёбон марказида, Москва ва Кауфман шоҳ кўчалари кесишмасида И. Шлейфер лойиҳаси асосида Туркистоннинг биринчи генерал губернатори Константин Кауфман шарафига ҳайкал қўйилади. Ёдгорликнинг тагкурсиси турли томонга қараган икки бошли бургут тасвири ва „Константин Петрович фон Кауфман ва Ўрта Осиёни эгаллаган қўшинларга“ деб ёзилган бронза лавҳалар билан безатилганди. Хиёбон эса Кауфман хиёбони деб номланди.

Совет иттифоқи даврида

1917-йилги тўнтаришдан сўнг, 1919-йилнинг ёзида Константин Кауфман ҳайкали демонтаж қилинган, аммо ёдгорлик жойлашган гранит тагкурсиси сақланиб қолинди. Тагкурсига байроқ, атрофига эса Октябр воқеалари пайтида қалъани қайтариб олишда ишлатилган тўплар ўрнатилган. Ушбу „композиция“ „инқилоб жангчилари учун ёдгорлик“ деб номланди ва 1918-йилда хиёбоннинг ўзи Мария Спиридонова номидаги хиёбон деб номланади, тез орада эса хиёбон Инқилоб хиёбони номи билан алмаштирилди.

1919—1926-йилларда гранит пойдеворига ўша пайтдаги мода конструктивизм услубидаги янги ёдгорлик ўрнатилди.

1927-йилги инқилобнинг ўн йиллиги муносабати билан бу ерда гумбазли устун ва икки тилда қуйидаги ёзув пайдо бўлди: „Октябр – жаҳон инқилобининг маёқидир“. 1917—1927-йиллар ўзбек тилида ёзув араб алифбосида қилинганлиги сабабли 1929-йилда ўзбек тили аввал лотин, сўнгра кирилл алифбосига ўтказилгандан сўнг араб ёзуви туширилган устунни олиб ташлашга тўғри келди.

1930-йил баҳорида устун ўрнида жуда қисқа вақт ичида Владимир Лениннинг бюсти ва „Беш йиллик режа 4 йилда!“ Деб ёзилган тарғибот мажмуаси ўрнатилди.

ХХ асрнинг 30-йиллари бошидан бошлаб майдон марказини собиқ ёдгорликнинг гранит пойдевори эгаллаб турди.

1935-йилда майдон марказидан пиёдалар ўтиш қисмини олиб ташлашга қарор қилинди ва яна майдонни ўша пайтгача Энгелс (Московский проспекти) ва Карл Маркс (Кауфманский) номи билан машҳур бўлган икки кўчанинг ҳаракатланиш чорраҳасига айлантиришга қарор қилинди.

ХХ асрнинг 40-йилларнинг охирида, СССР Иосиф Сталиннинг юбилейини нишонлаганида, Инқилоб майдонининг марказида, гранит пойдеворда яна ҳайкал ўрнатилди. Ҳайкал Сатлинга аталган эди. Лойиҳа муаллифи машҳур ҳайкалтарош Меркуров бўлган[1][2].

ХХ асрнинг 50-йилларда майдоннинг ўзини ҳам, унинг атрофидаги биноларни ҳам сезиларли даражада реконструксия қилиш амалга оширилди.

1961-йил октябр ойида бўлиб ўтган КПСС ХХИИ сездидан сўнг, Сталиннинг барча ёдгорликларини демонтаж қилиш тўғрисида қарор қабул қилинганда, ёдгорлик пойдевордан олиб ташланди. Пойдеворнинг ўзи янги сўзлар ёзилган ёдгорлик стеласи учун фойдаланилди.

1968-йилда яна шаҳар марказида коммунистик ва инқилобий мавзулар билан боғлиқ ёдгорлик ўрнатишга қарор қилинди. Шу мақсадда ҳокимият Карл Марксни танлади, унинг номи майдондан ўтадиган кўчага берилган. Дмитрий Рябичевнинг лойиҳасига кўра, бу ерда коммунистик мафкура асосчисига жуда ўзига хос ёдгорлик ўрнатилди. Карл Маркснинг бош қисми учун алангали гранит машъаласидан фойдаланилди.

Майдон шаҳар аҳолиси учун жозибали дам олиш маскани бўлган. Бу ерда 1961-йилда машҳур „Дружба“ кафеси (ресторан) очилган бўлиб, у ўша пайтдаги мода „бетон-шиша“ услубида қурилган. Шунингдек, бир нечта музқаймоқ кафелари, уларнинг машҳури „Снежок“ кафеси бўлиб, у ерда одамлар дам олишган.

Майдон ўзининг марказий мавқеи билан у ёки бу сабабга кўра одамларнинг эътиборини тортаарди. Йигирманчи ва ўттизинчи йилларда бу ерда бир неча марта коммунистик митинглар бўлиб ўтган, 1960-йилларнинг охиридан эса ҳокимият рухсати бўлмаган қрим татарлари бир неча бор боғда ўз митингларини ўтказиб, уларнинг Қримга қайтишига қўйилган тақиқни олиб ташлашни талаб қилиб, ўз митингларини ўтказган. Улар 1944-йилда Сталин томонидан депортация эди.

Майдон ўзининг марказий қулай жойлашуви, шунингдек, кечки пайтгача очиқ кафе-ресторанларининг мавжудлиги билан машҳур.

Ҳозирги ҳолати

1993-йилда мустақил Ўзбекистонда Бутун посцовет ҳудудида декоммунизация ва тарихий ҳақиқат тикланиш фонида Карл Маркс ҳайкали янги давлат мафкурасига тўғри келмагани учун олиб ташланди.

1994-йил 31-августда Ўзбекистон мустақиллигининг уч йиллиги арафасида майдон „Амир Темур майдони“ деб қайта номланди. Унинг марказига ҳайкалтарош Илҳом Жабборовнинг бронзадан ясалган Амир Темурнинг отда ўтирган ҳайкали ўрнатилди. Ўрта асрлар давлат арбоби ва саркардаси, ўзбек давлатчилигининг асосчиларидан бири жамиятни аждодларининг буюк ютуқлари атрофида мафкуравий мустаҳкамлашга чақирди. Унинг очилишида Ўзбекистон Республикасининг биринчи президенти Ислом Каримов нутқ сўзлаб, шундай деган: „Узоқ йиллар мустамлака асоратида бўлган халқимиз ўзининг буюк ватандошини эъзозлаш, унинг тарихий хизматларига ҳурмат бажо келтириш имкониятидан маҳрум эди“[3].

Фоҳишалик ва бекорчилик каби иллатларга қарши курашиш мақсадида шаҳар ҳокимияти истироҳат боғида жойлашган барча спиртли ичимлик ва кўнгилочар муассасаларни ёпиб ташлади. Бунинг ўрнига „Дружба“ кафеси ва бир нечта музқаймоқ дўконлари, шунингдек, гуллар сотиладиган Мавритания павилёни қурилди.

2009-йилда майдонни реконструксия қилиш бўйича комплекс чора-тадбирлар амалга оширилди. Янги йўлаклар ётқизилди, ўриндиқлар ўрнатилди ва ёритгичлар алмаштирилди, экилганига 100 йилдан ошган эски дарахтлар кесилиб, уларнинг ўрнига янгилари ўтқазилди[4][5]. Юридик университети (собиқ аёллар гимназияси биноси) олдидаги йўлни кенгайтириш мақсадида, „Пойтахт“ меҳмонхонаси ўрнига маъмурий бино қуриш режалаштирилди[6]. Шу муносабат билан меҳмонхона ва 1898-йилда меъмор Алексей Бенуа лойиҳаси бўйича қурилган Тошкент ўқитувчилар семинариясининг собиқ черков биноси бузишга қарор қилинди.

2010-йилларда дарахтлар катталашиб, боғ сайр қилувчилар билан тўла бошлади. Яқинда ёпилган кафе ва сувенир дўконлари қайта очилди.

Галерея

Манбалар

  1. ↑ „История ташкентского сквера“. www.узблокнот.wордпресс.cом. Қаралди: 26-ноябр 2023-йил.
  2. ↑ „Старый Ташкент, старые фотографии Ташкента.“. www.греэнфам.народ.ру. Қаралди: 26-ноябр 2023-йил.
  3. ↑ „ТАШКЕНТ, СКВЕР. Место во времени“. Михаил Книжник (2007). 2012-йил 22-февралда асл нусхадан архивланган.
  4. ↑ Информационное агентство «Фергана.ру». «Прощай, ташкентский Сквер!» (Wайбаcк Мачине сайтида 2023-11-07 санасида архивланган): "Как удалось выяснить корреспонденту «Ферганы. Ру» в ташкентском городском комитете охраны природы, деревья уничтожаются «лично по распоряжению первого лица государства». Об этом на условии анонимности сообщил один из работников этого комитета. По его словам, если бы приказ был отдан кем-то из чиновников рангом пониже, можно было бы официально его комментировать и даже попытаться воспрепятствовать его исполнению. Но «команды главы государства обсуждению не подлежат».
  5. ↑ В повести Дениса Сажнова "Кодекс ученика", в одном из эпизодов так описывается это событие: "Любимый всеми ташкентцами сквер, наш оазис, был уничтожен. От вековых деревьев остались лишь пеньки, и было видно, что кто-то там до сих пор работал, старался, какие-то люди корчевали, рубили, пилили несмотря на позднюю ночь, усердные сосредоточенные, орудовали: кетменями, пилами, топорами. В центре облысевшего круга возвышался надменный всадник".
  6. ↑ „Ташкентский сквер меняет облик“ (деадлинк). 2009-йил 25-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 19-ноябр.