Chust
Чуст (ўзбекча: Чуст/Чуст) — Ўзбекистон шарқида жойлаҳган шаҳар. Чуст туманининг маъмурий маркази[1]. Чуст шаҳри Фарғона водийсининг шимолий чеккасида Чусцой дарёси бўйида жойлашган.
Чуст | |
|---|---|
| шаҳар | |
 | |
| Мамлакат | Ўзбекистон |
| Вилоят | Наманган вилояти |
| Туман | Чуст тумани |
| Қачондан бери шаҳар | 1969-йил |
| Маркази баландлиги | 1000-1200 м |
| Расмий тил(лар)и | о'збек тили |
| Аҳолиси (2023) |
217 200 киши |
| Миллий таркиб | о'збеклар, тожиклар, қирг'излар, уйг'урлар |
| Конфессиявий таркиб | мусулмонлар |
| Вақт минтақаси | УТC+5 |
| Телефон коди | +998 |
| Почта индекс(лар)и | 717200 |
| Автомобил коди | 50 |
Чуст Фарғона водийсидаги энг қадимий шаҳарлардан биридир. Шаҳардан Фарғона автомобил йўли ўтади. Бу йўл Чустни Наманган, Андижон, Қўқон ва Фарғона шаҳарлари билан боғлайди.
Чуст шўролар даврида жиддий ўзгаришларга учраган. Ўша даврда кўплаб завод ва муассасалар қурилган. Ҳозир шаҳар пахтани қайта ишлашнинг муҳим маркази ҳисобланади.
Тарихи
Чуст Фарғона водийсидаги энг қадимий шаҳарлардан биридир. 1953, 1957, 1959 ва 1961-йилларда олиб борилган археологик тадқиқотларда ҳозирги Чустга тўғри келадиган ҳудудда сўнгги бронза /илк темир даврига оид ашёлар топилган. Чуст ҳақидаги илк илмий маълумотларни А. Ф. Миддендорнинг 1882-йилда Петербургда чоп этилган „Очерки о Ферганской долине“ ("Фарғона водийси ҳақида очерклар") асарида мавжуд[2]. Маҳаллий тилшунос олимларнинг фикрича, „чуст“ форсча сўз бўлиб, „тезкор“ деган маънони англатади.
Чуст Ўрта асрларда
Ўрта асрларда Чуст қалъага айланган. Бобурнинг отаси Умар Шайх Мирзо ИИ 1480-йилда Чустни қароргоҳга айлантирган[2]. ХВИ асрда шаҳар бир нечта кичик қал’алардан иборат бўлган[3]. Кейинчалик эса бу қал’аларни ўраб турган девор қурилган. 1882-йилда қал’а деворлари вайрон бўлиб, шаҳар кенгая бошлаган[3] Вақт ўтиши билан Чуст саноат марказига айланиб борган.
Россиянинг Ўрта Осиёга босқинидан сўнг Чустда янги заводлар қурилади. 1912-йилда Чустда олтита пахта ва битта тери заводи бўлган. Шаҳар 1926-йилда янги ташкил этилган Чуст туманининг маъмурий марказига айлантирилган. Чуст 1969-йилда шаҳар мақомини олган[4].
Археологияси
Чуст манзилгоҳлар нуқтаи назардан, бронза даври Чуст маданияти номи берилган. Наманган вилоятининг Чуст шаҳри яқинида биринчи марта бу маданият вакилларининг манзилгоҳи топилганлиги сабабли археолог олимлар уни Чуст деб номлашган.
Милоддан аввалги ИИ-И минг йилликлар бошларида Фарғона водийсида ўтроқ деҳқончиликка оид қабилаларнинг Чуст маданияти ёдгорликлари топилган. Чуст қабилалари хўжалик фаолиятининг асосий тури деҳқончилик бўлган (улар буғдой, арпа, сули ва тариқ етиштирган).
Бу маданият Андроновога нисбатан ҳунармандчиликнинг юқори даражаси билан ажралиб турарди. Ўрим-йиғим учун бронза ва тош ўроқлар ишлатилган[5][6].
Географияси
Чуст денгиз сатҳидан 1000–1200 м юқорида жойлашган. Наманган шаҳридан 41.3 км узоқ[7]. Шаҳар Фарғона водийсининг шимолий бурчагида Чусцой дарёси бўйида жойлашган.
Аҳоли
Аҳолиси ўзбеклар, тожиклар, руслар ва оз сонли қирғизлар ва уйғурлардан иборат . Яқин атрофдаги Косонсой каби бу шаҳарда ҳам тожиклар ко'пчиликни ташкил қилади. Руслар ХХ асрда жуда кўп бўлган, кўпчилиги Совет Иттифоқи қулагандан сўнг шаҳарни тарк этишган. Уйғур ва қирғиз озчилик ҳам мавжуд.
Аҳолиси 100200 нафарни ташкил этади (2021)[8].
| Йил | Аҳоли | ±% |
|---|---|---|
| 1897 | 13 785 | — |
| 1909 | 18 555 | +34.6% |
| 1974 | 31 000 | +67.1% |
| 2004 | 63 800 | +105.8% |
| 2016 | 69 100 | +8.3% |
Иқлими
Чуст қиши совуқ ва ёзи иссиқ. Июл ойининг ўртача ҳарорати 27 °C (81 °Ф) даража атрофида. Январ ойининг ўртача ҳарорати −5 °C.
Иқтисодиёти
Чуст пахтани қайта ишлаш марказидир. У ҳунармандчилик маҳсулотлари, жумладан чўнтак пичоқлари ва ўзбекча: дўппи тикилган пахта дўппилари билан ҳам машур[4]. Шаҳарда Миллий пичоқ заводи жойлашган бўлиб, унда темирчулар „пичоқларини қисқа узунликдаги пўлат ёки темирдан майдалаб, ҳар бир пичоқни тафсилотларга эҳтиёткорлик билан керакли шаклга айлантирадилар“[9]. Эгри учли пичоқлар чустлик ҳунармандларнинг савдо белгисидир[9].
Таълим
Чустда коллеж ва касб-ҳунар билим юртлари бор. Уларга қуйидагилар киради:
- Чуст педагогика коллежи
- Чуст тиббиёт коллежи
- Чуст қишлоқ хўжалиги коллежи
- Чуст иқтисодиёт коллежи
- Ғова қишлоғидаги Чуст спорт коллежи
- Чуст академик лицейи
Шаҳарда умумий таълим мактаблари (шу жумладан интернат мактаблари), Президент та'лим муассасалари агентлигига қарашли иқтисослаштирилган мактаб, иккита мусиқа ва санъат мактаби, олтита касб-ҳунар мактаби ва учта болалар спорт мактаби жойлашган.
Маданий ва дам олиш масканлари
Чустнинг асосий диққатга сазовор жойларидан бири бу боғи бўлиб, унда кўплаб аттраксионлар ва кафелар мавжуд. Бу ерга Фарғона водийсининг барча ҳудудларидан меҳмонлар дам олиш учун келишади. Боғнинг марказида қадимий даврнинг энг диққатга сазовор ёдгорликларидан бири — Мавлоно Лутфуллоҳ минораси жойлашган.
Баҳорда мактаб ўқувчилари боғда „қуш куни“ни ўтказишади. Уларнинг ҳар бири қуш шаклида ҳунармандчилик (куйиш, кашта тикиш, апликация ва ҳ.к.) ясайди, каттароқ ўқувчилар эса кўргазма учун бу ерга тирик қушларни олиб келишади.
Ривоятларга кўра, муқаддас сув манбасини кашф этган боғда авлиё Мавлоно Лутфуллоҳ дафн этилган. Боғга ташриф буюрган ҳар бир киши бу сувни ичиб кўриши керак. Боғ 150 ёшдан ошган чинорлари билан ҳам машҳур.
Шунингдек, шаҳарда музей ва Ўзбекистон халқ шоири ва маърифатпарвари, чустлик Муҳаммадшариф Сўфизода ҳайкали ўрнатилган.
Шаҳарда Ҳарбий шон-шуҳрат уйи ташкил этилган. Унга ташриф буюрувчилар кўплаб экспонатлар билан танишишлари ва ўзбек генералларидан бири, Улуғ Ватан уруши қатнашчилари — Файзулла Норхўжаев ва Совет Иттифоқи Қаҳрамони Мамашариф Фаёзовларнинг чустлик эканликларини билишлари мумкин.
Бадиий ҳунармандчилиги
Чуст пичоқлари
Қадим замонлардан бери, Марказий Осиё халқларининг фикрига кўра, ўткир нарсалар ўз эгаларини бахцизликлардан ҳимоя қиладиган тумор кучига эга. Афсонага кўра, миллий пичоғ „Пичоқ“ (ўзб.), „Корд“ (тожик) кўплаб анъанавий халқ маросимлари ва маросимларининг атрибути бўлган бундай қобилиятга эга, бу ҳақда кўплаб ривоятлар мавжуд. Энг қадимий металлни қайта ишлаш марказларидан бири Фарғона водийсида жойлашган бўлиб, улардан бири Чуст шаҳридир.
Чустда қадимдан чорак пичоқчилар — „сўзангарлар“ (тожикча „сўзан“ — „игна“ сўзидан келиб чиққан ҳолда, игна ясайдиган уста) мавжуд бўлиб, бу ерда пичоқлар майда сохтахоналарда тайёрланади. Металл парча пичоқ тиғига айланишидан олдин бир неча ўнлаб босқичлардан ўтади. Деярли тайёр бўлган, лекин қаттиқлашгандан кейин ҳали совимаган пичоғида уста болға билан ўзининг „имзо“ маркасини уради. Бренд бўйича сиз пичоқни ишлаб чиқариш жойини ва „сўзангар“ исмини аниқлашингиз мумкин. Яхши пичоқ очиқ кулранг рангга эга бўлиши, тутқич пичоқнинг узунлигига мос келиши ва сизнинг кафтингизга қулай тарзда жойлашиши керак. Яхши зарб қилинган пичоқ сочни осонгина кесади ва кўп йиллар давом этади ва чинни идишнинг пастки қисмида ўткирланади.
Анъанавий ўзбек пичоқларининг кўп турларининг ҳар бири ўз вазифасига эга. Баъзи пичоқлар гўштни кесиш учун, бошқалари палов учун сабзи ва пиёзни тозалаш ва майдалаш учун яхшидир. Мева пўстини майда оқланган пичоқлар билан тозалаш одатий ҳолдир. Махсус пичоқлар боғбонлар томонидан дарахт шохларини кесиш учун ишлатилади. Қассоблар эса учи бир оз эгилган пичоқлардан фойдаланадилар, улар ҳайвонларнинг тана гўшти ва терисини кесиш учун қулайдир.
Пичоқнинг ажралмас қисми қопқоқ ёки ғилофлардир. Улар учун қалин мато ёки тери мос бўлиб, кейин каштадўзлик ёки апликация, бўрттирма нақш билан безатилади. Кўпинча чарм қопламалар гуруч ёки мис қопламалар ўйма билан безатилган бўлади. Ўйилган ёғочдан ясалган шпалларни топиш ҳам мумкин.
Таниқли шахслари
- Мавлоно Лутфуллоҳ Чустий (1485-1571) — нақшбандия тариқатининг маънавий раҳнамоси, Чуст ва унинг атрофидаги аҳолининг устози.
- Муроджон Аҳмадалиев — профессионал боксчи, Рио-2016 Олимипиада ўйинлари совриндори, Осиё-2017 чемпиони.
- Файзулла Норхўжаев — Улуғ Ватан уруши қатнашчиси, биринчи генераллардан бири.
- Сотим Улуғзода (1911-1997) — тожик совет ёзувчиси, Тожикистон ССР Фанлар академияси мухбир аъзоси.
- Алишер Усмонов — россиялик тадбиркор, миллиардер, УСМ Ҳолдингс асосчиси.
- Мамашариф Фаёзов — Улуғ Ватан уруши қатнашчиси, Совет Иттифоқи Қаҳрамони.
- Чустий (Набихон (Набихўжа) Нуриллахўжа ўғли) (1904-1983) — шоир, хонанда, драматург ва таржимон.
Манбалар
- ↑ „Cлассифиcатион сйстем оф территориал униц оф тҳе Републиc оф Узбекистан“ (уз, ру). Тҳе Стате Cоммиттеэ оф тҳе Републиc оф Узбекистан он статистиcс (2020-йил 1-июл).
- ↑ 2,0 2,1 "Чуст" (уз). Натионал Энcйcлопедиа оф Узбекистан [Чуст]. Ташкент. 2000–2005. п. 170. Арчивед фром тҳе оригинал он 2022-02-03. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20220203232046/ҳттпс://н.зиёуз.cом/боокс/узбекистон_миллий_энсиклопедияси/О%27збекистон%20Миллий%20Энсиклопедияси%20-%20Ч%20ҳарфи.пдф.<!--->
- ↑ 3,0 3,1 Зуфаров, Комилжон, эд (1979). "Чуст" (Узбек). Ўзбек совет энсиклопедияси. 12. Тошкент. 593–594 б.
- ↑ 4,0 4,1 "Чуст" (Узбек). Энсиклопедик луғат. 2. Тошкент: Ўзбек совет энсиклопедияси. 1990. п. 397. 5-89890-018-7.
- ↑ Рузанов В. Д. Новиэ данниэ о датировке Далверзина и Чуста (по материалам типологического и химического исследований металлических изделий) // Древний Ош в среднеазиацком контексте. Ош. 1998 год, с. 33-36.
- ↑ Матбабаэв Б. Х. Исследованиэ жилищ в памятниках чусцкой култури Фергани (ХИИ—ВИИ века до н. э.) // ИМКУз. Випуск 33. 2002 год, с. 46-60.
- ↑ „Чуст“. Гоогле Мапс. Қаралди: 2015-йил 21-январ.
- ↑ Солиев, А.С.. Шаҳарлар географияси (уз) — 144-бет. Қаралди: 2023-йил 20-декабр (2022-йил 9-июлда асл нусхадан архивланган).
- ↑ 9,0 9,1 Ловелл-Ҳоаре, Сопҳиэ. Узбекистан. Брадт Травел Гуидес, 8 Жулй 2013 — 117-бет. ИСБН 978-1-84162-461-7.