Ziyosfera

Bardaa

Бардаа (озарбайжонча: Бəрдə, арабчадан — эгар; арманча — Партав) — Озарбайжон Республикасидаги шаҳар (1948-йилдан). Қорабоғ текислигидаги Тертер дарёси бўйида. Евлах темир йўл стансиясидан 26 км жанубда. Евлах — Ағдам автомобил йўли ёқасида. Аҳолиси 31,6 минг (1991). Пахта тозалаш, ёғ-сир ва темир-бетон буюмлари заводлари, тикувчилик фабрикаси бор. Қурилиш материаллари ишлаб чиқарилади. Афтидан милодий ИВ асрда ҳам мавжуд бўлган. В асрда бир мунча вақт Перозапат (эҳтимол сосоний шоҳларидан Пероз ёхуд Феруз номидан олинган бўлса керак) деб аталиб Кавказ Албаниясининг пойтахти бўлган. ВИ аср ўртасида кўчманчиларнинг тез-тез ҳужумлари натижасида албан католикосларининг қароргоҳи ўрта аср Чол шаҳридан Бардаага кўчирилган.

Барда

Бəрдə
Шаҳар
40°22′28″Н 47°07′36″Э / 40.37444°Н 47.12667°Э / 40.37444; 47.12667
Мамлакат Озарбайжон
Ҳукумат
Маркази баландлиги 76 м
Расмий тил(лар)и озарбайжон тили
Аҳолиси
 (2010)
 41 277[1]
Вақт минтақаси УТC+4:00
Телефон коди +994 2020
Barda xaritada
Barda
Барда

8- аср бошида бутун Албания каби Бардаани ҳам араблар фатҳ қилган. Ҳосилдор текисликда, Шарқ карвон йўллари кесишган жойда жойлашган Бардаа йирик савдо-ҳунармандчилик шаҳрига айланган. Бардаанинг мудофаа девори, хандақи, тош кўприклари, тимлари бўлган. Х асрда салурийлар, сўнгра шимолдан келган руслар томонидан эгалланган. Ҳарбий ҳаракатлар натижасида таназзулга юз тутган. ХИИИ аср 1-ярмида мўғуллар истилосидан сўнг қишлоққа айланган. Бардаа шаҳар ҳаробаси — Озарбайжондаги ҳозирги Бардаа шаҳридан бир неча км масофада жойлашган. Бардаада нахичеванлик меъмор Аҳмад томонидан 1322-йил қурилган ғиштин мақбара (диаметри 10 м, баландлиги 14 м) сақланиб қолган.

Тарихи

Ўрта асрлар тарихи

Александр Македонский Бардаадаги Нушоблар айвонида. Низомий Ганжавий

Шаҳар тахминан 789-йилда Арминия провинсияси ҳокимининг (остикан) иккинчи муқобил пойтахти (Двиндан кейин) бўлди[2]. Унинг ҳокимлари шимолдан келаётган хазарлар босқинига қарши туриш мақсадида шаҳар мудофаасини кучайтирдилар[3]. 768-йилда барча арманларнинг католикоси Сион И Бавонац'и Партавда черков кенгашини чақирди[4], у арман черковини бошқариш ва никоҳ амалиёти билан боғлиқ масалаларни ҳал қилувчи йигирма тўртта қонунни қабул қилди[5]. ИХ-Х асрларга келиб Бардаа ўзининг иқтисодий аҳамиятини яқин атрофдаги Гандзак/Ганжа шаҳрига нисбатан сезиларли даражада йўқотди. Албания черкови католикосининг ўрни ҳам Бардакка (Бердакур) кўчирилиб, Партав епископлик қилиб қўйилди[5][6]. Мусулмон географлари Истахрий, Ибн Ҳавқал ва Муқаддасийларнинг фикрича, ўзига хос Кавказ албан тили (географлар уни ар-Рания ёки арроний деб аташган) илк ислом даврида сақланиб қолган ва Х асрда ҳам Бардаада сўзлашилган[7]. Ибн Ҳавқал Бардаа аҳли арроний тилида гаплашишини таъкидласа, Истахрий эса Арроний тили „Барда мамлакати“нинг тили бўлганини айтади[8].

Бу вақт ичида шаҳар мусулмон араб аҳолиси билан фаҳрланар эди, шунингдек, христиан жамоаси ҳам катта эди[3]. Бардаа ҳатто Х асрда Несториан (христиан) епископининг қароргоҳи бўлган. ХИ аср охиридаги воқеаларга ишора қилиб, ХИИ аср арман тарихчиси Эдессалик Метю Партавни „Арман шаҳри [“К’агҳак’н Ҳаёц'"] деб таърифлаган, у Пайтакаран деб ҳам аталган ва кенг денгиз [Каспий] яқинида жойлашган"[9]. Мусулмон географлари ҳам Бардаани қалъа, масжид (Арран хазинаси шу ерда жойлашган), айланма девор ва дарвозалар ҳамда „Караки“, „Кораки“ ёки „ал-Курки“ (юнонча κυριακή [кйриаки], Худонинг куни ва якшанбасидан олинган ном; арманча кираки ҳам худди шундай кйриаки сўзидан олинган) деб номланган якшанба бозори бўлган гуллаб-яшнаётган шаҳар деб таърифлашган[3][10][11]. 914-йилда шаҳар руслар томонидан босиб олинди ва уни олти ой давомида эгаллаб олди. 943-йилда у руслар томонидан яна бир бор ҳужумга учради ва талон-тарож қилинди[12]. Бу, эҳтимол, Х асрнинг иккинчи ярмида Бардаанинг таназзулга учрашига, қўшни вилоятлар ҳукмдорларининг босқинлари ва зулмига сабаб бўлган бўлиши мумкин, чунки шаҳар нуфуз жиҳатдан Байлақондан ортда қолган[3].

Асрлар давомида содир бўлган зилзилалар ва ниҳоят, мўғуллар истилоси шаҳарнинг диққатга сазовор жойларининг кўп қисмини вайрон қилди, ХИВ асрда меъмор Аҳмад ибн Айюб Нахичевоний томонидан қурилган Аҳмад Зочейбана қабри бундан мустасно. Мақбара силиндрсимон ғиштли минора бўлиб, фируза кошинлар билан безатилган. Шунингдек, яқинда қурилган Имомзода масжиди ҳам бор, у тўрт минорали[13].

Замонавий давр

Қишлоқ хўжалиги ҳудуддаги асосий фаолият тури ҳисобланади. Маҳаллий иқтисодиётнинг асосини пахта, ипак, паррандачилик ва сут маҳсулотлари ишлаб чиқариш ва қайта ишлаш ташкил этади. 1994-йилда Биринчи Тоғли Қорабоғ уруши якунида тузилган оташкесим линияси Бардаадан бир неча километр ғарбда, Тертер яқинида жойлашган.

2020-йил 27-октябрда Арманистон ракеталари шаҳарга зарба берди, натижада камида 21 нафар тинч аҳоли, жумладан, 7 ёшли қиз ҳалок бўлди ва 70 киши яраланди[14][15]. Ҳуман Ригҳц Wатч ва Амнестй Интернатионал Арманистон томонидан кассетали ўқлардан фойдаланилганини тасдиқлади[16][17].

Манбалар

  1. ↑ Wорлд Газеттеэр: Азербаижан [сайт ишламайди] — Wорлд-Газеттеэр.cом
  2. ↑ Тер-Гҳевондян, Арам Н.. Тҳе Араб Эмиратес ин Багратид Армениа, Транс. Нина Г. Гарсоïан, Лисбон: Cалоусте Гулбенкиан Фоундатион, 1976 — 36–37-бет. 
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Босwортҳ 1988, сс. 779–780.
  4. ↑ Cуртин, Д. П.. Тҳе Cанонс оф тҳе Сйнод оф Партав. Далcассиан Публишинг Cомпанй, Деcембер 2013. ИСБН 9781088093047. 
  5. ↑ 5,0 5,1 (арманча) Улубабян, Баграт. с.в. "Партав," Армениан Совиэт Энcйcлопедиа, вол. 9, п. 210.
  6. ↑ Киракос Гандзакеци. Ҳисторй оф тҳе Арменианс. Транс. Роберт Бедросиан.
  7. ↑ Босwортҳ, C. Э. "Аррāн." Энcйcлопаэдиа Ираниcа.
  8. ↑ „СБОРНИК МАТЕРИАЛОВ“. www.востлит.инфо.
  9. ↑ Маттҳеw оф Эдесса (1993). Армениа анд тҳе Cрусадес: Тентҳ то Тwелфтҳ cентуриэс: Тҳе Чрониcле оф Маттҳеw оф Эдесса. Транс. Ара Э. Достуриан. Ланҳам: Университй Пресс оф Америcа, п. 151.
  10. ↑ Wҳеатлей, Паул. Тҳе Плаcес Wҳере Мен Прай Тогетҳер: Cитиэс ин Исламиc ландс, Севентҳ тҳроугҳ тҳе Тентҳ Cентуриэс. Чиcаго: Университй оф Чиcаго Пресс, 2001, п 159.
  11. ↑ Истахрийнинг таъкидлашича, Бардада маҳаллий аҳоли орасида „Кораки“ номи билан машҳур бўлган якшанба бозори бўлган, олим Жорж Бурноутяннинг фикрига кўра, якшанба („Кираки“) сўзининг юнонча эмас, балки тўғридан-тўғри арманча таржимасидан олинган. Шу асосда, Бурноутиан Х асрда шаҳарда ҳали ҳам муҳим арман элементи мавжуд бўлган, деб тахмин қилади: Жамол Жаваншер Қорабоғи, Қорабоғ тарихи бўйича икки йилнома: Мирзо Жамол Жаваншернинг „Тарих-э Қорабоғи“ ва Мирзо Адигўзал беғимнинг Қорабоғ номи. Жорж А. Боурноутиан томонидан кириш ва изоҳли таржима. Коста Меса, CА: Мазда Публишерс, 2004, п. 40н2.
  12. ↑ Кеннедй 2004, с. 256.
  13. ↑ Турáнсзкй, Илона. Азербаижан, мосқуэс, туррец, палаcес. Cорвина Киадó, 1979 — 56-бет. ИСБН 978-963-130321-6. 
  14. ↑ „Азербаижан сайс 14 пеопле киллед бй шеллинг ин Барда: РИА“ (эн-УС). Реутерс (2020-йил 28-октябр).
  15. ↑ „Нагорно-Карабакҳ cонфлиcт: Миссиле стрике он Азери тоwн киллс 21 cивилианс“ (эн-ГБ). ББC Неwс (2020-йил 28-октябр). Қаралди: 2020-йил 28-октябр.
  16. ↑ „Армениа/Азербаижан: Фирст cонфирмед усе оф cлустер мунитионс бй Армениа 'cруэл анд реcклесс'“ (эн). Амнестй Интернатионал (2020-йил 29-октябр). Қаралди: 2020-йил 29-октябр.
  17. ↑ „Армениа: Cлустер Мунитионс Килл Cивилианс ин Азербаижан“ (эн). Ҳуман Ригҳц Wатч (2020-йил 30-октябр). Қаралди: 2020-йил 30-октябр.

Адабиётлар

  • ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил



"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Bardaa" dan olindi