Chiroqchi tumani

Chiroqchi tumani

tuman
Tarkibida	Qashqadaryo viloyati
Maʼmuriy markazi	Chiroqchi
Asos solingan sanasi	1926-yil
Hokim	Bahodir Xudoyqulov https://t.me/chiroqchi_press/50786
Rasmiy tillar	Oʻzbek
Aholi	Aholi soni – 280,9 ming kishi
Dinlar tarkibi	musulmonlar
Maydoni	Maydoni – 2,66 ming kv. km (266 ming ga.) km² (Maydoni – 2,66 ming kv. km (266 ming ga.)-oʻrin)
Vaqt mintaqasi	UTC+5
Pochta indeksi	181200
Rasmiy sayti	🌐https://gov.uz/oz/chiroqchi 🌐https://www.facebook.com/Chiroqchi.press 🌐https://www.youtube.com/channel/UCA-CcOGOjj1OSbbufs8d2Jg 🌐https://www.instagram.com/chiroqchipress?utm_source=qr&igsh=MTdsa2szMWd3Mzk3 📬 @ChiroqChiuzbot
Xaritada

Chiroqchi — Oʻzbekiston Respublikasining Qashqadaryo viloyatidagi tuman.

Tashkil topgan sana – 1926 yil 29 sentyabr

Maydoni – 2,66 ming kv. km (266 ming ga.)

Chegara uzunligi - (496 km) Shundan, Samarqand viloyati bilan (105,5 km), Kitob (53,5 km), Shahrisabz (21,5 km), Yakkabogʻ (32,5), Qama

shi (80 km), Koʻkdala (26 km) tumanlari bilan chegaradosh.

Aholi soni – 280,9 ming kishi

Mahallalar soni - 55 ta;

Xonadonlar soni – 48 603 ta;

Oilalar soni – 62 187 ta.

Sanoat:

Sanoatning ishlab chiqarish hajmi – 672,8 mlrd.soʻm (oʻsish surʼati – 102,1 %);

Viloyatdagi ulushi va oʻrni – 2 % (13 oʻrin);

Yirik sanoat korxonalar – mavjud emas

Kichik sanoat korxonalar – 244 ta;

Sanoat zonalari soni – 3 ta (1 ta YoSZ va 2 ta KSZ)

Qishloq xoʻjaligi:

Qishloq xoʻjaligi hajmi – 2 421,3 mlrd.soʻm (oʻsish surʼati – 102,0 %);

Dehqonchilik – 629,6 mlrd.soʻm (104,7 %);

Chorvachilik – 1 791,7 mlrd.soʻm (100,8 %);

Viloyatdagi ulushi va oʻrni – 7,0 % (7 oʻrin);

Qishloq xoʻjaligi er mayodonlari – 101 836 gektar.

Xizmat:

Bozor xizmatlari hajmi – 599,4 mlrd.soʻm (oʻsish surʼati – 112,9 %);

Viloyatdagi ulushi va oʻrni – 1,6 % (15 oʻrin)

Bozorlar va savdo komplekslar soni – 7 ta.

Aholi jon boshiga koʻrsatkichlar:

Sanoat – 2 429,2 ming.soʻm (oʻsish surʼati – 99,7 %);

Xizmatlar – 2165,0 ming.soʻm (109,2 %);

Qishloq xoʻjaligi – 8 742,8 ming.soʻm (104,1 %);

Qurilish – 1958,5 ming.soʻm (110,2 %).

Ijtimoiy soha

Maktablar – 126 ta (40159 oʻrin);

MTMlar – 246 ta (12270  oʻrin);

Sogʻliqni saqlash muassasalari — 38 ta (548  oʻrin);

Kollej va texnikumlar – 3 ta (2520  oʻrin).

Sport obʼektlari – 655 ta;

Kutubxonalar – 1 ta;

Madaniy meros obektlari – 63 ta;

Madaniyat va istirohat bogʻlari – 1 ta.

Kichik biznes subʼektlari

Roʻyxatga olinganlar soni – 1 915 ta;

Faoliyat koʻrsatayotganlar – 1 256 ta;

Tarixi

XVII asrlardan boshlab Chiroqchi bekligi hozirgi tuman hududiga yaqin maydonni egallab, Buxoro amirligining yirik bekliklaridan biri sifatida shakllanib kelgan. 1920 yilda Buxoro Xalq Sovet Respublikasi, Shahrisabz viloyati tarkibiga kiritilgan. 1926 yilga qadar shu viloyat tarkibida boʻlgan. 1926 yil 29 sentyabrida Qashqadaryo viloyati tarkibiga kiritilgan. Qisqa muddat, 1962 yildan to 1964 yilgacha Yakkabogʻ tumani bilan birlashtiriladi. 1964 yilda esa yana alohida tuman sifatida tashkil etiladi. Chiroqchi tumani hududi boy tarixiy-madaniy meros obʼektlari, xususan, qadimiy qadamjolar va arxeologik yodgorliklari bilan ajralib turadi.

Tumandagi eng mashhur tarixiy obʼektlar qatoriga quyidagilar kiradi: [1]

• Hazrati Langar ota ziyoratgohi – Langar qishlogʻida joylashgan boʻlib, tarixi zardushtiylar davriga borib taqaladi. Majmua oʻrta asrlarda bunyod etilgan va tarixiy manbalarda muqaddas qarorgoh sifatida tilga olinadi. [1, 2]
• Siypantosh ota yodgorligi – Quruqsoy qishlogʻida joylashgan. Bu qadimiy manzilgoh miloddan avvalgi mezolit va bronza davrlariga tegishli boʻlib, qadimiy sanʼat namunalari va tarixiy qatlamlarni oʻzida jamlagan. [1]
• Munchoqlitepa yodgorligi – Eski Langar qishlogʻi yaqinida joylashgan. Ikkita alohida sunʼiy tepalikdan iborat boʻlib, arxeologik jihatdan muhim hisoblanadi. [1]
• Diniy va meʼmoriy maqbaralar – Tumanda Koʻktosh ota, Dursunbobo, Xudoyor ota, Kichik Langar ota kabi tarixiy maqbaralar mavjud boʻlib, ularning koʻpchiligi mahalliy ahamiyatdagi ziyoratgohlar sanaladi. [1, 2]
• Tarixiy qalʼa va manzilgohlar – Xududda ilk oʻrta asrlarga oid, eftallar davridan rivoj topgan koʻplab eski manzillar, qalʼa qoldiqlari mavjud. [1]

Tabiati

Chiroqchi tumani tabiati oʻziga xos xilma-xil landshaftga ega boʻlib, tekislik, adir va baland togʻ tizmalaridan iborat. Tuman hududi shimol va sharqdan Zarafshon hamda Hisor togʻ tizmalarining tarmoqlari bilan oʻralgan boʻlib, iqlimi va tabiiy dunyosiga ushbu geografik joylashuv katta taʼsir koʻrsatadi.

Tuman tabiatining asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat:

Relьefi va suv resurslari

• Togʻ va adirlar – Hududning bir qismi janubi-gʻarbiy Zarafshon (Qoratepa) va Sandiqli togʻlari bilan tutashgan.
• Qashqadaryo daryosi – Tumanning asosiy suv arteriyasi boʻlib, ekin maydonlarini sugʻorish va mahalliy ekotizimni taʼminlashda bosh manba hisoblanadi.
• Sel yoʻllari – Bahor oylarida togʻlardan oqib tushadigan Langar, Quruqsoy, Ayritom kabi soylar tabiatga oʻzgacha goʻzallik baxsh etadi.

Iqlimi

• Keskin kontinental – Yozi issiq va quruq, qishi esa nisbatan sovuq keladi.
• Togʻli mikroiqlim – Togʻ oldi va togʻli qishloqlarida (masalan, Langar atrofida) yoz oylarida ham havo salqin va toza boʻladi.

Oʻsimlik va hayvonot dunyosi

• Florasi – Adir va togʻli hududlarda tabiiy holda shuvoq, yulgʻun, kovrak, shifobaxsh togʻ giyohlari va kiyikoʻt oʻsadi. Togʻ yonbagʻirlarida esa yovvoyi bodom, pista va archazorlarni uchratish mumkin.
• Faunasi – Butazor va togʻli hududlarda quyon, tulki, boʻri, chiyaboʻri, turli xil kemiruvchilar hamda kalxat, burgut va kakliklar yashaydi.

Aholisi

Asosan, oʻzbeklar, shuningdek, tojik, tatar, rus, ukrain va boshqa millat vakillari ham yashaydi.

Tili

Asosan qishloqlarda gaplashiladigan bu til oʻzbek tilining qipchoq lahjasidir. Adabiy tildan farqlari quyidagicha:

Bu lahja oʻzbek tilidan boshqa turk tillarida mavjud boʻlgan unlilar singarmoniyasini (unlilar uygʻunligini) saqlab qolgan.

Undan tashqari, adabiy oʻzbek tilidagi tovushlar biroz farq bilan talaffuz qilinadi:

NGʻ diftongi ng shaklida („ngʻ“ „ng“ kabi ogʻiz boʻshligʻining old qismida emas, balki orqarogʻida paydo boʻladi)

I tovushi ikki xil tarzda talaffuz qilinadi; ingichka ʼiʼ (rus tilidagi „i“ga oʻxshash) va yoʻgʻon ʼiʼ (rus tilidagi „i“, ammo biroz yumshoq);

A ham ikki xil: yumshoq va qattiq „A“ holida ishlatiladi.

Baʼzan birikmalar, soʻzlar ham oʻzgacha talaffuz qilinadi:

mi soʻroq yuklamasi „ma“ tarzida (masalan, "boʻmayma?", yaʼni „boʻlmaydimi?“);

ni tushum kelishigi qoʻshimchasi, agar undan oldingi tovush undosh boʻlsa, unda „di“ yoki „ti“ tarzida (masalan, „ularni“ -> "ulArDI", „kitobni“ -> "kitApTI") talaffuz qilinadi;

qol feʼli yordamchi maʼnoda kelsa „gʻay“ shaklida talaffuz qilinadi: „boʻlaqol“ -> "boʻlaGʻAY", „kelaqol“ -> "kelaGʻAY" kabi.

Odatda hozirgi zamon davom feʼlini yasash adabiy tildan farq qilmaydi. Ammo baʼzi oʻrinlarda hozirgi zamon davom feʼlini ifodalash uchun "jopti" qoʻshimchasi qoʻshiladi: "qibjopti" („qilayapti“), "jebjopti" („eyapti“) kabi.

Baʼzan adabiy tilda mavjud boʻlmagan soʻzlarni ham qoʻllashadi: "oʻtirik" (yolgʻon), "irga" (burchak, chet), "ucha" (dumba, tos qismi), "chinaqay" (jimjiloq), "sovliq" (urgʻochi qoʻy), "kallak" (qop, xalta) va hk.

Iqtisodi

Chiroqchi tumani asosan qishloq xoʻjaligiga ixtisoslashgan. Gʻallachilik, paxtachilik, bogʻdorchilik, chorvachilik. Tuman markazida paxta qabul qilish maskani mavjud.

Tumanda 2526 yirik, oʻrta, kichik korxona va mikrofirmalar, paxta tozalash, gʻisht zavodlari, gilam fabrikasi, MTP, qurilish tashkilotlari, avtokorxona, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor. 20 shirkat, 970 fermer, boʻrdoqichilik xoʻjaliklari faoliyat koʻrsatadi. Qishloq xoʻjaligi paxtachilik, gʻallachilik va chorvachilikka ixtisoslashgan. Pillachilik bilan ham shugʻullaniladi. Ekin maydonlariga paxta, don, kartoshka, poliz, sabzavot, ozuqa ekinlari ekiladi. Tumanda aholi tomonidan shaxsiy xoʻjaliklarida qoramol, qorakoʻl qoʻy, parranda boqiladi.

1. Chiroqchi tumanida Birlashgan Arab Amirliklarining “Bin Dalmouk Motors” kompaniyasi bilan hamkorlikda tashkil etilgan “VERO BEVERAGES” MChJ shaklidagi qoʻshma korxona faoliyat olib bormoqda. Qoʻshma korxonada OMAF

2. Xitoy Xalq Respublikasi fuqarosi, tadbirkor E Chengyin taʼsischiligidagi "Tianlan kiyim majmuasi" masʼuliyati cheklangan jamiyati Chiroqchi tumani Davlat xizmatlari markazida rasmiy roʻyxatdan oʻtdi.

Chiroqchi tumani hududi oʻzining foydali qazilmalari va noruda konlari bilan boy voha hisoblanadi.

Tuman hududida asosan rangli metallar, noyob metallar hamda qurilish materiallari ishlab chiqarish uchun zarur boʻlgan xomashyo konlari mavjud. [1, 2, 3]

Quyida tumandagi asosiy tabiiy qazilma konlari keltirilgan:

• Davtosh va Qizilbayroq konlari – Qoratepa togʻlarining janubi-gʻarbiy yonbagʻirlarida joylashgan boʻlib, u erdan marganets maʼdanlari topilgan. Davtosh konining zaxirasi taxminan 0,8 million tonnani tashkil etadi. Qizilbayroq konidagi marganets tarkibida kobalьt, molibden, mis va rux kabi kimyoviy elementlar mavjud. [1]
• Mangʻit koni – Tuman hududidagi (Mangʻit uchastkasi) rasmiy roʻyxatga olingan kamyob metallar koni hisoblanadi. [1]
• Chinni va keramika xomashyosi konlari – Tumanda kvarts, oyna va yuqori sifatli keramika ishlab chiqarishga yaroqli boʻlgan glina (loy) hamda chinni xomashyosi konlari mavjud boʻlib, ular asosida mahalliy ishlab chiqarish korxonalari faoliyat yuritadi. [1]
• Qurilish materiallari va boʻyoq xomashyosi – Binokorlikda ishlatiladigan qurilish toshlari, tosh-shagʻal va tabiiy boʻyoqlar olish uchun ishlatiladigan mineral xomashyo konlari mavjud. [1]

Tumanning togʻli va togʻoldi hududlarida hali toʻliq oʻzlashtirilmagan va geologik qidiruv bosqichida boʻlgan boshqa noruda foydali qazilma maydonlari ham mavjud. Batafsil rasmiy geologik maʼlumotlar va konlar roʻyxati bilan Lex.uz davlat hujjatlari bazasi orqali tanishishingiz mumkin

Boʻlinish

Chiroqchi tumani hududining Chiroqchi (koʻk rangda) va Koʻkdala (qizil rangda) tumanlariga boʻlinishi

2022 yil 2 mart kuni Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining yalpi majlisida Chiroqchi tumani hududini ikkiga ajratish orqali Koʻkdala tumanini tashkil etish toʻgʻrisidagi masala koʻrib chiqildi. Majlisda yangi tashkil etiladigan Koʻkdala tumaniga Chiroqchi tumanidan 177 ming aholi yashaydigan 171 ming ga er maydoni ajratilishi haqida kelishib olindi[1]. 2022 yilning 17 mart kuni Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlis Senati yigʻilishida Koʻkdala tumanini tashkil etish toʻgʻrisidagi tegishli qaror qabul qilindi[2].