Ziyosfera

Arabota maqbarasi

Араб ота мақбараси – Самарқанд вилояти Тим қишлоғидаги меъморий ёдгорлик, мил. 977/8 (ҳижрий 367). Ме’мори номаълум.

Араб ота мақбараси
Умумий маълумот
Тури Мақбара
Меъморий услуби Марказий Осиё меъморчилиги
Жойлашуви Самарқанд вилояти, Ўзбекистон
Манзили Самарқанд вилояти Тим қишлоғи
Техник ҳолати
Материал Пишиқ ғишт

Тарихи

Араб ота мақбараси Ўзбекистондаги Х аср меъморий ёдгорлиги ҳисобланади. Марказий Осиёда ислом давридан қолган илк бинолардан бири. 1958-йилда олим, географ профессор Н.Леонов томонидан Каттақўрғон шаҳри жанубидаги чўл ҳудудидаги Тим қишлоғида топилган[1][2].

Иккита бино Сомонийлар мақбараси ва Араб ота мақбаралари туфайли Бухоро меъморчилигининг Сомонийлар давридаёқ гуллаб-яшнаганини билиш мумкин[3]. Илк ўрта асрларнинг бу икки дурдона меъморчилик намуналари Сўғд меъморлиги даврини якунланганлигидан далолат беради. Безакларнинг янги усулини қўлланган. Мақабара қурилишида ишлатилган безаклар тўлиқ ривожланиши кейинроқ содир бўлди[4].

Маҳаллий аҳоли уни Араб-ота, „арабларнинг отаси“ деб атайди. Маҳаллий аҳолига маълум бўлган исм, эҳтимол, мақбара ВИИИ асрда ҳалок бўлган араб жангчиларидан бирининг қабри устига ўша пайтдаги аҳоли пунктларидан бирига қурилганига ишора қилади [2].

Пойдевори тошдан, деворлари чорси ғиштдан (23Х23Х4 см) ганчхок билан терилган. Бинонинг умумий тарҳи мурабба (560Х560 см). Усти гумбаз билан ёпилган. Девор ва гумбаз орасидаги 4 кунжак йирик муқарнас косалар шаклида. Устунлар нақшли. Бу бежирим устунлар хонага шинам ва улуғвор кўриниш беради. Мақбаранинг кўрки унинг маҳобатли пештоқидир. Ғиштлар турли тартибда жуфтлаб терилган, чоклар қаторига ганчкори нақшлар киритилган. Пештоқ пояларида куфий ёзувлари бор. Равоқ тепасидаги уч меҳробсимон токчалар майда нақшлар билан безалган. Аработа мақбараси Мовароуннаҳрда сақланиб қолган энг қадимги мусулмон мақбараларидан бири. Мақбара меъморий тузилиши жиҳатидан катта аҳамиятга эга. Унинг пештоки ўша даврда яратилган шу турдаги биноларнинг дастлабки етук намунаси бўлиб, 11–12-асрлар меъморлигининг ривожига таъсир этган. Ад.:Зоҳидов П.Ш., Меъмор санъати, Т.,1978.

Бинонинг ўзига хос хусусияти шундаки, жабҳаларнинг жуфтланган деворига алоҳида нақшларни ажратиб кўрсатиш орқали безак характери берилади. Ғарбий ва шарқий жабҳаларда кенг вертикал нақшлар ўзига хос параллел кесмалар билан безатилган. Бундай кесма кейинги вертикал нақш билан боғланмагунча тўлиқ айланиб ўтади. Натижада, диагонал поғонали чизиқлар ҳосил бўлиб, деворга ўрнатилган ва унинг тузилишига мос келадиган геометрик нақш ҳосил бўлади[2].

Бино порталидаги куфий ёзувида ҳижрий 367-йил, яъни милодий 977/978-йил санаси сақланиб қолган. Эпитафия ёзувларида одатда дафн этилган шахснинг вафот этган куни ва ойи бу ерда бўлмаганлиги сабабли, мақбара тадқиқотчилари мажмуадаги сана қурилиш вақтини билдиради, деб ҳисоблашади. Аммо, яна бир фикр бор, унга кўра мақбара ХИ асрда қурилган. Умуман олганда, бино яхши сақланиб қолган. Мақбаранинг фақат устки қисми қулаб тушган ва асл кириш жойи тўсиб қўйилган, унинг ўрнида кичик, тартибсиз шаклдаги эшик пайдо бўлган. Бурчак қиррали устунлардан бири сақланмаган, деворларнинг пастки қисмлари тошлар билан қопланган ва қисман қайта қурилган жабҳанинг орқа томонига катта таянч ўрнатилган [2] .

Адабиётлар

  • ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
  • Пугаченкова Г. А. Очерки искусства Средней Азии / Ремпел Л. И.. – М. : Искусство, 1982. – 270 п.
  • Старр С. Ф. Утраченноэ Просвещэниэ: Золотой век Централной Азии от арабского завоэвания до времени Тамерлана. – М. : Алпина паблишер, 2017. – 560 п.
  • Хмелницкий С. Г. Между Арабами и Тюрками. Раннеисламская архитектура Средней Азии. – Берлин—Рига : ГАМАЖУН, 1992. – 344 п.

Манбалар

  1. ↑ „АРАБОТА МАҚБАРАСИ“. www.қомус.инфо. 2023-йил 22-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30-сентабр 2023-йил.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Хмельницкий 1992.
  3. ↑ Старр 2017.
  4. ↑ Пугаченкова 1982.

Ҳаволалар



"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Arabota_maqbarasi" dan olindi