Ziyosfera

Balx

Балх (дарийча: بلخ паштуча, Балх; бақтрийча: Βάχλο, Бáхло; қадимги юнонча: Βάκτρα, Бáктра) – Афғонистоннинг Балх вилоятидаги кўҳна шаҳар, вилоят маркази Мозори Шарифдан 20 км шимоли-ғарбда ҳамда Ўзбекистон чегараси ва Амударёдан тахминан 74 км жанубда жойлашган. Аҳолиси 138 594 киши[1].

Балх

بلخ
Βάχλο
шаҳар
36°45′29″Н 66°53′53″Э / 36.75806°Н 66.89806°Э / 36.75806; 66.89806
Мамлакат Афғонистон
вилоят Балх вилояти
Ҳукумат
Илк эслатилиши эрамиздан аввалги 2000—1500-йиллар
Аҳолиси
 (2021-йил)
 138 594 киши
Вақт минтақаси УТC+4.30
Balx xaritada
Balx
Балх

Балх тарихан зардуштийлик ва буддавийлик динларининг қадимий маскани бўлган ва Катта Хуросоннинг энг қадимий тарихидан бери мавжуд бўлган энг бой ва йирик шаҳарларидан бири бўлган. Шаҳарни форслар Зариаспа, қадимги юнонлар Бақтра деб атаган, Бақтрия давлатининг номини ҳам шаҳар номига нисбат берган. Юнонлар Зариаспа номини ҳам ишлатган[2]. Шаҳар Бақтрия ёки Тохаристоннинг маркази ва пойтахти сифатида танилган. Марко Поло Балхни „олижаноб ва буюк шаҳар“ деб таърифлаган[3]. Балх ҳозир асосан харобалар уюми бўлиб, мавсумий оқадиган Балхобнинг ўнг қирғоғидан тахминан 12 км (7.5 ми) узоқликда, тахминан 365 м (1,198 фт) баландликда жойлашган.

Франсуз буддисти Александра Девид-Нел Шамбалани Балх билан боғлаб, унинг номининг этимологияси сифатида форсча Шам-и-бала („кўтарилган шам“) сўзини ҳам таклиф қилган[4]. Г.Гурджиев ва Жон Беннетт ҳам худди шундай тарзда Шамбала Шамс-и-Балх, Бақтрия қуёш ибодатхонасидир, деган тахминларни эълон қилган[5].

Этимологияси

Балхнинг эски номи Бами бўлиб, ҳинд-скиф Нага қироличаси Бами шарафига шундай аталган[6]. Шаҳарнинг бақтрия тилидаги номи βαχλο эди. Ўрта форс ёзувларида Бахл (ўрта форсча: 𐭡𐭠𐭧𐭫) деб аталган. Вилоят ёки мамлакат номи қадимги форс ёзувларида (Б.ҳ.и 16; Дар Перс э.16; Нр. а.23) ҳам Бāхтри ёки Бакҳтри (қадимги форсча: 𐎲𐎠𐎧𐎫𐎼𐎡𐏁) шаклида учрайди. Авестода Бāхδи деб ёзилган. Бундан „Бақтрия“ учун Бāхли, санскритча Баҳлīка (шунингдек Балҳика) оралиқ шакли ва кўчириш орқали ҳозирги форсча Балх, яъни Балх ва арманча баҳл келиб чиққан[7].

Балхнинг олдинги номи ёки шаҳарнинг бир қисми учун ном сифатида эҳтимол зардуштийларнинг муҳим олов ибодатхонаси Азар-и-Асп[8] номидан ёки мидияча „олтин рангли отларга эга“ деб таржима қилинувчи *Ζарйāспа сўзидан олинган[9] Ζαρίασπα номи қўлланган.

Балхга нисбатан Умм ул-билод (Шаҳарлар онаси) лақаби ҳам ишлатилади[10].

Тарихи

Милоддан аввалги 7- а.дан маълум. Б. тарихда Умм ул-билод (Шаҳарлар онаси) деб юритилган. Юнонлар уни Бақтра деб атаганлар. Мудофаа девори билан ўралган Боло Ҳисорда ва ундан жан.роқдаги Янги Балхда Б.нинг энг қад. ҳаробалари ва турли топилмалар учрайди. Кушонлар даврида ва ундан илгари шаҳар майдони Тепаи Заргарон ҳисобига кенгаяди. Шаҳар қалъаси Боло Ҳисордан Янги Балхга кўчирилган. Натижада Боло Ҳисор, Тепаи Заргарон ва Янги Балх ҳудудларини бирлаштирувчи шаҳар девори вужудга келган. Археологик қазишлар туфайли Б.дан қад. девор ва шаҳар арки деворлари топилган. Б. Ахоманийлар давлатига, ундан кейин Александр (Искандар) салтанатига қарам бўлган. Унинг инқирозидан кейин. янги ташкил топган Юнон-Бақтрия подшолигининг пойтахтига айланган (милоддан аввалги 250 – 130-йиллар). Б. милоддан аввалги 2- алан юечжилар, сўнгра Кушон подшолиги таркибига ўтди. Бу даврда Б.да ҳунармандчилик ривожланди, Эрон, Ҳиндистон ва Хитой билан савдо-сотиқ олиб борилди, пул зарб қилинди. Аҳоли зичлигидан шаҳар ташқарисида уй-жойлар қурилди. Натижада Б. Шарқ билан Ғарбни боғлаб турган „Буюк ипак йўли“даги йирик савдо шаҳарларидан бирига айланди.

711-йил араблар фатҳ этган. Ғазнавийлар (962 – 1148-йил), ғурийлар (1148 – 1206-йил) ҳукмронлиги даврида Б. Ўрта Шарқнинг йирик шаҳарларидан эди. Бу даврда ҳунармандчилик маҳаллалари вужудга келди. 1221-йил Б.ни мўғуллар босиб олиб вайрон қилган.

13 – 14- апрелларда Чиғатой улуси таркибида бўлди. 1370-йилдан бошлаб Темур салтанати таркибига кирди. Темурийлар, шайбонийлар ва аштархонийлар замонида (15 – 18- а.лар) Б. муҳим вилоят ҳисобланган.

Шайбонийлардан Пирмуҳаммадхон (1546 – 1567-йил) ва аштархонийлардан Надр Муҳаммадхон (1611 – 42) ноиблик қилган замонда анча ривожланди, катта илмий марказга айланди, кўплаб тарихий, жуғрофий ва адабий асарлар яратидди. Шаҳар бу вақтда икки қисм: шаҳри дарун (ички шаҳар) ва шаҳри берун (ташқи шаҳар) дан иборат бўлган. Шу йилларда қурилган масжид, Мадраса, ҳаммом, раста ва бошқа бинолар сақланиб қолган. 19- асрнинг 60- йилларида Б. Афғонистон таркибига кирди. Б. атрофида Будда монастири ва стулалари (жумладан, 2- а.га оид пишиқ ғишт билан қопланган улкан „Тапа (тепа) Рустам“ ступаси) бор. У 54 х 54 м ли мурабба тарҳли супа устига қурилган бўлиб, диаметри 43 м. Қадимий шаҳар ёдгорликларидан Боло Ҳисор қалъаси сақланган. Ўрта ар шаҳридан арк, шаҳристон ва уларнинг пахса деворлари қолган. 15- аср охирида қурилган Хожа Абу Порсо масжиди ва мақбараси яхши сақланган[11][12][13][14][15].

Машҳур шахслари

Шоирлар

  • Абу Шакур Балхий, Х асрда яшаган форс шоири;

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ „Эстиматед Популатион оф Афгҳанистан 2021-22“. Натионал Статистиc анд Информатион Аутҳоритй (НСИА) (2021-йил 1-апрел). 2021-йил 24-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 21-июн.
  2. ↑ „Степҳанус оф Бйзантиум, Этҳниcа, З294.15“. 2019-йил 21-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 20-сентябр.
  3. ↑ „Cитй оф Балкҳ (антиқуэ Баcтриа)“. УНЕСCО Wорлд Ҳеритаге Cентре. 2020-йил 23-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 26-декабр.
  4. ↑ Давид-Нéэл, А. Лес Ноувеллес литтéраирес;1954, п.1
  5. ↑ Беннетт, Ж. Г., Гурджиэфф: Макинг а Неw Wорлд Беннетт нотес Идриэс Шаҳ ас тҳе соурcе оф тҳе суггестион.
  6. ↑ ТОГАН, З. В. (1970). „Тҳе Топограпҳй оф Балкҳ Доwн то тҳе Миддле оф тҳе Севентеэнтҳ Cентурй“. Cентрал Асиатиc Жоурнал. 14-жилд, № 4. 279-бет. ИССН 0008-9192. ЖСТОР 41926881. 2021-05-01да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 2021-05-01.
  7. ↑ Даниэл Cоит Гилман; Ҳаррй Тҳурстон Пеcк; Франк Мооре Cолбй (1902), Тҳе Неw Интернатионал Энcйcлопæдиа, 2-жилд, Додд, Меад & Cо., 341-бет
  8. ↑ Тҳе Греэкс ин Баcтриа анд Индиа. Wиллиам Wоодтҳорпе Тарн. 1ст Эдитион, 1938; 2нд Упдатед Эдитион, 1951. 3рд Эдитион, упдатед wитҳ а Префаcе анд а неw библиограпҳй бй Франк Леэ Ҳолт. Арес Публишерс, Инc., Чиcаго. 1984. (1984), пп. 114–115 анд н. 1.
  9. ↑ Таверниэр, Жан (2007), Ираниcа ин тҳе Ачаэменид Период (cа. 550–330 Б.C.): Лингуистиc Студй оф Олд Ираниан Пропер Намес анд Лоанwордс, Аттестед ин Нон-Ираниан Техц, Пеэтерс, 370-бет, ИСБН 978-90-429-1833-7.
  10. ↑ „Балкҳ | Силк Роадс Программе“. 2019-йил 22-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 15-май.
  11. ↑ Муҳаммад Юсуф мунши, Мукимханская история, Т., 1936;
  12. ↑ Ҳофиз Таниш Бухорий, Абдулланома, 1-жилд, Т., 1999;
  13. ↑ Гулбадан бегим, Ҳумоюннома, Т., 1959;
  14. ↑ Пугаченкова Г. А., Халчаян. К проблеме художественной култури Северной Бактрии, Т., 1966.
  15. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил 



"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Balx" dan olindi