Anushtegin
| Ануштегин | |
|---|---|
| Хоразм ҳукмдори | |
|
Мансаб даври 1077 – 1097 | |
| Ўтмишдоши | Арслон Арғун |
| Вориси | Экинчи ибн қорачар |
| Шахсий маълумотлари | |
| Вафоти | 1097 |
| Миллати | Туркман |
| Қариндошлари | Муҳаммад И (ўғли) |
Ануштегин (1050 – 1097) – Хоразмни бошқарган ануштегинийлар сулоласининг (1097-1231) асосчиси бўлган хоразмшоҳлардан бири ҳисобланади.
Исми
Ануштегин исми форсча нуш/ануш („ўлмас“, „ўлмас ота-онадан туғилган“) ва туркий „тегин“ („шаҳзода“) сўзининг бирикмасидан иборат бўлиб, „ўлмас туғилган шаҳзода“ деган маънони билдиради[1].
Ҳаёти
Ануштегин – 1077—1097-йилларда Хоразмнинг шихна (ҳарбий маъмурияти), асли Гарчистондан (ҳозирги Афғонистон ҳудудида жойлашган), Хоразмшоҳларнинг Ануштегинийлар сулоласининг асосчиси. У асли туркийлардан бўлган[2][3]. Ёшлигида Гарчистонда (Мурғоб воҳаси) салжуқий сипохсолор Иззуддин Ўнар Билгатегин (1097—1098-йиллар) га ғулом қилиб сотиб юборилган. Сўнг, у саройда сидқидилдан қилган хизматлари эвазига Маликшоҳ уни таштдорлик мансабига кўтарган. Ўша даврда Хоразмни идора қилиш ҳам шу мансаб вазифалари доирасига кирган бўлиб, Хуросон амири Додбек Ҳабаший, Ануштегин вафот этгач, унинг ўғли Қутбиддин Муҳаммадни Хоразм волийси этиб тайинлаган ва унга хоразмшоҳ унвонини берган.
1042-йилда ябғу Шоҳ Малик мағлубиятга учрагач, Хоразм салжуқийлар салтанати вакиллари томонидан бошқарилган. Вилоят кейинги ўн йилликлар давомида шарқий ислом тарихида аҳамияциз рол ўйнаган. Салжуқий султонлари Хоразм ҳокимлигини атайлаб салжуқий шаҳзодаларига эмас, балки туркий қул аскарларига (ғуломларга) топширганлар, бундан ташқари, Алп Арслон (1063—1072-йиллар бошлари) даврида вилоятни бошқарган Арслон Арғун бундан мустасно ҳисобланади[4]. Географик жиҳатдан Хоразм туркий даштлар билан чегарадош ярим орол бўлиб, натижада қўшни давлатларнинг сиёсий ва тил таъсири остида бўлган. Бу даврда Хоразмнинг маҳаллий эрон аҳолиси турклар билан бирга қўшилиб кета бошланган. Бироқ, салжуқийлар даврида хоразм тили (бу сўғд тилига ўхшаган ва озроқ даражада осетин тилига ҳам ўхшаш бўлган) кенг тарқалган сўзлашув ва ёзма тил бўлган
Ануштегиннинг ҳукумронлик фаолияти тафсилотлари бизгача етиб келмаган, аммо у 1097-йилда вафот этган ва хоразмшоҳ унвони унинг ўғли Муҳаммад И га ўтишидан олдин қисқа муддат Экинчига берилган. Экинчи Хоразмни 1096—1097-йиллар оралиғида бошқарган. Бошқа хоразмшоҳлардан фарқли равишда Экинчи Ануштегин авлодидан бўлмаган. Муҳаммад И Хоразмшоҳларнинг тўртинчи ва энг кўзга кўринган ҳукумдорларидан бири ҳисобланади (сулола 1097-йилдан 1231-йилгача мавжуд бўлган). Бу янги империя мўғуллар пайдо бўлгунга қадар шарқий ислом дунёсидаги энг қудратли давлатлардан бири ҳисобланган[4].
Манбалар
- ↑ „Босwортҳ 1977, пп. 153–154.“.
- ↑ Босwортҳ C. Э. Тҳе Ануштегинид Кҳwаразм-Шаҳс: Гентле Асcент анд Cатастропҳиc Деcлине ин Морган, Давид О., анд Сараҳ Стеwарт, эдс. Тҳе Cоминг оф тҳе Монголс. И. Б. Таурис & Cо. Лтд, 2018, п.7
- ↑ Шихаб ад-Дин Мухаммад ибн Ахмад ан-Насави. Сират ас-султан Джалал ад-Дин Манкбурни: (Жизнеописаниэ султана Джалал ад-Дина Манкбурни). Критич. текст, пер. с араб., предисл., коммент., примеч. и указатели З. М. Буниятова. М.: Издателская фирма „Восточная литература“ РАН, 1996, с. 288.
- ↑ 4,0 4,1 „Босwортҳ 1968, пп. 52, 140–141.“.
Адабиётлар
- ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |