Demografik siyosat
Демографик сиёсат - бу давлатнинг аҳоли туғилиш даражасига даражасига ўзи хоҳлаган йўналишда таъсир кўрсата олиши учун мўлжалланган иқтисодий, ма’мурий, тарғибот -тадбирлари мажмуидир. Ўзи хоҳлаган йўналишда та’сир кўрсатадиган иқтисодий, ма’мурий, тарғибот тадбирлари мажмуйи.
Демографик сиёсатдан турли мақсадлар кўзланади:
Демографик портлаш кузатиладиган ривожланаётган мамлакатларда туғилишни контрацепция, стерилизация, оилани режалаштириш бўйича маслаҳатлар ва бошқа усуллар (масалан, ХХРда ҳар бир оилада битта бола сиёсати) орқали назорат қилиш сиёсати (антинатализм) мавжуд.
Аҳолисининг қариши кузатилаётган ривожланган мамлакатларда эса аксинча, туғилишни рағбатлантириш сиёсати амалда. Бунинг учун турли ижтимоий нафақалар ва болали оилаларга моддий ёрдам кўрсатиш ва бошқа тарг’ибот-ташвиқот ишлари олиб борилади.Аҳолиси қариб бораётган ривожланган мамлакатларда, одатда сиёсати, асосан, турли ижтимоий нафақалар ва болали оилаларга моддий ёрдам бериш орқали амалга оширилади.
Демографик сиёсатга мисоллар
Иккинчи жаҳон урушидан кейин юзага келган демографик инқироз туфайли демографик сиёсатни ривожлантиришга алоҳида э’тибор қаратилди. Ҳаттоки муаммолар БМТ Бош Ассамблеяси сессияларида муҳокама қилинди ва 1969-йилда махсус фонд УНФПА тузилди[1].
СССРда кўп болали оилаларни раг’батлантириш, моддий ва ма’навий қо’ллаб-қувватлаш сиёсати олиб борилди. 1980-йилларда туғилиш даражасининг пасайиб бориши кузатилгач, рағбатлантириш ишлари янада кучайтирилди. Посцовет Россиясида туғилишни рағбатлантириш сиёсати давом этди. Бу мақсад моддий рағбатлантириш чораси сифатида оналик капиталининг жорий қилинишига олиб келди. Бироқ, демографлар та’кидлашича, иқтисодий чоралар туғилиш даражасини кўпайтиришда кутилган юксак самарани бермайди[2].
Оқилона бўлмаган демографик сиёсат кутилмаган оқибатларга олиб келиши мумкин. Бунга Руминянинг муваффақияциз тажрибаси мисол бўла олади. 1966-йилда Руминияда Николаэ Чаушеску даврида „аҳолининг иқтисодий тараққиётига мос келадиган“ ва 1990-йилга келиб мамлакат аҳолисининг 24-25 миллионга етишига умид билдирилган чора-тадбирлари э‘лон қилинган. Бунинг учун абортлар тақиқланди, контрацептив воситалар савдоси тўхтатилди. 25 ёшдан ошган фарзанди бўлмаган фуқароларга нисбатан 30 фоизи миқдорида даромад солиғи жорий этилди. Шундан сўнг, Руминияда туғилиш даражаси тез суратларда, деярли икки бараварга ошди. Аммо яширин абортлар сони ҳам тезликда кўпая бошлади. Ҳаттоки 1980-1983 йилларда туғилганлар сонидан ҳам ортиб кетди. Яширин абортлар асоратлари аёлларнинг ўлимига олиб кела бошлади. Бундан ташқари, янги туғилган чақалоқлар ташлаб кетилди, бу эса меҳрибонлик уйларидаги етимлар сонининг кўпайишига сабаб бўлди. 1983-йилга келиб, туғилиш даражаси 1966-йил даражасига қайтди. 1990-йилда Руминия аҳолиси сони 23 миллион кишидан бироз ошди, шундан сўнг, пасайиб борди. Ҳозирда Руминия туғилиш даражаси энг паст бўлган Европа мамлакатлари қаторига киради[3].
Демографик сиёсат чоралари
Иқтисодий чоралар
- Иш ҳақи то’ланадиган та’тиллар; туғилган бола учун турли хил имтиёзлар- улар кўпинча фарзандлар сонига, оиланинг ёшига ва аҳволига қараб прогрессив шкала бўйича баҳоланади;
- ссудалар, кредитлар, солиқ ва уй-жой имтиёзлари-туғилиш даражасини ошириш учун;
- катта оилалар учун имтиёзлар - туғилиш даражасини ошириш.
- оиладаги фарзандлар сони чегарасидан ошиб кетганлиги учун жарималар (Хитойда), нафақа ва имтиёзлардан маҳрум қилиш (туғилишни назорат қилиш сиёсати мавжуд бўлган бошқа мамлакатларда);
- тўғридан-тўғри ёки билвосита фарзандсизлик солиғини ёки унга ўхшашини жорий этиш - туғилишни рағбатлантириш ва ошириш учун.
Ма‘мурий ва ҳуқуқий чоралар
- никоҳ ёши, ажралиш, аборт ва контрасепсияга муносабат, никоҳ бузилган тақдирда оналар ва болаларнинг мулкий ҳолати, ишлайдиган аёлларнинг меҳнат шароитларини тартибга солувчи қонун ҳужжатлари.
Тарбиявий, тарғибот-ташвиқот чоралари
- жамоатчилик фикрини, демографик хулқ-атвор нормалари ва стандартларини шакллантириш;
- диний ме‘ёрлар, ан’аналар, урф-одатларга муносабатни аниқлаш;
- оилани режалаштириш сиёсати
- ёшларнинг жинсий тарбияси..
Яна қаранг
- Демографик прогноз
- Жинсий тарбия
- Инсонлар сайёраси (филм)
Манбалар
- ↑ Максаковский В. П. Географическая картина мира. Пособие для вузов Кн. И: Общая характеристика мира. Глобальные проблемы человечества
- ↑ Архангельский Владимир Николаевич. „Результативность новых мер помощи семьям с детьми (опыт 2007 г.)“. Демограпҳиа.нет. 2015-йил 2-апрелда асл нусхадан архивланган.
- ↑ „Наши Чаушески“. 12-сентабр 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-сентабр 2018-йил.
Ҳаволалар
- Аҳоли сиёсати бо'йича ма'руза
- Ҳужжатлар ва изоҳларда ижтимоий-демографик сиёсат
- Питер Макдоналд. Паст туг'илиш ва давлат: сиёсат самарадорлиги
- Белобородов Игорь Иванович. „Демографическая политика в Российской Федерации“. Демограпҳиа.нет. 2015-йил 2-апрелда асл нусхадан архивланган. ]
- Б. Денисов, В. Сакевич, Россияда туг'илишни назорат қилиш тарихи бо'йича иншо: сарсон демографик сиёсат (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-10-24 санасида архивланган), тўпламда: Аҳоли ривожланиши ва демографик сиёсат, А. Я. Кваша хотирасига, „Демографик тадқиқотлар“ 23-сон М., МАКС Пресс, 2014
- Белобородов Игорь Иванович. „Демографическая политика в России. Новые потенциалы роста.“. 2015-йил 2-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 24-октябр.
- ЛЕКИН. Антонов, Москва давлат университети профессори Др. ф. н. Демографик сиёсат чора-тадбирлари ва воситаларининг унинг узоқ муддатли мақсадларига мувофиқлиги то'г'рисида (демографик экспертиза тажрибаси)