Ziyosfera

Dishan qalʼa

Дишан қалъа (ташқи қалъа) – Хиванинг рабод қисми. 1842-йилда Хоразм хони Оллоқулихон Хивани ташқи ҳужумдан сақлаш учун девор (уз. 6250 м, бал. 7–8 м, девор қалинлиги 5–6 м.) билан ўратган. Қурилишга кўп аҳоли жалб қилиниб, қалъа 3 йилда битказилган. Дишан қалъада 10та дарвоза бўлган: Ҳазорасп (Қўй), Пишканик, Боғи шамол, Шайхлар, Тозабоғ, Шоҳимардон, Дошоёқ, Қўш, Гадойлар ва Гандумиён (Ҳазорасп ва Қўш дарвозаларидан бошқалари сақланмаган). Дишан қалъанинг бош кўчалари (Ҳазорасп, Боғи шамол, Шоҳимардон, Қўш) Нуруллабой саройи, Сайидбой мадрасаси ва масжиди, Сайид Моҳи руи жаҳон, Тўрт Шаббоз, Абдолбобо мажмуалари каби кўпгина обидалар сақланиб қолган. Дишан қалъада ҳозир маъмурий ва маиший бинолар, хиёбонлар барпо этилган.

Дишан қалъа
Тури Девор
Лойиҳа муаллифи Оллоқулихон
Қурилиш якунланиши 1842-йил
Бинолар Мадраса, мақбара, масжид, дарвоза
Ёдгорликлар Нуруллабой саройи, Сайидбой мадрасаси ва масжиди, Абдолбобо мажмуаси, Саид Моҳи рўйи жаҳон, Тўрт Шаббоз мажмуаси
Ҳолати Давлат муҳофазасида
Баландлиги 6–8 метр
Қурилиш материали Пишиқ ғишт
Map
Дишан қалъа девори харитада
Дишан қалъа Викиомборда

Тарихи

Оллоқулихон 1842-йилда Хива шаҳрини ёвмутлар (туркман қабилаларидан бири) ҳужумидан ҳимоя қилиш учун ташқи мудофаа қалқони қурдиради[1]. Шоир ва таржимон Огаҳийнинг ёзишича, Оллоқулихон ўз қўл остидаги барча ходимларини йилига 12 кун текин ишлашга мажбурлаб, 3 йил ичида Дишан қал’а деворларини қурдирган. Деворни қуришда 200 мингдан ортиқ одам қатнашган. Қал’ани тиклаш учун тупроқ шаҳардан икки километр шимолда, Говуккўл деган ҳудудда қазиб олинган. Ҳозир у ерда катта кўл бор.

Меъморчилиги

Дишан қал’а пишиқ ғиштдан қурилган. Девор бўйлаб тахминан ҳар 30 метрда ярим доирасимон буржлар, устки қисмида кенглиги тахминан 1,5-2 метрлик арава йўли бўлган. Деворларнинг тепасида жангчилар ўқ отадиган шинаклар қолдирилган. Мудофаа истеҳком тизимида сув билан тўлдирилган ариқлар бўлган. Кечаси барча эшиклар ёпиб қўйиларди. Қал’а атрофини кузатиш учун буржлар қал’а деворидан 4-5 метр олдинга бўртиб қурилган. Хавф-хатар пайдо бўлган вақтда соқчилар олов ёқиб бир-бирига ишора қилган. Деворнинг Ҳазорасп, Боғишамол, Шихлар, Пишканик, Шоҳимардон, Дошёқ, Тозабоғ, Гадойлар, Гандимён ҳамда Урганч деб номланган жами ўнта дарвозасидан қал’ага кириб-чиқилган[2].

Қал’анинг деворлари ва бир қанча дарвозалари 1873-йилда генерал фон Кауфман бошчилигида рус қўшинлари томонидан тўпга тутилиши натижасида вайрон қилинган. Собиқ Иттифоқ даврида бу девор тупроғидан ғишт ишлаб чиқариш учун хом ашё сифатида фойдаланилган. Ҳозирги пайтда деворнинг тахминан 1400-1600 метр қисмигина етиб келган.

2005-йили ЮНЕСКОнинг Ўзбекистондаги ваколатхонаси бошчилигида қал’анинг шимолий қисмидаги 80 метр қисми капитал таъмирдан чиқарилиб, асл ҳолатига келтирилди. 2008—2009-йилларда яна 140 метр қисми Ўзбекистон Маданият ва спорт ишлари вазирлиги томонидан таъмирланди ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2007-йилдаги қарори билан Дишанқал’а деворига 30 метр ҳимоя ҳудуди белгиланди[3].

Шарқий шаҳарларда жамоат бинолари ва хусусий уйларнинг дарвозалари, киришлари ҳар доим катта аҳамиятга эга бўлган: улар қанчалик таъсирчан кўринишга эга бўлса, шаҳар, бинолар ва уларнинг муаллифи шунчалик ҳурмат, эътирофга сазовор бўлади. Шу сабабли, дарвозалар шаҳар дизайнининг муҳим қисми бўлиб келган ва шундай бўлиб қолади. Дарвозалар чиройли, ранг-баранг кошинлар ва Қур’он оятлари билан безатилган. Баъзан дарвозаларга хонни мадҳ этиш каби матнлар ёки шеърлардан парчалар ёзиларди.

Гандимиён Дарвозаси (1842—1970)

Улар 1873-йилда Хива хонлигини Россия империяси таркибига киритган Гандимян шартномаси имзоланган яқин атрофдаги қишлоқ номи билан аталган. Дарвоза бузилиб, ўрнига пахта тозалаш заводи қурилди. Гандимиён дарвозаси 1970-йилда эски чизмалар ва фотосуратлар ёрдамида тўлиқ тикланган[4].

Ҳазорасп дарвозаси (ХИХ аср)

Улар Оллоқулихон буйруғи билан 1842-йилда Дишан қал’а деворларини қуришда куйган ғиштдан қайта тикланган. Дарвоза Янгиариқ йўлидаги кенг ўтиш йўлининг четларида жойлашган иккита йирик кузатув минорасидан иборат. Ўтиш жойининг тепасида ён томонларида панжарали камар шаклидаги галерея жойлашган бўлиб, унинг тепаси жанговар деворлар билан безатилган. Бу дарвозанинг ягона декоратив детали бўлса-да, структура ўзининг ифодали шакллари билан ҳайратда қолдиради. Дарвоза Хивани Янгиариқ, Боғот, Хонқа ва Ҳазорасп аҳоли пунктлари билан боғлайди. Ҳажми: режа бўйича 23,5×6,5 м; баландлиги: 12,2 м.

Қўш Дарвоза (1912)

Урганчга борадиган йўлда Дишан Қал’анинг шимолий дарвозаси ХХ аср бошларида қурилган. Ташқарисида учта силиндрсимон миноралар мавжуд бўлиб, улар ўртасида иккита ўтиш жойлари ва анъанавий галереяси панжара билан қопланган. Хизмат хоналари ўтиш жойларининг иккала томонида жойлашган. Дарвозанинг асосий жабҳаси миноралардаги мозаикалар билан безатилган. Минораларнинг кичик гумбазлари зангори кошинлар билан безатилган. Ҳажми: режа бўйича: 25×17 м; баландлиги: 9,45 м[5].

Галерея

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ „Дишан-Кала“. cентраласиа-травел.cом (11-октябр 2023).
  2. ↑ „Дишан-Кала“. геограпҳй-а.ру. Қаралди: 11-октябр 2023.[сайт ишламайди]
  3. ↑ „Хоразм афсонаси“. хоразмий.уз. Қаралди: 11 октябр 2023.
  4. ↑ „Дишан-кала“. Қаралди: 2023-йил 27-октябр.
  5. ↑ „Дишан-Кала“. ҳттп://эхплорерс.уз/.+Қаралди: 2023-йил 27-октябр.

Адабиёт

  • ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Dishan_qal%CA%BCa" dan olindi