Angola sahifasining manbasini koʻrish

{{Angola_info}}
'''Angola''' Respublikasi ([[Portugal tili|portugalcha]]: ''República de Angola'') – [[Afrika]]ning janubi-gʻarbidagi davlat. [[Atlantika okeani]] sohilida joylashgan. Maʼmuriy jihatdan 18 viloyatga boʻlingan. Maydoni - 1246,7 ming km<sup>2</sup>, aholisi - 18 498 000 kishi (2009). Poytaxti – [[Luanda]] shahri.

== Davlat tuzumi ==
Angola – respublika. [[1975-yil]]da qabul qilingan va [[1991-yil]]da tuzatishlar kiritilgan konstitutsiyaga binoan Angola demokratik, huquqiy davlat, asosiy maqsadi – tinchlik, adolat va ijtimoiy taraqqiyot asosida erkin demokratik jamiyat qurishdan iborat. [[Davlat boshligʻi]] – 5 yil muddatga saylanadigan prezident. U yana uch muddatga qayta saylanish huquqiga ega. Qonun chiqaruvchi hokimiyat – 220 deputatdan iborat Milliy assambleya. Ijrochi hokimiyat bosh vazir boshchiligidagi hukumatdir. Uning tarkibini prezident tayinlaydi va Milliy assambleya tasdiqlaydi.

== Tabiati ==
[[Fayl:Beach of Coatinha in Benguela, Angola.jpg|thumb|220px|left| [[Benguela]], Angola]]
[[Fayl:Miradouro da Lua (Angola).jpg|thumb|220px]]
Angola hududining koʻp qismi 1000 – 1500 metr balandliqdagi yassi togʻlardan iborat. Gʻarbdagi Biye togʻ havzasining eng baland nuqtasi – 2610 metrli Moko choʻqqisi. Atlantika okeani sohili boʻylab torgina dengiz boʻyi pasttekisligi yastanib yotadi. Iqlimi tropik, qishda issiq, quruq, yozda nam. Eng issiq oydagi oʻrtacha harorat 21 dan 29&nbsp;°C gacha, eng sovuq oyda 15 dan 22&nbsp;°C gacha. Mamlakat ichkarisida yogʻingarchilik 500 – 1500&nbsp;mm, sohilda 50 – 500&nbsp;mm. Eng katta daryolari: Kvanza, Kunene, Kubango va Kongoning irmoqlari – Kasai, Kvango. Angola hududining bir qismidan Zambezi daryosi oqib oʻtadi. Daryolari koʻpostonali, gidroenergiya zaxiralari katta. Oʻsimliklari yilning quruq faslida [[barg]] tashlaydigan savanna tipli va tropik oʻrmonlardan iborat. Milliy bogʻlari: Portu-Aleshandri, Kameya, Kisama, Muna.

== Aholisi ==
[[Fayl:Kuito class.jpg|thumb|right|Oʻquvchilar sinfxonada, Angola]]
[[Fayl:Lwena Moxico-Angola.jpg|thumb|right|Luena, Moxiko Provinsiyasi]]
Aholining 96% ga yaqini bantu til oilasi xalqlari: mbundu, kongo, ovimbundu, lugazi va boshqalarga mansub. [[Portugallar]] ham yashaydi. Rasmiy tili – [[portugal tili]]. Aholining 90% mahalliy anʼanaviy dinga eʼtiqod qiladi; qolganlari – katoliklar. Aholining oʻrtacha zichligi – 1&nbsp;km<sup>2</sup> ga salkam 5 kishi. Aholining 28% shaharlarda yashaydi. Eng katta shaharlari: Luanda, Lobitu, Uambo.

== Tarixi ==
Angola hududida XIV asrdan [[Kongo]] davlati, XV asrdan Ndongo, Lundo, Ben-gela, XVII asrdan Matamba va Kasanje davlatlari mavjud boʻlgan. [[1482-yil]]da Angolada portugallar paydo boʻldi. XVI asrda ular qal’alar, shu jumladan San-Paulu-di-Luanda qal’asini (1576) barpo etdilar; bu qal’a kelgusida mamlakatni mustamlakaga aylantirish markazi boʻldi. XVII asrda Ndongo va Matamba davlatlarining ayol hukmdori Zinga Mbandi Ngola portugal bosqinchilariga qarshilik koʻrsatish kurashiga boshchilik qildi. Uning vafotidan keyin Ndongo davlati portugal mustamlakachilarining zarbalari ostida parchalanib ketdi. Lundo davlati XIX asr oxirigacha mustaqilligini saqlab qoldi. Amalda [[Portugaliya]] Angolaning butun hududini XX asrning 20-yillari boshlaridagina egallab oldi. XIX asr oʻrtalarigacha Angolada qul savdosi davom etdi (300 yil mo-baynida Angoladan salkam 5 mln. kishi olib ketildi). 1885 – 1899-yillarda Portugaliya, [[Belgiya]], [[Germaniya]] va Bukj Britaniya oʻrtasida hozirgi Angola chegarasini belgilovchi bitimlar tuzildi. [[1951-yil]]gacha Angola Portugaliyaning mustamlakasi maqomida boʻldi. [[1951-yil]]da Portugaliyaning „dengiz orti viloyati“ deb eʼlon qilindi. Angola xalqi bosqinchilarga qarshi doimo kurashib keldi. [[1961-yil]] Angolada boshlangan qurolli qoʻzgʻolon keyinchalik mustamlakachilarga qarshi umumxalq kurashiga aylanib ketdi. Unga uch siyosiy kuch: MPLA (Angola ozodligi xalq harakati), UNITA (Angolaning toʻla mustaqilligi uchun milliy ittifoq) va FNLA (Angola ozodligi milliy fronti) boshchilik qildi. 70-yillarga kelib bu tashkilotlar mamlakat sharqidagi va janubi-sharqidagi anchagina joylarni ozod qilishga erishdi. [[1974-yil]]da Portugaliyadagi fashistlar diktaturasi agʻdarib tashlangach, demokratik hukumat Angola xalqining mustaqillikka boʻlgan huquqini tan oldi. [[1975-yil]]da tuzilgan oʻtish hukumatiga MPLA, UNI-482TA, FNLA vakillari kirdi. Biroq guruhlar oʻrtasidagi ixtiloflar natijasida hukumatning faoliyati toʻxtab, mamlakatda fuqarolar urushi boshlandi. UNITA Janubiy Afrika Respublikasi (JAR)ning madadi bilan MPLAga qarshi kurashdi. MPLA esa Kubadan yordam soʻradi. 1988-yil mayda Angola, Kuba, JAR va [[AQSh]] oʻrtasidagi muzokara yakunida imzolangan bitimga binoan Angoladan [[Janubiy Afrika Respublikasi|JAR]] va [[Kuba]] qoʻshinlari olib ketildi. Xalqaro hamjamiyatning kuch-gʻayratlari tufayli [[1991-yil]] 31-mayda MPLA hukumati va UNITA vakillari imzolagan hujjatlarga binoan [[1992-yil]] 29–30-sentabr kunlari Angolada [[BMT]] vakillari kuzatuvida parlament va prezident saylovlari boʻlib oʻtdi. Yangilangan konstitutsiya (1991-yil mart) koʻp partiyali demokratiya qoidasini mustahkamladi; 30 dan ortiqroq partiya roʻyxatga olindi. Angola [[1976-yil]]dan [[BMT]] aʼzosi. Milliy bayrami – 11-noyabr – Mustaqillik eʼlon qilingan kun (1975).

== Siyosiy partiyalari, kasaba uyushmalari ==
Angola ozodligi xalq harakati (MPLA) asosiy siyosiy kuch hisoblanadi. U [[1956-yil]]da tuzilgan. Angolaning toʻla mustaqilligi uchun milliy ittifoq (UNITA) – soni va nufuzi jihatidan ikkinchi siyosiy kuch. Oʻzini tarixiy partiya deb hisoblovchi Angola ozodligi milliy fronti (FNLA) siyosiy maydonda alohida oʻrinni daʼvo qilmoqda.

== Xoʻjaligi ==
Angola – iqtisodiy jihatdan sust rivojlangan mamlakat. Aholining 80% ga yaqini qishloq xoʻjaligida band. Uning iqtisodiy ahvoliga soʻnggi 15 yil mobaynida urush yetkazgan bevosita moddiy zarar salkam 20 milliard dollarni tashkil qildi. Tashqi iqtisodiy aloqa va tovar muomalasining asosiy hajmi gʻarb mamlakatlariga toʻgʻri keladi. Chetga chiqariladigan mahsulotining 90% dan koʻprogʻi (asosan [[neft]]) [[AQSh]], [[Braziliya]], [[Yevropa]] mamlakatlariga ketadi. [[1985-yil]]dan Angola Yevropa hamjamiyatining qoʻshib olingan aʼzosi. [[1989-yil]]da Xalqaro valyuta fondi va Xalqaro taʼmirlash va taraqqiyot banki (XTTB)ga qabul qilingan.

== Sanoati ==
Asosiy foydali qazilmalari: [[Neft]], [[olmos]], [[marganes]], [[uran]], [[oltin]], [[kvars]], [[marmar]], [[mis]] va polimetall rudalar. Mamlakat yalpi ichki mahsulotining 56% neft va neft mahsulotlariga toʻgʻri keladi. Qurilish industriyasi rivojlanmoqda. Sement, shina zavodlari, toʻqimachilik fabrikalari, qishloq xoʻjalik xom ashyosini qayta ishlovchi (kofe, sholi oqlash, qand-shakar, baliq-konserva) korxonalari mavjud. Kofe, sizal, shakarqamish yetishtiriladi. Makkajoʻxori, oqjoʻxori, sholi, banan, batat ham katta oʻrin tutadi. Xurmo, arahis va tamaki tayyorlanadi. Qoramol, choʻchqa, echki boqiladi, ammo chorvachilik mamlakat ehtiyojini toʻla qondirmaydi. Dengiz baliqchiligi rivojlangan.

== Transport ==
Temir yoʻllari – 3,3 ming kilometr, avtomobil yoʻllari – 80 ming kilometr, asfalt langan yoʻllari – 8,4 ming kilometr. Dengiz portlari Lobitu, Luanda va Kabinda. Luandada xalqaro aeroport bor. Tashqi savdodagi asosiy mijozlari: [[Gʻarbiy Yevropa]] mamlakatlari, [[AQSh]], [[Braziliya]]. Pul birligi – kvanza.

== Ijtimoiy soha ==
=== Maorifi ===
Ilmiy va madaniy-maʼrifiy muassasalari. [[1975-yil]] aholining 90% savodsiz boʻlgan. Mamlakat mustaqillikka erishgach, umumiy majburiy boshlangʻich taʼlim joriy etildi, pedagog kadrlar tayyorlash markazi tashkil qilindi. Luandada universitet (1963-yil tashkil etilgan), bir qancha ilmiy tadqiqot va ilmiy jamiyatlar, Milliy va Munitsipalitet kutubxonalari, tibbiyot tarixi va tarixiy-etnografik muzeylari bor.

=== Matbuoti ===
Radioeshittirishn, telekoʻrsatuvi. „Jornal de Angola“, „Korreynoda Semana“ gazetalari, „Terra Angolana“, „Progressu“ jurnallari nashr etiladi. Davlat televideniyesi va radiosi portugal hamda mahalliy tillarda koʻrsatuv va eshittirish olib boradi. „Angola press“ (ANGOP) axborot agentligi mavjud.

== Adabiyoti ==
Angolada bantu tillari oilasiga mansub kimbundu, umbundu va boshqa tillarda boy ogʻzaki adabiyot mavjud.

=== Adabiyoti ===
Yozma adabiyot asosan portugal tilida rivojlangan. Ilk davr (1855 – 1930)da kichik adabiy shakllar – sheʼr va feleton rivojlandi. Pedru Mashaduning „Afrika sahnalari“ va Antoniu di Asiz Juniorning „Marhumaning siri“ romanlari mashhur boʻldi. [[1960-yil]]gacha mustamlakachilikni fosh qilish (Kash-tru Soromenyuning „Oʻlik yer“, 1949; „Burilish“, 1957) markaziy mavzu edi. Shundan keyingi davrda milliy ozodlik kurashi mavzui ustun boʻldi. Koʻpchilik yozuvchilar quvgʻinda boʻlganligi uchun Angola taraqqiyparvar adabiyoti asosan chet ellarda rivojlandi. Mundele Dia Kvanza, A. Neto, K. Andradi, M.di Anradi, L. Viyeyra kabi yozuvchilarning qissa, sheʼr, dostonlari yuzaga keldi. Mustaqillikka erishilgandan keyin demokratik oʻzgarishlar uchun kurash asosiy mavzu boʻlib qoldi.

=== Meʼmorligi va tasviriy sanʼati ===
Angola qishloqlari doira shaklida qurilgan. Turar joylari toʻgʻri burchakli (baʼzan doirasimon) shaklda, qoziq sinchlar shox-shabba bilan oʻraladi yoki loy bilan suvaladi. Yevropaliklar kelgach, shaharlar paydo boʻldi, ulardagi uylar portugalcha toifada, barokko va ilk klassitsizm shakllarida qurila boshladi. <nowiki>XX</nowiki> asrdan yangi konstruksiyada yangi materiallardan zamonaviy binolar tiklandi. Angolada qadimdan amaliy bezak sanʼati: yogʻoch oʻymakorligi (odam va hayvon haykalchalari, mebel naqshinkorligi), hashak va somondan toʻqimalar, naqshin sopol buyumlar yasash rivojlangan<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>.

== Galleriya ==
<gallery>
Fayl:Church in Tombua, Namibe, Angola.JPG
Fayl:ChokweWoman.jpg
Fayl:Black Stones Pungo Adongo.JPG
Fayl:Luanda4.jpg
Fayl:Kalandula waterfalls of the Lucala-River in Malange, Angola (2).JPG
</gallery>

== Havolalar ==
* [http://www.angola-portal.ao/PortaldoGoverno/ Republic of Angola] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20090512044327/http://www.angola-portal.ao/PortaldoGoverno/ |date=2009-05-12 }} ''rasmiy hukumat portali'' (faqat portugal tilida)
* [http://www.parlamento.ao/ National Assembly of Angola] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180214160018/http://www.parlamento.ao/ |date=2018-02-14 }} (faqat portugal tilida)
* [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-a/angola.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20130916211955/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-a/angola.html |date=2013-09-16 }}

== Manbalar ==
{{manbalar}}
{{Afrika mamlakatlari}}

{{OʻzME}}

[[Turkum:Angola| ]]
[[Turkum:Atlantika Okeaniga chiqadigan mamlakatlar]]
[[Turkum:Avvalgi Portugaliya koloniyalari]]
[[Turkum:Eng kam rivojlangan mamlakatlar]]
[[Turkum:BMT aʼzolari]]
[[Turkum:Respublikalar]]