Avtomobil sanoati
Автомобил саноати — машинасозликнинг бир тармоғи; автомобиллар, тиркама ва ярим тиркама юк ташиш мосламалари, автомобилларга эҳтиёт қисмлар, агрегатлар ишлаб чиқаради, шунингдек мотоцикллар, мотороллерлар, мопедлар, велосипедлар ишлаб чиқариш корхоналари ҳам Автомобил саноати таркибига киради.
Тарихи
Автомобил саноати ХИХ аср охирида Франсия, Германия, АҚСҲ, Буюк Британияда вужудга келди. ХХ аср давомида бу саноат юқоридаги мамлакатлардан ташқари. Япония, Италия, Россия, Канада, Швесия ва бошқа мамлакатларда ҳам ривож топган[1]. Дунёда ҳар йили ўрта ҳисобда 70–100 млн автомобил ишлаб чиқарилади, шулардан юк автомобиллари 9–10 млн, автобуслар 1,4–1,7 млн, қолганлари енгил автомобиллар. Енгил автомобиллар ишлаб чиқаришда АҚШнинг "Женерал моторс" (3,4), "Форд" (4,0), "Крайслер" (1,4) автомобил монополиялари жаҳонда ишлаб чиқарилган жами енгил автомобилларнинг 23,6%ни ишлаб чиқаради, Япониянинг "Тоёта" (3,6), "Хонда" (1,9), "Ниссан" (2,1) монополиялари, Германиянинг "Фолксваген" (2,0), "Опел" (1,7), Франсиянинг "Рено" (1,6), Италиянинг "Фиат" (1,9) компаниялари енгил автомобиллар ишлаб чиқаришда етакчилик қилади. ХХ асрнинг 80-йилларидан бошлаб автомобил консернлари автомобил сотиш бозорларида каттароқ жой эгаллаш, маҳсулот таннархини камайтириш ва сифатини юқори даражага кўтариш мақсадида халқаро консернларга бирлаша бошлашди. Масалан, "Форд" консерни ўзига Япониянинг "Мазда", Англиянинг "Ягуар", Швесиянинг "Волво" консернларининг енгил автомобиллар ишлаб чиқарадиган бўлимларини киритди. "Фолксваген" Испаниянинг "Сеат", Германиянинг "Ауди", Чехиянинг "Шкода" консернлари билан бирлашди. Бу жараён ҳозирги кунгача давом этиб келмоқда.
Ўзбекистонда Автомобил саноати

Ўзбекистонда Автомобил саноати 90-йиллар бошидан пайдо бўлди. 1992-йил Ўзбекистон Республикасида Жанубий Кореянинг "Даэwоо" корпорацияси билан Асака шаҳрида йиллик лойиҳа қуввати 200 минг дона енгил автомобиллар ("Дамас", "Тико", "Нексия") ишлаб чиқарадиган "Ўз-ДАЭWОО" АВТО, қўшма корхонаси барпо этилди. Асака автомобил заводида "Дамас" микроавтобусларини серияли ишлаб чиқариш 1996-йил мартдан йўлга қўйилди, 1996-йил 19-июлда заводнинг расмий очилиши ва халқаро тақдимоти ўтказилди. 1996–99 йилларда "ЎзДАЭWОО авто" қўшма корхонасида 200 мингдан ортиқ автомобил, 1999-йилда жами 60 мингга яқин автомобил ишлаб чиқарилди ("Нексия" – 28259, "Тико" – 16380, "Дамас" – 13663 дона). Чет элга 14 мингдан ортиқ автомобил экспорт қилинди. Шунинг-дек 1995-йил "Ўзавтосаноат" уюшмаси ва Туркиянинг "Коч холдинг" компанияси ўртасида имзоланган шартномага кўра, Самарқанд шаҳрида йиллик лойиҳа қуввати 5 минг донадан зиёд автобус ва турли юк машиналари ишлаб чиқаришга мўлжалланган, умумий қиймати 65 млн. АҚСҲ долларига тенг "СамКочАвто" қўшма корхо-насини бунёд этилди. Ўрта Осиёда автобус ва турли юк машиналари ишлаб чиқарадиган мазкур ягона корхонани ишга туширишга мўлжалланган расмий такдимот маросими 1999-йил 16-мартда бўлиб ўтди. Ҳозирча бу заводда тайёрла-наётган машиналар учун бутловчи ва эҳтиёт қисмларнинг 25% Ўзбекистонда 136ишлаб чиқарилмоқда. Келгусида автомо-бил қисмларини ишлаб чиқариш тобора кенгайтири-лади. Асака автомобил заводида ҳам даст-лабки бутловчи ва эҳтиёт қисмларнинг 15% маҳаллий корхоналарда тайёрланган бўлса, 1999-йилга келиб бу кўрсаткич 55%га етди.Республика автомобиллар учун бут-ловчи қисмлар ишлаб чиқаришни ма-ҳаллийлаштириш дастурини амалга оши-риш мақсадида ўнлаб қўшма корхоналар ташкил этилди. Улар Жанубий кореялик шериклар иштирокида ташкил этилган заводлар: "ЎзкорамКо", "Ўз-Тонг Хонг", "Ўз-Донг Янг", "Ўз-Дон-гжу Пеинт Ком-пани", "Ўз-Сам Янг" ва бошқа1998-йилда "Ўзавтосаноат" уюшмаси Халқаро автотранспорт ишлаб чиқарувчи корхоналар ташкилотларига а’зо этиб қабул қилинди.Автозаводларнинг кўплаб дилерлари республика ичида ҳам, ундан ташқарида ҳам фаол ишламоқдалар. "Ўзавтотеххизмат" аксиядорлик жамия-ти ва "ЎзбекЛада" шулар жумласидан-дир. Автомобилларнинг янги моделларини яратиш мақсадида катта лойиҳалар устида ишлар олиб борилмоқда.2000-йил бошида Сифатни стандарт-лаш бўйича халқаро ташкилот (ИСО-БМТнинг ташкилоти; 1946-йилда тузил-ган) "Ўз-ДАЭWОО авто" компаниясида ишлаб чиқарилаётган автомобилларга халқаро сифат талабларига мувофиқлик сертифи-катини берди.Бахтиёр Ҳасанов.
Дунё
Қуйидаги жадвалда сўнгги йилларда бутун дунё бўйлаб ишлаб чиқарилган автомобилларни умумий сони ва ушбу саноатнинг ўсиш фоизлари келтирилган.
| Йил | Сони | Ўзгариш | Манба |
|---|---|---|---|
| 1997 | 54,434,000 | — | [2] |
| 1998 | 52,987,000 | [2] | |
| 1999 | 56,258,892 | [3] | |
| 2000 | 58,374,162 | [4] | |
| 2001 | 56,304,925 | [5] | |
| 2002 | 58,994,318 | [6] | |
| 2003 | 60,663,225 | [7] | |
| 2004 | 64,496,220 | [8] | |
| 2005 | 66,482,439 | [9] | |
| 2006 | 69,222,975 | [10] | |
| 2007 | 73,266,061 | [11] | |
| 2008 | 70,520,493 | [12] | |
| 2009 | 61,791,868 | [13] | |
| 2010 | 77,857,705 | [14] | |
| 2011 | 79,989,155 | [15] | |
| 2012 | 84,141,209 | [16] | |
| 2013 | 87,300,115 | [17] | |
| 2014 | 89,747,430 | [18] | |
| 2015 | 90,086,346 | [19] | |
| 2016 | 94,976,569 | [20] | |
| 2017 | 97,302,534 | [21] | |
| 2018 | 95,634,593 | [22] | |
| 2019 | 91,786,861 | [23] | |
| 2020 | 77,621,582 | [24] |
Экспорт ва импорт

фром Ҳарвард Атлас оф Эcономиc Cомплехитй

Етакчи компаниялар
| Давлат | Ишлаб чиқарилган (дона) | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
26 082 220
| |||||||||
9 167 214
| |||||||||
7 846 955
| |||||||||
4 399 112
| |||||||||
3 462 404
| |||||||||
3 308 692
| |||||||||
3 145 653
| |||||||||
2 248 253
| |||||||||
2 098 133
| |||||||||
| Тайланд | 1 685 705
| ||||||||
1 566 317
| |||||||||
1 351 308
| |||||||||
1 276 140
| |||||||||
| Индонезия | 1 121 967
| ||||||||
1 115 002
| |||||||||
| Чехия | 1 111 432
| ||||||||
| Словакиа | 1 000 000
| ||||||||
| Буюк Британия | 932 488
| ||||||||
894 298
| |||||||||
795 856
| |||||||||
|
† = фақат енгил ва кичиктоннажли автомобиллар „Ишлаб чиқариш статистикаси“. ОИCА. 2023-йил 21-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 28-июн. | |||||||||
ОИCА сайти таҳлиллари бўйича 2017-йилда энг йирик 15 та автомобил ишлаб чиқарувчи компаниялар жадвали.[25]
| Ўрин | Компания | Давлат | Автомобил |
|---|---|---|---|
| 1 | Тоёта | 10,466,051 | |
| 2 | Волксwаген Гроуп | 10,382,334 | |
| 3 | Ҳюндаи | 7,218,391 | |
| 4 | Генерал Моторс | 6,856,880 | |
| 5 | Форд | 6,386,818 | |
| 6 | Ниссан | 5,769,277 | |
| 7 | Ҳонда | 5,236,842 | |
| 8 | Фиат Чрйслер Аутомобилеса | 4,600,847 | |
| 9 | Ренаулт | 4,153,589 | |
| 10 | Гроупе ПСАа | 3,649,742 | |
| 11 | Сузуки | 3,302,336 | |
| 12 | САИC | 2,866,913 | |
| 13 | Даимлер | 2,549,142 | |
| 14 | БМW | 2,505,741 | |
| 15 | Геэлй | 1,950,382 |
Топ 20
Адабиётлар
- ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
Ҳаволалар
- ↑ Ишлаб чиқарилмайдиган рус автомобиллари
- ↑ 2,0 2,1 „1998 - 1997 WОРЛД МОТОР ВЕҲИCЛЕ ПРОДУCТИОН БЙ ТЙПЕ АНД ЭCОНОМИC АРЕА“. оиcа.нет. 2016-йил 3-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 21-июл.
- ↑ „1999 Продуcтион Статистиcс“. оиcа.нет. 2017-йил 25-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-январ.
- ↑ „2000 Продуcтион Статистиcс“. оиcа.нет. 2017-йил 16-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-январ.
- ↑ „2001 Продуcтион Статистиcс“. оиcа.нет. 2017-йил 16-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-январ.
- ↑ „2002 Продуcтион Статистиcс“. оиcа.нет. 2017-йил 16-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-январ.
- ↑ „2003 Продуcтион Статистиcс“. оиcа.нет. 2017-йил 16-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-январ.
- ↑ „2004 Продуcтион Статистиcс“. оиcа.нет. 2017-йил 22-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-январ.
- ↑ „2005 Продуcтион Статистиcс“. оиcа.нет. 2017-йил 16-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-январ.
- ↑ „2006 Продуcтион Статистиcс“. оиcа.нет. 2017-йил 22-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-январ.
- ↑ „2007 Продуcтион Статистиcс“. оиcа.нет. 2015-йил 25-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-январ.
- ↑ „2008 Продуcтион Статистиcс“. оиcа.нет. 2018-йил 3-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-январ.
- ↑ „2009 Продуcтион Статистиcс“. оиcа.нет. 2018-йил 3-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-январ.
- ↑ „2010 Продуcтион Статистиcс“. оиcа.нет. 2017-йил 22-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-январ.
- ↑ „2011 Продуcтион Статистиcс“. оиcа.нет. 2017-йил 15-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-январ.
- ↑ „2012 Продуcтион Статистиcс“. оиcа.нет. 2018-йил 3-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-январ.
- ↑ „2013 Продуcтион Статистиcс“. оиcа.нет. 2018-йил 3-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-январ.
- ↑ „2014 Продуcтион Статистиcс“. оиcа.нет. 2017-йил 22-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-январ.
- ↑ „2015 Продуcтион Статистиcс“. оиcа.нет. 2017-йил 22-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-январ.
- ↑ „2016 Продуcтион Статистиcс“. оиcа.нет. 2017-йил 23-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-январ.
- ↑ „2017 Продуcтион Статистиcс“. оиcа.нет. 2021-йил 23-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-январ.
- ↑ „2018 Продуcтион Статистиcс“. оиcа.нет. 2021-йил 9-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-январ.
- ↑ „2019 Продуcтион Статистиcс“. оиcа.нет. 2021-йил 9-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-январ.
- ↑ „2020 Продуcтион Статистиcс“. оиcа.нет. 2021-йил 7-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-январ.
- ↑ „ОИCА: Wорлд Ранкинг оф Мануфаcтурерс“. 2016-йил 5-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-январ.