Daniya
Дания (данча: Данмарк), Дания қироллиги (данча: Конқериқет Данмарк) — Европанинг шимоли-ғарбидаги давлат, Ютландия яриморолининг катта қисмини ва унга яқин ороллар гуруҳи (Зеландия, Фюн, Лолланн, Фалстер ва бошқа)ни ўз ичига олади. Майдони — 43094 км2 (Гренландия ва Фарер оролларидан ташқари); Аҳолиси — 5 982 117 киши (2024). Пойтахти — Копенгаген шаҳри. Маъмурий жиҳатдан 14 амт (вилоят)га, амтлар эса коммуналарга бўлинади. Копенгаген ва Фредерикеберг шаҳарлари мустақил маъмурий бирликка ажратилган бўлса ҳам, аммо амтларга тенглаштирилмаган. Ички мухториятдан фойдаланувчи Фарер ороллари ва Гренландия орол Дания қироллиги таркибига киради. Дания аҳолиси 2023-йил 1-октябр маълумотларига кўра, 5 804 228 кишини ташкил этди.аҳолиси 6 миллионга яқин; Копенгагенда (пойтахт минтақасида 1,9 миллион) истиқомат қилади. Бу Дания Қироллигининг метрополитан қисми ва энг кўп аҳолиси бўлган қисми, конституциявий унитар давлат бўлиб, Шимолий Атлантика океанидаги Фарер ороллари ва Гренландия автоном ҳудудларини ўз ичига олади. Метрополитан Дания Скандинавия энг жанубий қисми бўлиб Швециянинг жануби-ғарбий ва жанубида Норвегиянинг жанубида, ва Германиянинг шимолида, у билан қисқа чегарага мавжуд. Дания Қироллиги, Фарер ороллари ва Гренландияни ўз ичига олган ҳолда, майдони 100 квадрат метрдан (1100 квадрат фут) каттароқ бўлган тахминан 1400 оролга эга; 443 тасига ном берилган ва 78 таси истиқомат қилади. Дания аҳолиси 6 миллионга яқин, шундан тахминан 40% Даниядаги энг катта ва аҳоли гавжум орол бўлган Зеландияда яшайди; Копенгаген , Дания қироллигининг пойтахти ва энг йирик шаҳри, Зеландия ва Амагерда жойлашган. Асосан текис, ҳайдаладиган ерлардан ташкил топган Дания қумли қирғоқлари, паст баландлиги ва мотадил иқлими билан ажралиб туради . Дания Дания қироллигида гегемон таъсир кўрсатади ва бошқа таркибий тузилмаларга уларнинг ички ишларини бошқариш учун ваколатларни беради . Фарер оролларида 1948-йилда уй бошқаруви ўрнатилди; Гренландия 1979-йилда уй бошқарувига, 2009 йилда эса автономияга эришди.
Дания Қироллиги Конгеригет Данмарк
| |
|---|---|
| Шиор: Қиролича шиори: Гудс ҳжæлп, Фолкец кæрлигҳед, Данмаркс стйрке | |
| Мадҳия: Cивил: Дер эр эт йндигт ланд | |
 | |
| Пойтахт | Копенгаген |
| Расмий тил(лар) | Дан тили |
| Ҳукумат | Конституцион Монархия |
• Монарх |
Фредерик Х |
| Ларс Лøкке Расмуссен | |
| Мустақиллик | |
| Майдон | |
• Бутун |
43,094 км2 (130-ўрин) |
• Сув (%) |
1.53 |
| Аҳоли | |
• 2002-йилги рўйхат |
5,432,335 (109-ўрин) |
| • Зичлик | 126/км2 |
| ЙИМ (ХҚТ) | 2005-йил рўйхати |
• Бутун |
АҚШ$181,600 мил. (46-ўрин) |
• Жон бошига |
АҚШ$33,429 |
| Пул бирлиги | Даниш Кроне (ДКК) |
| Вақт минтақаси | УТC+1 |
• Ёз (ДСТ) |
УТC+2 |
| Қисқартма | ДА |
| Телефон префикси | 45 |
| Интернет домени | .дк |
|
| |
Бирлашган Дания Қироллиги милоддан аввалги ВИИИ асрда Болтиқ денгизини назорат қилиш учун курашда денгиз кучи сифатида пайдо бўлди. 1397 йилда Норвегия ва Швеция билан Калмар иттифоқини тузди . Бу иттифоқ 1523-йилда Швеция ажралиб чиқгунга қадар давом этди. Қолган Дания-Норвегия Қироллиги ХВИИ асрда бир қатор урушларни бошдан кечирди, бу эса кейинги ҳудудий бўлинишларга олиб келди . ХИХ асрдаги миллатчилик ҳаракатларининг кўтарилиши 1848-йилдаги Биринчи Шлезвиг урушида мағлубиятга учради. 1849-йил 5-июнда Дания Конституциясининг қабул қилиниши мутлақ монархияни тугатди ва ҳозирги парламент тизимини жорий қилди.
Дания ХИХ аср ўрталарида саноатлаштиришни бошлади ва асосий қишлоқ хўжалиги экспортчисига айланди. У ХХ аср бошларида ижтимоий ва меҳнат бозорида ислоҳотларни амалга ошириб, ҳозирги фаровонлик давлат модели ва илғор аралаш иқтисодиёт учун асос бўлди . Биринчи жаҳон уруши пайтида Дания нейтрал бўлиб қолди ; Дания бетарафлиги Иккинчи жаҳон урушида 1940-йил апрелида Германиянинг тезкор босқинчилиги натижасида бузилди. Босқинчилик даврида 1943-йилда қаршилик ҳаракати пайдо бўлди, Исландия эса 1944-йилда мустақиллигини эълон қилди; Дания уруш тугаганидан кейин 1945-йил май ойида озод қилинди. 1973-йилда Дания Гренландия билан бирга Фарер ороллари эмас, ҳозирги Европа Иттифоқига аъзо бўлди; бироқ, у ўз валютаси, кронни сақлаб қолиш каби баъзи бир рад этиш бўйича музокаралар олиб борди.
Дания ривожланган юқори даромадли иқтисодиётга, юқори турмуш даражасига ва мустаҳкам ижтимоий таъминот сиёсатига эга ривожланган мамлакатдир. Дания маданияти ва жамияти кенг прогрессив тенглик ва ижтимоий либералдир ; Дания бир жинсли шерикликни қонуний тан олган биринчи давлат эди . Бу НАТО, Шимолий кенгаш, ОЭCД , ЭХҲТ (Европа хавфсизлик ва ҳамкорлик ташкилоти), Европа Кенгаши ва Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг таъсисчи аъзоси ва Шенген ҳудудининг бир қисмидир . Дания ўзининг Скандинавиядаги қўшнилари билан яқин сиёсий, маданий ва лингвистик алоқаларни сақлаб туради. Кенг консенсусни таъкидлайдиган Дания сиёсий тизими америкалик сиёсацҳунос Френсис Фукуяма томонидан мукаммал бошқарув учун асос сифатида фойдаланилади; унинг „Данияга бориш“ ибораси мамлакатнинг ижтимоий ва сиёсий институтлар учун глобал модел сифатидаги мақомига ишора қилади.
Давлат тузуми
Дания— конституцияли монархия. Амалдаги конституцияси 1953 йил 5 июнда қабул қилинган. Давлат бошлиғи — қирол (қиролича, 1972 йилдан қиролича Маргрете ИИ). Қонун чиқарувчи ҳокимиятни қиролича билан фолкетинг (бир палатали парламент) амалга оширади. Фолкетинг 179 депутатдан иборат. Улар умумий тўғри ва яширин овоз бериш йўли билан 4 йил муддатга сайланади. Ижроия ҳокимиятни қирол (қиролича) амалга оширади. У бош вазир ва ҳукумат аъзоларини тайинлайди ҳамда лавозимидан озод этади.
Табиати
Дания ҳудуди кенг баргли ўрмонлар зонасида жойлашган, ер юзаси текислик. Энг баланд жойи Ютландия ярим оролдаги Аер-Бавнехой тепалиги (172 м). Тўртламчи даврда ер устини қоплаган музликнинг излари сақланиб қолган. Ютландия ярим орол ва бошқа оролларнинг соҳилларида қўлтиқлар ва бўғозлар кўп. Данияда қазилма бойликлар оз. Каолин, бўр, нефт, торф, қўнғир кумир, газ ва туз конлари бор. Иқлими мўътадил денгиз иқлими, ёзи салқин, баҳор ва куз фасллари узоқ давом этади. Киши юмшоқ. Февралда ўртача температура 0°, июлда 15—16°. Йиллик ёгин 600–900 мм. Ёғиннинг кўп қисми кузда ёғади, баҳорда ва ёзда ёғин кам бўлади. Тез-тез туман тушади. Дарёлари жуда қисқа (энг каттаси Гудено, 158 км). Кичик оқар кўл кўп. Мамлакат ғарбининг тупроғи подзол, шарқиники қўнғир ўрмон тупроқлардир. Бу ерларда деҳқончилик қилинади. Денгиз соҳилларида ўтлоқи аллювиал тупроқ, карбонат жинсларда эса карбонатли қўнғир тупроқлар пайдо бўлган. Ҳудудининг 10 % га яқини ўрмон билан банд. Қарағай, қорақарағай, қорақайин ва дуб ўрмонлари бор. Бу ўрмонларда ёввойи хайвонлардан оҳу, асил ва чипор буғу, элик, тийин, тустовуқ учрайди. Соҳилларда парранда кўп. Йирик қўриқхоналари: Хесселё, Ворсе.
Аҳолисининг 98 % данлар; олмонлар ва фризлар ҳам бор. Аҳолининг ўртача зичлиги бир км2 га 114 киши. Аҳолининг 84,9 % шаҳарларда яшайди. Расмий тили — дан тили. Диндорларнинг 91 % — лютеранлар. Йирик шаҳарлари: Копенгаген, Орхус, Оденсе, Олборг .
Тарихи
Дания ҳудудида одам қадим замонлардан бери яшаб келган. В—ВИ асрларда бу ерга данлар қабиласи келиб жойлашган ва ВИИИ асрда улар Даниядаги асосий қабилага айланган. Мамлакат номи шу қабила номидан келиб чиққан. Дания давлати ИХ—Х асрларда шаклланган. ХИ аср бошларида Буюк Кнуд 1 ҳукмронлиги даврида Англия ва Норвегия Данияга қисқа вақт қарам бўлиб турди. Валдемар И (115782), Кнуд ВИ (1182-1202) ва Валдемар ИИ (1202—41) қироллик қилган даврларда Дания давлати бирмунча мустаҳкамланган. Скандинавия давлатлари орасида Дания иқтисодий тараққий этган ва сиёсий жиҳатдан кучли бўлган. 1380 йил Д.Норвегия унияси (иттифоқи) тузилган. 1397 йил (Маргарита даврида) барча Скандинавия давлатлари Калмар униясига мувофиқ Дания қироллигига қўшилди.
ХВИ асрнинг 2-ярмидан йирик хусусий ер эгалиги ривожлана бошлади. Дания Болтиқ ва Шимолий денгиз савдо йўлида муҳим географик ўрин эгаллагани туфайли моддий жиҳатдан бирмунча фонда кўрар эди. Болтиқ денгизида ўз ҳукмронлигини мустаҳкамлаш ва Швецияни унинг таркибида ушлаб туриш мақсадида Дания билан Швеция ўртасида кўп марта бўлиб ўтган урушлар Даниянинг мағлубияти билан тугаб, Болтик, денгизида Швеция ҳукмрон бўлиб олди. ХВИИ асрга келиб Данияда дастлабки ихтисослашган қирол мануфактуралари пайдо бўлиб, улар давлатнинг ўқ-дори, қурол-аслаҳа ва ҳарбий анжомга бўлган эҳтиёжини қондириб турди.
1660 йил Дания давлати меросий монархия деб эълон қилинди. Фредерик ИИИ (1648—70 йилларда идора қилган) томонидан эълон қилинган қонун (1665) Дания абсолют монархияга айланганини юридик жиҳатдан тасдиқлади. Ригсрод (йирик феодаллар органи) бекор қилиниб, ригсдаг (табака вакиллари мажлиси) ҳам чақирилмайдиган бўлди. Мамлакатни марказлаштириш мақсадида бир қатор тадбирлар амалга оширилди. 1751—70 йилларда ҳукуматга бошчилик қилган граф Бернсторф утказган меркантилизм сиёсати Даниянинг хўжалик аҳволини оғирлаштирди.
Наполеон урушларида Франсия томонида урушда қатнашган Дания мағлубиятга учраб, бирмунча ҳудудидан ажралди ва хўжалигига катта зарар етди. 1840 йил миллий либерал партия тузилди (1870 йил тарқатиб юборилди). 1849 йил июн конституциясига мувофиқ Дания икки палатали чекланган монархияга айланди. Шу йили йирик ер эгалари манфаатини ҳимоя қилувчи консерватив партия (Хойре партияси) тузилди. 1848—50 йиллардаги Д.Пруссия ва 1864 йилги Австрия-Дания урушларидан сўнг Шлезвиг, Голштейн ва Лауэнбургдан ажраб, ягона миллий давлатга айланди. 70-йилларда Хойре партияси билан Венстре партияси ўртасида сиёсий ҳокимият учун бўлган курашда қишлоқ сармоядорлари манфаатини ҳимоя қилган Венстре партияси ғалаба қозонди.
ХИХ аср охири — ХХ аср бошларида рўй берган сиёсий ва ижтимоий узгаришлар 1915 йилги конституцияда ўз аксини топди. Биринчи жаҳон урушида Дания бетараф турди.
1930-йиллардаги жаҳон иқтисодий буҳрони Дания иқтисодиётига катта салбий таъсир этди. 1940 йил апрелда Олмония Данияни босиб олди ва уни ўзининг озиқовқат базасига айлантирди. 1942—43 йилларда мамлакатда қаршилик кўрсатиш ҳаракати авж олди. 1943 йил сентабрда қаршилик кўрсатиш қаракатининг раҳбар органи ҳисобланган Озодлик кенгаши тузилди. 1945 йил 5 майда мамлакат тўла озод қилинди. Д.— 1945 йилдан БМТ аъзоси. 1949 йил 4 апрелдан Шимолий Атлантика пакти (НАТО) аъзосидир.
Миллий байрамлари — 16 апрел — Қиролича туғилган кун (1940), 5 июн — Конституция куни (1849). Ўзбекистон Республикаси билан дипломатия муносабатларини 1992 йил 25 январда ўрнатган.
Асосий сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари
Венстре, сўл либерал партия, 1870 йилда тузилган; Консерватив халқ партияси, 1916 йилда тузилган; Тараққиёт партияси, 1972 йилда асос солинган; Радикал сўл партия, 1905 йилда тузилган; Дания социал-демократик партияси, 1871 йилда асос солинган; Социалистик халқ, партияси, 1959 йилда тузилган; Христиан халқ партияси, 1970 йилда асос солинган; Марказ демократлари партияси, 1973 йил тузилган; Дания халқ партияси, 1995 йилда ташкил этилган. Дания касаба уюшмалари марказий бирлашмаси, 1898 йилда тузилган бўлиб, Халқаро эркин касаба уюшмалари конфедерацияси, Европа касаба уюшмалари конфедерацияси ва Шимолий Европа касаба уюшмалари кенгашига киради.
Хўжалиги
Дания юксак даражада ривожланган индустриал-аграр мамлакат бўлиб, бошқа давлатлар билан кенг иқтисодий алоқа боғлаган. Хусусий сармоя устунлик қилади. Ялпи миллий маҳсулотнинг 30 % давлат секторига тўғри келади. Ялпи ички маҳсулотда саноат ва қурилишнинг улуши 26,4 %, қишлоқ, ўрмон хўжалиги ва балиқчиликнинг улуши — 3,5 %. Ялпи маҳсулотнинг 40 % дан кўпроғи четга сотилади.
Саноатида нефт, табиий газ, каолин қазиб чиқариш катта ўрин олади. Иккинчи жаҳон уруши (1939—45)дан кейин машинасозлик саноати ривож топди. Кимё саноати, нефтдан турли маҳсулотлар ишлаб чиқариш ҳам ривожланган. Ёқилғига бўлган эҳтиёжнинг бир қисми четдан келтириладиган нефт ва нефт маҳсулотлари ҳисобига қондирилади. Саноатда майда ва ўрта корхоналар кўп. Кемасозлик алоҳида ўрин тутади; энг йирик саноат марказлари: Копенгаген, Оденсе, Хелсингёр, Наксков. Машинасозликнинг бошқа тармоқлари асосан кема дизеллари, семент ва озиқ-овқат саноати учун асбоб-ускуналар, электр мотор, трансформатор, радиоприёмник, телевизор, магнитофонлар ишлаб чиқаради (асосий марказлари Копенгаген, Оденсе). Кимё саноати доридармон, фосфатли ва азотли ўғитлар, синтетик смола ва пластмассалар ишлаб чиқаришга ихтисослашган. Тўқимачилик, трикотаж ва тикувчилик саноатининг асосий марказлари Ютландиянинг шарқи ва шимолида жойлашган (Вайле, Хернинг, Виборг ва бошқа). Мамлакатнинг турли жойларида озиқ-овқат, хусусан сут ва гўшт саноати корхоналари барпо этилган. Йилига ўртача 30 млрд. кВт-соат электр энергия ҳосил қилинади. 90-йилларнинг ўрталарида нефт қазиб олиш энг юкрри даражага етди (7 млн. тонна).
Қишлоқ хўжалиги Дания иқтисодиётининг энг маҳсулдор тармоғи ҳисобланади. Мамлакатда 80 мингга яқин фермер хўжалиги бор. Улар юксак ҳосилдорликка эришадилар ва маҳсулотнинг асосий қисмини чет элларга сотадилар. Дания ҳудудининг 70 % (3 млн. га) қишлоқ хўжалигида фойдаланилади. Қишлоқ хўжалиги товар маҳсулоти умумий қийматининг 90 % ини чорвачилик беради. Аҳоли жон бошига сут, ёғ ва гўшт етиштиришда дунёда олдинги ўринлардан бирини эгаллайди. Деҳқончилиги юқори даражада механизациялашган. Чорвачиликда қорамол, чўчқа боқилади, паррандачилик ривожланган.
Транспорти
Темир йўл узунлиги 3 минг км дан ортиқ, ундан 2470 км электрлаштирилган. Автомобил йўллари узунлиги 71 минг км. Асосий порти — Копенгаген. Ташқи савдоси ялпи ички маҳсулотнинг 37 % ини ташкил этади. Четга асосан машина ва асбоб-ускуналар, қишлоқ хўжалиги ва озиқ-овқат саноати маҳсулотлари чиқаради. Ташқи савдодаги асосий мижозлари: Олмония, Швеция, Буюк Британия. Пул бирлиги — Дания кронаси.
Маорифи, маданий-маърифий ва илмий муассасалари
Дания маориф тизимининг илк бўғини — болалар боғчалари. 6 ёшдан болалар учун 9 йиллик мажбурий таълим жорий этилган. Бошланғич мактабларда ўқиш муддати — 7 йил, кичик ўрта (реал) мактабларда 3 йил, юқори ўрта мактаб (гимназия)ларда 3 йил, ҳунар-техника билим юртларида 1 — 3 йил Болаларнинг 90 % бепул давлат мактабларида таълим олади. Олий ўқув юртларига гимназия аттестатлари асосида танлов йўли билан қабул қилинади. 5 та университет, 3 та техника университети, 20 га яқин институт ва коллежларда олий маълумот берилади. Йирик олий ўқув юртлари: Копенгаген (1479 йилда асос солинган) ва Орхус (1928 йилда асос солинган) университетлари, Дания мухандислик академияси, Копенгаген техника университети. Илмий муассасалари: Дания қироллиги фанлар академияси (1742 йил Копенгаген шаҳрида ташкил этилган, 210 дан ортиқ аъзоси бор), Нафис санъат академияси (1754 йилда асос солинган), Дания қироллиги техника фанлари академияси (1937 йил Лингби шаҳрида ташкил этилган, 580 дан ортиқ аъзоси, 25 илмий тадқиқотлар институти ва ассоциациялари бор), 20 дан кўпроқ илмий тадқиқотлар муассасалари ва бошқа Кутубхоналари: Копенгагендаги Қироллик ва Муниципал, Орхусдаги давлат ва университет кутубхоналари ва бошқа Музейлари: Копенгагендаги миллий қироллик нафис санъат музейи, Кироллик денгиз музейи, Оденседаги Х. К. Андерсен уймузейи ва бошқа.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва те-лекўрсатуви
Данияда нашр этиладиган йирик газета ва журналлар: „Информашон“ („Ахборот“, кундалик газета, 1943 йилдан), „Ню даг“ („Янги кун“, кундалик кечки газ.), „Политикен“ („Сиёсат“, кундалик газета, 1884 йилдан), „Экстра бладет“ („Фавқулодда газета“, кундалик газета, 1904 йилдан), „Биллед бладет“ („Суратли ҳафтанома“, ҳафталик суратли журнал, 1938 йилдан), „Ню политик“ („Янги сиёсат“, ойлик журнал, 1967 йилдан).
Рицаус бюро — Дания ахборот агентлиги 1866 йилда тузилган. Дания радио ва телевидениеси расмий равишда мустақил ҳисобланса ҳам, амалда ярим давлат ташкилотидир. Мамлакатдаги барча радиоэшиттириш ва телекўрсатувларни Дания радиоси давлат ташкилоти назорат қилади.
Адабиёти
Қадим замонлардан Данияда бой оғзаки халқ ижодиёти пайдо бўлган. Дастлабки ёзма ёдгорликлар ХИИ асрда лотин тилида яратилган. Саксон Грамматикнинг „Данларнинг ишлари“ тарихий асари (ХИИ—ХИИИ асрлар) маълум. 13— ХИВ асрларда дан тилида яратилган асарлар, чет тиллардан қилинган таржималар тобора кўзга ташлана бошлади. К. Педерсен (1480—1554)нинг халқчил ижоди, „Библия“ни таржима қилишидан адабий тилининг ривожига асос солди. ХВИИИ аср адабиётида маърифатпарварлик ғоялари кенг тарғиб қилинди. Л. Холбер ўткир ҳажвиялари билан шуҳрат қозонди. ХИХ аср бошларида А. Эленшлегер, Н. Ф. Грундтвиг, С. С. Бликер, К. Винтер каби романтиклар деҳқонлар турмуши ва табиат гўзалликларини тасвирладилар. ХИХ асрнинг 30-йиллари адабиётига реализм унсурлари кириб келди. Бир ёки икки пардали (кичик) комедия жанри ривожланди, психологик таҳлил чуқурлашди. Бу даврда Ханс Андерсен эртаклари шуҳрат қозонди.
40-йилларда ижтимоий зиддиятларнинг чуқурлашуви сиёсий лирика ва сатиранинг ривожига таъсир этди. 70-йиллар адабиётида реализм чуқурлашди. Машҳур реалист ёзувчи Е. П. Якобсен „Нилс Люне“ романида киборларнинг фожиали тақдирини психологик асослади. Х. Драхман, К. Геллеруп, Э. Брандес каби реалист адиб ва шоирлар йирик асарлар яратдилар. л-жаҳон уруши даври (1914—18) адабиётида „ноумид авлод“ кайфиятлари пайдо бўлди. ХХ асрнинг 20 — 30-н.ларида реалистик проза юксалди. Х. Р. Кирк, Э. Кристенсен, К. Беккер, Х. Хердал, М. Клитгор, Х. Понтоппидан, Й. Енсен романларида меҳнаткашлар ҳаёти ҳаққоний акс этди, 30-йилларда, кейинроқ Қаршилик кўрсатиш ҳаракати даврида (1940-45) М. Андерсен-Нексе, Х. Шерфиг, Х. Р. Кирк, Мартин Нилсен каби ёзувчилар ижоди фашизмга қарши руҳ касб этди, улар қамоқ ва конслагерларда ҳам курашни давом эттирдилар. Урушдан кейинги йилларда Х. Вулф, Т. Дитлевсен, Х. Л. Епсен реалистик асарлар ёзишди, 60—80-йилларда адабиётга кириб келган ёзувчилар янги шакллар излашди, воқеликни фалсафий идрок этишга интилишди.
Меъморлиги
Дания ҳудудида қадимги меъморий даврга (мил. ав.) хос санъат ва меъморий ёдгорликлар (Треллеборг, Аггерсборг қалъаларининг ҳаробалари ва бошқа) мавжуд. Данияда ягона қироллик тузилиб (Х аср), христианлик қабул қилингач, дастлаб ёғочдан, ХИ аср урталарида эса тошдан ибодатхоналар қурилди. Роман даврида (ХИИ аср—ХИИИ аср боши) хоч шаклида собор ва қалин деворли черковлар солинди. Готика даврида (13-а,—ХВИ аср 30-йиллари) Роскилл ва Оденседа йирик ибодатхоналар, қалин, баланд девор ва минорали қасрлар барпо этилди. ХВИ—ХВИИ асрларда ренессанс таъсирида безатилган саройлар, жамоат ва турар жой бинолари қуриш анъана бўлди. ХВИИИ аср 1-ярмида бинолар барокко услубида, 2-ярмида эса классицизм услубида қурила бошлади. ХИХ аср охири — ХХ аср бошида миллий романтизмга хос бинолар яратилди. К. Ф. Ҳарсдорф Дания классицизмининг атокли намояндасидир. 20-йилларда неоклассицизм, 30-йилларда эса функсионализм (Х. Кампман, В. Лаурицен каби меъморлар) услуби тарқалди. Иккинчи жаҳон урушидан кейин Копенгаген, Оденсе, Рённе каби шаҳарлар қайта тикланди. 60—90-йилларга келиб кўп (8—12) каватли турар жойлар курилди. Уй-жой ва саноат зоналарини, қатнов йўлларини қулай жойлаштиришга, кўкаламзорлаштиришга катта эътибор берилди.
Тасвирий санъати
Дания ҳудудидан тош, жез, темир даври маданият ёдгорликлари топилган (каҳрабо ҳайкалчалар, уруш ва ов манзараларининг тошга ўйилган тасвирлари, қурол-яроғлар, зийнат буюмлари, кумуш идишлар, олтин тангалар ва бошқа). Роман даври (12— ХИИИ асрлар) монастирлари нақшлар билан безатилган. Готика даври (ХИИИ аср—ХВИ аср бошлари) соборларидаги нақшларда реалистик элементлар мавжуд. ХВ асрнинг 2-ярмида Данияга Олмония, Нидерландия, Франсиядан кўплаб рассом ва усталар кўчиб келди. Копенгагенда Бадиий академия ташкил этилиши (1754) ва классицизм тараққиёти Дания миллий рассомлик мактабининг ташкил топи-шига олиб келди. ХИХ аср 1-ярмида рассомлик санъатида К. В. Эккерсберг ва унинг издошлари К. Кёбке, В. Бендс ва бошқа ижодида лиризм, воқеликнинг бевосита тасвири кучли бўлди. ХХ аср бошларида Дания санъатига фовизм, кубизм, 30-йиллар ўрталаридан импрессионизм ва абстраксионизм каби турли оқимлар кириб келди. Реализм руҳида ижод этувчи орол Руде, Х. Енсен, Х. Бидструп каби рассомлар ижоди абстраксионизм ва бошқа модернистик оқимларга қарама-қарши турди. Неоклассицизм тамойиллари асосида ижод этувчи рассомлар ҳам бор. Кейинги йилларда маиший ва сиёсий мавзулар рассомларни кўпроқ қизиқтира бошлади.
Мусиқаси
Европада энг қад.лардан. Дания ҳудудида мил. ав. ИВ асрга оид пуфлама мусиқа чолғуси топилган. ХИИ асргача миллий мусиқа ижоди жанрлари қаҳрамонлик эпоси, маросим қўшиқлари, рақс куйлари билан чекланган. ХИИ асрдан профессионал диний мусиқа, ХВ асрдан дунёвий мусиқа намуналари, ХВИИ асрдан мусиқашунослик асарлари пайдо бўлди. ХВИИИ аср охиридан Дания мусиқаси ўзига хос миллий хусусиятга эга бўлган. Ф. Кунсеннинг дастлабки миллий операси „Холгер Данске“, И. Шулснинг миллий ҳарактердаги зингшпиллари франсуз ҳажвий опера унсурларини ўзига сингдирди. Миллий симфонизм бунёдкори Н. Гаде ҳамда замонавий компо-зиторлик мактаби асосчиси К. Нилсен номлари Европа мусиқа маданияти тарихи саҳифаларидан муносиб ўрин олган. ХХ аср 1 -ярмида мусиқа марказлари — Дания консерт жамияти, Дания мусиқачилари уюшмаси, композиторлари уюшмаси, Филармония жамияти, Дания радиосининг хор ва оркестри ташкил этилди. Данияда 5 консерватория, 10 симфоник оркестр, Мусиқа тарихи музейи (1898 йилдан), „Дания мусиқа нашриёти“ (1871) бор. Йирик мусиқа марказлари — Копенгаген, Оденсе.
Театри
Қадимги Скандинавия кўшиқчилари — скалдлар ижодида театр санъати учқунлари бўлган. Ўрта асрларда Данияда мистерия, машарабозлик, ибодат маросимлари, одоб руҳидаги ибратомуз томошалар оммалашди, мактаб ўқувчилари турли спектакллар қўя бошлади. Профессионал театр эса, ХВИИИ асрнинг 20-йилларида вужудга келди. 1722 йил Копенгагенда „Данлар саҳнаси“ номли биринчи миллий театр тузилди. 1770 йилдан бу театр „Дания қиролининг театри“ деб юритила бошлади. Театр саҳнасидан Л. Холберг комедиялари, Й. Эвалднинг драмалари, жаҳон классикаси песалари кенг ўрин олди. Й. Л. Хейберг, Н. П. Нилсен, Й. К. Рюге, А. Нилсен, И. Л. Фистер кабилар ХИХ аср етакчи актёрларидир. ХХ аср бошида натуралистик ва декадентлик песалари кўп қўйилиши Дания театрини таназзулга олиб келди. Лекин 20-йилларнинг охиридан „Ишчилар театри“, „Ижтимоий театр“, „Бетти Нансен театри“да классик ва чет эл илғор муаллифлари песаларининг қўйилиши билан Дания театри янги босқичга кўтарила бошлади. Иккинчи жаҳон урушидан сўнг қаршилик кўрсатиш ҳаракати қаҳрамонларининг жасоратини акс эттирувчи ва долзарб масалаларга бағишланган асарлар саҳналаштирилди. Опера ва балет ривожлана бошлади. Актёрлар Копенгаген давлат драма мактабида тайёрланади.
Киноси
Миллий кинофилмлар 1897 йилдан ишлаб чиқарила бошланди, бир неча ҳужжатли ленталар суратга олинди. 1910-йилларда Дания кинематографияси дунёга танидди. 1903 йилда „Катл“ бадиий филми (режиссёр Л. Элфелт) яратилди, 1906 йилда Копенгагенда „Нордиск“ киностудиям ташкил этилди. „Арслон ови“ (1907, режиссёр ва актёр В. Ларсен) дастлабки халқаро муваффақият келтирди. „Ажал рақси“, „Вилгелм Телл“, „Ҳамлет“ каби машҳур асарлар саҳналаштирилди, комедия ва мелодрамалар суратга олинди. Биринчи жаҳон урушидан кейин кинофилмлар ишлаб чиқариш камайди, асосан саёз, сийқа мусиқали кинокомедиялар яратилди. 2-жаҳон уруш йилларида оилавий муаммолар ва тарихий вокеаларни тасвирловчи филмлар экранлаштирилди. „Каламушлар билан жанг“, „Буғдой хавф остида“ номли ҳужжатли ленталарда курашга чорловчи пинҳона ғоялар акс эттирилди. Урушдан кейин илғор кинорежиссёрлар Дания қаршилик кўрсатиш ҳаракатига, болалар тарбиясига, ижтимоий иллатларни ҳажв қилишга асосий эътибор бердилар. Х. Карлсен, П. Керулф-Шмидт, Э. Баллига, Л. ва С. Грёнлюкк, Н. ва К. Рифберг каби режиссёрлар яратган филмларда чуқур драматик конфликт ва ижтимоий муаммолар ҳам акс этди. Данияда ҳужжатли ва қисқа метражли филмлар айниқса шуҳрат қозонди. 60—90-йилларда кўнгил очар ҳажвий филмлар кўпроқ яратилди. Копенгагенда киномузей, киномактаб бор. Йилига 25 тўла метражли, 50 қисқа метражли филм ишлаб чиқарилади.
Ўзбекистон — Дания муносабатлари. Икки мамлакат ўртасида „Инвестицияларни ўзаро қимоялаш ва рағбатлантириш тўғрисида“ги ва Ўзбекистон Республикаси билан Европа Иттифоқи ўртасида „Шериклик ва ҳамкорлик тўғрисида“ги битим асосида ўзаро савдо-иқтисодий алоқаларни ривожлантириш йўлга қўйилди. 2000 йилда икки мамлакат ўртасидаги товар айланмаси 7,8 млн. АҚСҲ долларини ташкил этди. Ўзбекистон Даниядан ёғоч буюмлар, доридармон, қанд-шакар, қандолат маҳсулотлари, какао, спиртли ва спирциз ичимликлар, ғалла ва ёрма, механик асбоб-ускуна, кимёвий маҳсулотлар, поябзал, ўйинчоклар сотиб олади. Бунинг эвазига Ўзбекистон сайёҳлик ва юк ташиш соҳасида хизмат кўрсатади. Ўзбекистон Данияга қайта ишланган сабзавот ва мевалар, озиқ-овқат маҳсулотлари, ҳўл мева ва ёнғоқ юборади, турли хизматлар кўрсатади. Ўзбекистон Республикаси ҳудудида Дания сармоядорлари иштирокидаги 6 корхона, шу жумладан Дания сармояси 100 % бўлган 2 корхона ишлаб турибди. Ўзбекистонда Даниянинг „Ново Нордиск“ ва „Ёрк рефрижерейшн“ компанияларининг ваколатхоналари очилган.[1]
Қисқача тарихи
ИВ асрда Дания ҳудудига бриттлар ва ютлар кириб келишди, кейинчалик улар Британияга кўчишди, Ютландия ярим оролини эса данлар эгаллашди.
Давлат тузилиши
Даниянинг давлат тузилиши — 1953-йил 5-июндаги конституция асосида конституциён монархия.
Административ бирлик
Дания регионлари
2007 йилнинг 1 январигача Дания 14 қисмга — амтларга бўлинган эди. 2007 йилги мунисипал реформага мувофиқ амтлар 5 та катта административ регионларга бўлинди:
Пойтахт региони Зеландия Шимолий Ютландия Марказий Ютландия Жанубий Дания
Ҳар бир вилоят ўз навбатида мунициполитет ёки коммуналардан (дан. Коммуне) иборат.
Географияси
Дания Ютландия ярим ороли ва Фюн, Зеландия, Фалстер, Лоллан ва бошқа оролларда жойлашган. Дания таркибига дунёдаги энг юрик орол — Гренландия киради.
Иқтисодиёти
Дания — юқори ривожланишга эга индустриал-аграр мамлакат. Асосий экспорт маҳсулотлари машинасозлик товарлари, гўшт ва гўшт маҳсулотлари, сут маҳсулотлари, балиқ.
Аҳолиси
Аҳолиси — 5,5 млн. (2008 йил, июл ойига баҳо). Ўртача умр кўриш кўрсаткичи — эркакларда 76 йил, аёлларда 81.