Ziyosfera

Энcйcлопæдиа Британниcа

„Энcйcлопæдиа Британниcа“ (талаффузи: Инсайклопидия бритенника; лотинча „Британия энсиклопедияси“ дегани; инглизча: „Бритиш Энcйcлопаэдиа“) — инглизча универсал энсиклопедия. „Энcйcлопæдиа Британниcа“ Энcйcлопæдиа Британниcа, Инc. компаниясига тегишлидир. Энсиклопедия 100 га яқин муҳаррир томонидан мунтазам таҳрирланиб ва янгиланиб туради. Бундан ташқари, 4 000 дан ошиқ ко'нгиллилар ҳисса қўшиб боради. Булар орасида 110 Нобел мукофоти совриндори ва беш АҚШ президенти ҳам бор. „Энcйcлопæдиа Британниcа“ инглиз тилидаги энг ишончли илмий энсиклопедиялардан бири ҳисобланади.[1] 2011-йилдан бери фақат электрон энсиклопедия ўлароқ чоп этилади.

Британия энсиклопедияси
Файл:Энcйcлопæдиа Британниcа.свг
Британниcанинг логотипи
Асл номи Энcйcлопæдиа Британниcа
Муаллиф(лар) 4 441 ҳисса қўшувчи
Тил инглизча
Жанр(лар)и энсиклопедия
Нашриёт Энcйcлопæдиа Британниcа, Инc.
Ўзбек тилида нашр этилган санаси 1768-2010 (босма)
Саҳифалар сони 32 640 (15-нашр, 2010)

„Британниcа“ бугунги кунгача мунтазам чоп этилиб келинаётган энг эски инглизча энсиклопедиядир. Биринчи марта „Энcйcлопæдиа Британниcа“ 1768 - 1771-йилларда Эдинбургда уч жилдда чоп этилган. Вақт ўтиши билан энсиклопедиянинг ҳажми ўсди: иккинчи нашри 10 жилдли бўлди. Тўртинчи нашрига келиб (1801 - 1810) жилдлар сони 20 тага етди. Энсиклопедиянинг мавқеи кўтарилиб борди. „Британниcа“нинг 9- (1875 - 1889) ва 11- (1911) нашрлари илмий ҳамда бадиий услуби жиҳатдан инглиз адабий тилининг юксак намунаси сифатида баҳоланган.

11-нашрга келиб „Британниcа“ Америка фирмалари қўлига ўтиб кетди. Натижада, Шимолий Америка бозорига мос тарзда, энсиклопедиянинг ҳажми қисқартирилди, шунингдек, мақолалар соддалаштирилди. 1933-йили „Британниcа“га энсиклопедиялар тарихида биринчи марта мунтазам таҳрирланиш тартиби жорий этилди: ҳар бир мақола белгиланган вақтда янгиланиб, бутун энсиклопедия мунтазам равишда янги нашрларда чоп этила бошланди.

2012-йил мартида Энcйcлопæдиа Британниcа, Инc. энсиклопедиянинг босма нашри тўхтатилганини эълон қилди. Бунинг ўрнига энди „Британниcа“нинг онлайн нусхаси бўлмиш „Энcйcлопæдиа Британниcа Онлине“га эътибор қаратилди. „Британниcа“нинг охирги босма нашри 2010-йил чиққан 32 жилдли нашридир.[2]

„Британниcа“нинг 15-нашри уч қисмдан иборат: қисқа мақолалардан иборат 12 жилдли „Миcропæдиа“ (750 тадан кам сўз), узун мақолалар киритилган 19 жилдли „Маcропæдиа“ (2 саҳифадан 310 саҳифагача) ва билимнинг қисқа иерархик тавсифини берувчи бир жилдли „Пропæдиа“. „Миcропæдиа“ бирор фактни тезда кўриб олиш учун мўлжалланган ҳамда „Маcропæдиа“дан фойдаланиш учун қўлланма вазифасини ўтайди; „Пропæдиа“ берилган мавзунинг илмдаги ўрнини кўрсатиш учун ва яна бошқа шу мавзуда батафсил ёзилган мақолаларга йўналтириш учун мўлжалланган.

„Энcйcлопæдиа Британниcа“ ҳажми охирги 70 йилда деярли бир хил бўлиб келди: ярим миллион мавзуда деярли 40 миллион сўз. Энсиклопедия 1901-йилдан бери АҚСҲда чоп этилаётган бўлса ҳам, „Британниcа“да мақолалар инглиз тилининг британ лаҳжасида нашр қилинмоқда.

Тарихи

Шу кунгача энсиклопедияга эгалик қилганлар бир неча бор ўзгарди. Булар қаторида А & C Блаcк, Ҳораcе Эверетт Ҳоопер, Сеарс Роэбуcк ва Wиллиам Бентон бор. Энcйcлопæдиа Британниcа Инc. бугунги кунда Швейсариялик миллиардер актёр Жаcқуи Сафрага тегишлидир. Кейинги пайтда ахборот технологияларида кузатилган ўзгаришлар, Энcйcлопæдиа Британниcа Ултимате Референcе Суите, Энcарта ҳамда Википедия каби электрон энсиклопедияларнинг пайдо бўлиши сабаб босма энсиклопедияларга бўлган талаб сусайди.[3] Бунга қарши курашиш учун Энcйcлопæдиа Британниcа, Инc. ўзининг жиддий энсиклопедия сифатида олган обрўсига эътибор қаратиб, нархини пасайтириш ва электрон версияларни (CД-РОМ, ДВД, онлайн) тайёрлаш каби чораларни ко'рмоқда. О'тган асрнинг 30-йилларидан бери компания бошқа қўшимча энсиклопедик лойиҳаларни ҳам юритиб келяпти.[4]

Нашрлар

"Энcйcлопæдиа Британниcа" биринчи нашрининг бош саҳифаси.

„Британниcа“ бугунгача 15 нашрда чиқарилган. 3 ҳамда 5-нашрлари учун кўп жилдли қўшимчалар тайёрланган (қуйида берилган жадвалга қаранг). 10-нашр 9-сига қўшимча бўлган, холос. 12 ва 13-нашрлар бўлса 11-нашрга қўшимча тааарзида чоп қилинган. 1985-йилда 15-нашр кескин ўзгартирилган. Шунга қарамай, янгиланган ҳозирги нашр 15-нашр деб айтилади.

Яратилганидан бери „Британниcа“ икки мақсадни кўзлаб келмоқда: мукаммал энсиклопедия бўлиш ҳамда таълим бериш.[5] 1974-йил 15-нашрда яна бир мақсад қўшилди: инсониятнинг жами билимини тизимлаштириш.[6] „Британниcа“ тарихини бошқаришдаги ўзгаришлар ёки қайта ишлашлар бўйича беш даврга бўлиш мумкин.

1768 - 1826-йиллар

Биринчи даврда (1 - 6-нашрлар, 1768 - 1826-йиллар) „Британниcа“ Cолин Маcфарқуҳар, Андреw Белл, Арчибалд Cонстабле ва бошқалар томонидан бошқарилган ҳамда чоп этилган. Британниcа биринчи марта 1768 - 71-йиллар орасида „Энcйcлопæдиа Британниcа ёки янги режа билан тўпланган санъат ва илм луғати“ (инглизча: „Энcйcлопæдиа Британниcа, ор, А Диcтионарй оф Арц анд Сcиэнcес, cомпилед упон а Неw План“) номи билан Эдинбургда чоп этилган. „Британниcа“нинг чоп этилишига қисман Денис Дидерот Жеан ле Ронд д'Алемберт билан биргаликда тайёрлаган франсузча „Энcйcлопéдиэ“ (1751 - 1772-йилларда чоп этилган) энсиклопедияси сабаб бўлган. Британниcа асосан шотландча ҳисобланган. Энсиклопедия Шотланд Уйғонишидан қолган мерослардан биридир.[7] Бу даврда „Британниcа“ ёш муҳаррир Wиллиам Смеллиэ[8] тайёрлаган уч жилдли тўпламдан (1-нашр) бир неча муаллиф томонидан ёзилган 20 жилдли тўплам даражасига етишган.

Бу даврда бир неча бошқа рақиб энсиклопедиялар бўлган. Булар орасида Абраҳам Реэснинг „Cйcлопæдиа“си, Самуэл Тайлор Cолеридгенинг „Энcйcлопаэдиа Метрополитана“си,[9] шунингдек, Давид Бреwстернинг „Эдинбургҳ Энcйcлопаэдиа“си бўлган.

"Энcйcлопæдиа Британниcа"нинг ХИХ асрнинг бошларида чиққан нашрларида оламшумул янги изланишлар ёзилган. Масалан, Тҳомас Ёунгнинг Миср ҳақидаги мақолалари киритилган. Бу мақолаларда Розетт тошида (расмда) ёзилган Миср иерогфлиларнинг таржимаси берилган.

1827 - 1901-йиллар

Иккинчи даврда (7 - 9- нашрлар, 1827 - 1901-йиллар) „Бриттанниcа“ни Эдинбругда жойлашган А & C Блаcк нашриёти тайёрлаган. Баъзи ҳисса қўшувчиларни, масалан Маcвей Напиэрни муҳаррирлар дўстлари ва танишлари орасидан жалб қилишган. Бошқа ҳисса қўшувчилар эса „Британниcа“нинг обрўси туфайли жалб қилинган. Ҳисса қўшувчилар кўпинча бошқа мамлакатлардан борган. Улар орасида дунёга машҳур мутахассислар ҳам бўлган. 7-нашрда биринчи марта ҳар бир мақола киритиладиган кўрсаткич тайёрланган. Бу одат 1974-йилгача давом этган. Биринчи англиялик муҳаррир 9-нашрни таҳрир қилган Тҳомас Спенcер Байнес бўлган. 9-нашр „Олимлар нашри“ деб аталади ва бу нашр энг илмий нашр ҳисобланади.[10][11] 1880-йилдан кейин Байнесга Wиллиам Роберцон Смитҳ ёрдам берган. Бу йиллардаги жорий нашрларга тирик шахсларнинг биографиялари киритилмаган. Жамес Cлерк Махwелл ва Тҳомас Ҳухлей илмий масалалар бўйича махсус маслаҳатчилар бўлишган. Шундай бўлса ҳам, ХИХ асрнинг охирига келиб 9-нашр эскирган ҳамда Британниcа моддий қийинчиликларга дучор бўлган.

1901 - 1973-йиллар

Учинчи даврда (10 - 14-нашрлар, 1901 - 1973-йиллар) „Британниcа“ни америкалик ишбилармонлар бошқаришган. Улар тўғридан-тўғри сотиш усулларидан фойдаланган. Энсиклопедияни каттароқ бозорларда сотиш учун америкаликлар мақолаларни аста-секин соддалаштирди. 10-нашр 9 жилдли бўлиб, 9-нашрга қўшимча тарзида чоп этилган. 11-нашр бутунлай янгиланган. Ушбу янгиланган нашр о'қувчилар томонидан яхши баҳоланган. Ҳораcе Ҳоопер бу нашрни иложи борича мукаммал қилиш учун курашган.[11]

Ҳоопер моддий қийинчиликларга учраганидан кейин „Британниcа“ни Сеарс Роэбуcк 18 йил давомида бошқарди (1920 - 1923, 1928 - 1943-йиллар). 1932-йил Сеарснинг вице-президенти Элкан Ҳаррисон Поwелл президентлик лавозимига ко'тарилди. 1936-йил у мунтазам таҳрир қилиш услубини амалиётгаа татбиққ этган. Бундан аввал янги нашр чиққунча мақолалар янгиланмас, баъзан янги нашр 25 йил о'тгач чиқариларди.[4]

Поwелл „Британниcа“нинг обрўсига таяниб янги таълим маҳсулотларини тайёрлаган. 1943-йил эгалик ҳуқуқи Wиллиам Б. Бентонга ўтган, у 1973-йил вафотигача бошқарувчилик қилган. У энсиклопедиянинг асосий та'миноти бо'лган "Бентон Фонди"га асос солган. Бу фонд „Британниcа“ни 1996-йилгача бошқарган. 1968-йил „Британниcа“ ўзининг 200 йиллигини нишонлаган.

11-нашр учун АҚСҲда реклама. У.С. Натионал Геограпҳиc Магазиненигн 1913-йил майда чиққан насрҳидан.

1974 - 1994-йиллар

Тўртинчи даврда (1974 - 1994-йиллар) „Британниcа“нинг 15-нашри чиқди. Бу нашр аввалгиларидан тубдан фарқ қилиб, „Миcропæдиа“, „Маcропæдиа“ ҳамда „Пропæдиа“ деб номланган уч қисмга бо'линди. Мортимер Ж. Адлер раҳбарлиги остида „Британниcа“ни яхшилаш билан бирга, унда инсониятнинг бор билимини бир тизим остида жамлашга ҳаракат қилинган. Мортимер Ж. Адлер 1949 - 1974-йилларда муҳаррирлар ҳай’ати аъзоси бўлган. 1974-йилдан шу ҳай’атнинг раҳбарлик қилган. 1965-йилдан бошлаб 15-нашрни режалаш бўйича директор лавозимида ишлаган.[12] 15-нашр илк чоп этилганида алоҳида кўрсаткичнинг йўқлиги, мақолаларнинг параллел энсиклопедияларда берилгани кескин танқидга учраган.[10][13] Бунга жавобан нашр 1985-йил яна қайтадан исте'молга чиқарилиши учун бутунлай ўзгартирилган ва кўрсаткич қўшилган. 15-нашрнинг бу иккинчи версияси 2010-йилгача таҳрирланиб, чоп қилинди. 15-нашрнинг расмий номи „Янги Энcйcлопæдиа Британниcа“ (инглизча: „Неw Энcйcлопæдиа Британниcа“) бўлса-да, у „Британниcа 3“ деб ҳам юритилади.[10]

1994-йилдан бугунги кунгача

Бешинчи даврда (1994-йилдан ҳозирга қадар) „Британниcа“нинг электрон ва онлайн нашрлари тайёрланди. 1996-йил Жаcқуи Сафра моддий қийинчиликларга учраган „Британниcа“ни арзон баҳога сотиб олди. 1999-йил Энcйcлопæдиа Британниcа, Инc. иккига бўлинди. Бир қисм ширкат номини олиб қолди ва босма нашрни тайёрлади. Иккинчи қисм Британниcа.cом Инc. электрон версияларни ишлаб чиқди. 2001-йилдан бери ҳар икки компанияга ҳам Илан Ешуа раҳбарлик қилиб келмоқда. Поwеллга ўхшаб Ешуа ҳам янги маҳсулотларни Британниcа номи билан исте'молда қолдиришни қўллаб-қувватлади.

2012-йил мартида президент Жорге Cауз энсиклопедиянинг босма нашрлари бошқа чиқмаслигини эълон қилди. 2010-йил чиққан 15-нашр со'нгги босма нашр бўлди. Энди компания барча эътиборни онлайн нашрга қаратмоқда.[2][14]

„Британниcа“нинг глобал нашри 2010-йил чоп этилди. Бу нашр 30 жилд, 18 251 саҳифадан иборат. Кичикроқ жилдларда 8 500 сурат, харита, байроқ ҳамда тасвир берилган. Нашрдаги 40 000 дан ошиқ мақолаларни турли мамлакатларда яшовчи мутахассислар ёзган. Улар орасида Нобел мукофоти совриндорлари ҳам бор. 15-нашрдан фарқли ўлароқ глобал нашр „Маcро-“ ва „Миcропедиа“ қисмларига бўлинмаган. 14-гача бўлган эски нашрлардагидек мақолалар алифбо тартибида берилган. Глобал нашрнинг барча нусхаси сотилган ҳамда чоп этиш тўхтатилган.

Бағишловлар

Британниcа 1788-йилдан 1901-йилгача Британия тахтидаги монархга бағишланган. Америкалик ҳамкорларга сотилгандан кейин Британия монархи ва АҚСҲ президентига бағишланган.[10] 11-нашр Георге ИИ, Ҳиндистон императори ва АҚСҲ президенти Wиллиам Ҳоwард Тафтга бағишланган."[15] Бағишловлардаги кетма-кетлик АҚСҲ - Британия кучига ҳамда сотувга қараб ўзгариб келмоқда. 14-нашрнинг 1954-йилги версияси АҚСҲ президенти Дwигҳт Давид Эисенҳоwер ва қиролича Элизабетҳ ИИ га бағишланган."[16] Шу удумга кўра 15-нашрнинг 2007-йилги версияси АҚСҲ президенти Георге W. Буш ва қиролича Элизабетҳ ИИ га,[17] 15-нашрнинг 2010-йилги версияси эса Қо'шма Штатлар президенти Бараcк Обама ҳамда қиролича Элизабетҳ ИИга бағишланган.[18]

Танқидий баҳо

Обрўси

1-нашр учун Андреw Белл тайёрлаган тасвир

3-нашрдан бери „Британниcа“га танқидчилар юқори баҳо бериб келяпти.[10][19][20] АҚСҲда 3- ва 9-нашрларнинг ноқонуний нусхалари тайёрланган.[11] „Британниcа“даги мақолалар ноқонуний кўчирилиб тайёрланган биринчи энсиклопедия „Добсон'с Энcйcлопæдиа“дир.[21] 14-нашрдан кейин Тиме журнали „Британниcа“ни „кутубхона бошчиси“ деб номлаган.[22] Бир рекламада Wиллиам Беэбенинг „Британниcа“ни солиштириб бўлмайди, чунки унга мос рақиб йўқ" деган сўзлари ишлатилган.[23] „Британниcа“ инглиз адабиётида кўп тилга олинган. Масалан, Артҳур Cонан Дойленинг Шерлок Холмс ҳақидаги „Маллалар уюшмаси“ ҳикоясида. Бу ҳикояни „Британниcа“нинг 200 йиллигида Ҳилберт Инглефиэлд тилга олган.[24]

„Британниcа“ билимни умумлаштирувчи энсиклопедия сифатида шуҳрат қозонган.[25] Баъзи одамлар билимларини чуқурлаштириш учун „Британниcа“ни бошдан-оёқ ўқиб чиқишга қарор қилишиб, мутолаа учун 3 йилдан 22 йилгача вақт сарфлашган.[11] 1797-йил Фат′ҳ Али Шаҳ Қажар шоҳ бўлганида унга „Британниcа“нинг 3-нашри тўплами берилган ва у энсиклопедияни бошидан охиригача ўқиб чиққан. Бундан кейин шоҳ ўзининг расмий унвонига "Энг Буюк Шоҳ ва Энcйcлопæдиа „Британниcа“нинг устаси" номини қўшган.[24] Ёзувчи Георге Бернард Шаw илмий мақолалардан ташқари 9-нашрни бутунлай ўқиб чиққанини айтган.[11] Ричард Эвелйн Бйрд 1934-йил Жанубий Қутбга қилган 5 ойлик саёҳати давомида „Британниcа“ни ўқиш учун олиб олган. Пҳилип Беавер денгизда қилган саёҳати давомида „Британниcа“ни ўқиган.

Яқинда бўлса Эсқуире журнали муҳаррири Пҳилип Беавер 2002-йилги нашрни ўқиб чиққан. Бу ҳақида 2004-йил чиққан „Билағон: Бир одамнинг дунёдаги энг ақлли одам бўлиш учун қилган камтар интилиши“ (инглизча: „Тҳе Кноw-Ит-Алл: Оне Ман'с Ҳумбле Қуэст то Беcоме тҳе Смартест Персон ин тҳе Wорлд“) китобида ёзган. Фақат иккита инсон „Британниcа“нинг икки мустақил нашрларини ўқиб чиққан: ёзувчи C. С. Форестер[11] ва ишбилармон Амос Урбан Ширк. Ширк 11- ва 14-нашрларни ўқиган. 11-нашрни ҳар кеч уч соат ўқиган ва 4 ярим йил деганда ўқишни битирган.[26] „Британниcа“нинг кўп бош муҳаррирлари китобни бошдан-оёқ ўқиб чиқишган, деб ишонилади. Булар орасида Wиллиам Смеллиэ (1-нашр), Wиллиам Роберцон Смитҳ (9-наш) ва Wалтер Юст (14-нашр) бор.

Мукофотлар

Онлайн „Британниcа“ 2005-йил „Энг яхши онлайн истеъмолчи сервиси“ деб топилиб, Cодиэ мукофотига муносиб ко'рилди.[27] Cодиэ мукофоти ҳар йили Софтwаре анд Информатион Индустрй Ассоcиатион ташкилоти томонидан энг яхши дастурларга берилади. 2006-йил „Британниcа“ яна шу мукофотни олди.[28] „Британниcа“нинг CД/ДВД-РОМ версияси Энcйcлопæдиа Британниcа Ултимате Референcе Суите 2004-йил Катта ютуқ мукофоти (инглизча: Дистингуишед Ачиэвемент Аwард) совриндори бўлди.[29] Шу версия яна 2000, 2001 ва 2002-йилларда ҳам Cодиэ мукофотини олди.[30][31] 2009-йил 15-июлда 2 000 дан ошиқ киши мустақил овоз бериб „Британниcа“ни „Буюк Британиядаги 10 энг юқори бренд“ рўйхатига қўшишди.[32]

Қамрови

Энcйcлопæдиа Британниcа, 1-нашр

„Британниcа“да мавзулар „Пропæдиа“даги „Билимнинг қисқача схемаси“га қараб танланади.[6] „Британниcа“да жуғрофия („Маcропæдиа“нинг 26 %и), биография (14 %), биология ва тиббиёт (11 %), адабиёт (7 %), физика ва астрономия (6 %), дин (5 %), санъат (4 %), ғарб фалсафаси (4 %) ва ҳуқуқшунослик (3 %) ҳақида мақолалар ёзилган.[10] Бир изланишга кўра „Миcропæдиа“да география бўйича мақолалар 25 % ни, илм бўйича — 18 % ни, ижтимоий фанлар бўйича — 17 % ни, биографиялар — 17 % ни, бошқа гуманитар фанлар бўйича мақолалар қолган 25 % ни ташкил қилади.[19] 1992-йилда тақризчиларан бири: "Мавзуларнинг кўлами, чуқурлиги ҳамда универсаллиги бўйича „Британниcа“га тенг келадиган энсиклопедия йўқ, " — деб ёзган.[33]

„Британниcа“да мақолалар бир хил теранликда ёритилмаган. Масалан, Буддизм ва бошқа кўплаб динлар „Маcропæдиа“да битта мақолада берилган. Христиан дини бўйича 14 мақола киритилган, бу дин ҳақидаги барча мақолаларнинг ярмини ташкил қилади.[34] Шундай бўлса ҳам, „Британниcа“ни ғарбда ўқувчиларга таклиф қилинадиган энг бетараф энсиклопедия деб баҳолашган.[10] Яна барча даврда яшаган аёллар ҳақида ёзилган биографиялар ҳам олқишланади.[19]

„Британниcа“нинг 15-нашри ғарбга хос бўлмаган маданий, ижтимоий ва илмий ривожланишларга бошқа ҳар қанақа ҳозир мавжуд инглизча энсиклопедиядан кўпроқ эътибор беради, деб қўрқмасдан айтиш мумкин.

— Кеннетҳ Кистер, „Кистернинг энг яхши энсиклопедиялари” (инглизча: „Кистер’с Бест Энcйcлопедиас“) (1994)

Муҳаррирларнинг мақола танлаши

„Британниcа“ муҳаррирларининг иши кўпинча танқид қилинади. Ҳажми деярли ўзгармагани сабабли энсиклопедияда баъзи мақолаларга жой ажратиш учун бошқаларини қисқартириш ёки олиб ташлашга тўғри келган. Бу кўпгина муаммоларни юзага келтирган. 15-нашр биринчи чиққанида (1974-1985) болалар адабиёти, Жоачим ду Беллай, ҳарбий унвонлар ҳақидаги мақолалар қисқартирилгани ва нашрдан туширилгани қораланганди. Бундан ташқари, япон биографияларини нотекис тахлаш каби хатоларга йўл қўйилгани айтилган.[35] Кўрсаткич қо'йиш тартибининг бекор қилингани, мақолаларнинг „Миcропæдиа“ ва „Маcропæдиа“ бўлимларига бўлингани ҳам қаттиқ танқид остига олинганди.[10][13] Бир танқидчи илк 15-нашр ҳақида: "Маълумот сақлашдан кўра тузилишини ўзгартиришга интилувчи муваффақияцизлик, " — деб ёзган.[35] Америcан Либрарй Ассоcиатион ходимлари 1992-йилги „Маcропæдиа“дан кўпгина таълим бўйича ва психологияга доир мақола олиб ташланганини билиб, ҳайратда қолишган.[36]

„Британниcа“ кўпинча ҳисса қўшувчи танлашда адашади. Бунга муҳим мисол 3-нашрнинг (1788 - 1797) бош муҳаррири Георге Глеиг Исааc Неwтоннинг гравитация теориясини қабул қилмагани ҳамда ""22гравитациянинг сабаби одатий олов элементидир" деб ёзганидир.[11] Шундай бўлса ҳам, „Британнниcа“ ҳиссий ва э'тиқодлар билан боғлиқ мавзуларга илмий ёндашиб келяпти. Масалан, 9-нашрда Wиллиам Роберцон Смитҳнинг дин ҳақидаги мақолаларида шундай ё'л тутилган. Хусусан, Смитҳнинг Библия тарихий хатоларга эгалиги ҳақидаги мақолаларига (1875) илмий ёндашилган.[11]

Муҳаррирлар танқид қилинганига яна бошқа бир мисол Британниcа муҳаррирлар ҳай’ати аъзоси Wендй Донигернинг[37] Ҳиндуизмга берган салбий таърифидир.[38][39] „Британниcа“да Ҳиндуизм ҳақидаги мақолалари, умуман олганда, доимий танқидга учраб келмоқда.[40]

„Энcйcлопæдиа Британниcа“ танқиди

Энcйcлопæдиа Британниcа, 2-нашр

„Британниcа“ни нашрлар эскирган сари танқид қилишади. Энсиклопедиянинг янги нашрини чиқариш жуда қиммат бўлгани учун муҳаррирлар навбатдаги нашрни иложи борича чўзишган (одатда 25 йилгача).[4] Масалан, мунтазам янгилаш методига қарамасдан 14-нашр 35 йилдан сўнг (1929 - 1964) эскириб қолди. 1964-йил Америкалик физик Ҳарвей Эинбиндер ўзининг „Британниcа мифи“[41] (инглизча: „Тҳе Мйтҳ оф тҳе Британниcа“) китобида энсиклопедияни танқид қилганидан кейин „Британниcа“ ишчилари янги нашр устида ишлай бошлашган ҳамда бунга 10 йил сарфлашган.[10] Бир танқидчи „Эскирган ёки таҳрир қилиниши керак бўлган мақола топиш қийин эмас“,- деб ёзган. Унга кўра, „Маcропæдиа“даги узун мақолалар „Миcропæдиа“даги қисқа мақолаларга қараганда кўпроқ эскиради.[10] „Миcропæдиа“да берилган маълумот баъзан „Маcропæдиа“га тўғри келмайди, чунки икковидан бири янгиланмай қолган бўлиши мумкин.[19][20] „Маcропæдиа“даги биографиялар мақолалардан кўра кўпроқ эскириши танқид нишони бо'либ келади.[10][19][20]

2010-йил Ирландия Билим ва фан бўлими „Британниcа“нинг онлайн версиясига ҳақ тўлаш ҳақида қарор чиқарди. Шундан со'нг „Британниcа“да ирланд гражданлар уруши ҳақидаги мақоладаги хатолик пайқалди. Мамлакатдаги оммавий ахборот воситаларида бу хатолик кенг муҳокама қилинди.[42][43]

„Британниcа“нинг бош муҳаррири Георге Глеиг 3-нашр ҳақида „Бундай режага асосланган ва бунчалик ҳар хил мавзуларни қамраган ишда камолотга эришиш мушкул“, - деб ёзган.[44] 2006-йил мартда „Британниcа“ ходимлари „Биз "Британниcа" хатосиз демоқчи эмасмиз, зеро биз ҳеч қачон бундай демаганмиз ҳам“,- деб ёзишган.[45] Биринчи муҳаррир Wиллиам Смеллиэ ҳам шундай руҳда ёзган:

Хатолар, улар ақлий, типографик ёки тасодифий бўладими, биз уларни ҳар қанақа танқидчидан кўпроқ била оламиз. Бу қадар катта ишни қилинганида туг'иладиган қийинчиликларни билган одам хатога кераклича ўрин қолдиради. Биз шундай инсонлар берган баҳодан қониқамиз.

— Wиллиам Смеллиэ, „Энcйcлопæдиа Британниcа“нинг 1-нашри учун ёзилган кириш сўздан

Аммо, Энcйcлопæдиа Британниcа Инc.нинг президенти Жорге Cауз бошқача фикрда. 2012-йил Cауз бундай деди: "„Британниcа“ […] доим факт жиҳатдан тўғри бўлади."[2]

Рақобат

Энcйcлопæдиа Британниcа, 3-нашр

„Британниcа“ универсал энсиклопедия бўлгани сабабли махсус энсиклопедиялар билан рақобат қилмайди. „Математика энсиклопедияси“, „Ўрта асрлар энсиклопедияси“ каби энсиклопедияларда танланган мавзулар ҳақида ёзиш учун жой кўпроқ. „Британниcа“нинг илк рақиби „Эпҳраим Чамберс“ универсал энсиклопедияси бўлган. Кейин „Реэс'с Cйcлопæдиа“ ва „Энcйcлопаэдиа Метрополитана“ каби рақиблар чиққан. ХХ асрдаги рақиблар қаторига „Cоллиэр'с Энcйcлопедиа“, „Энcйcлопедиа Америcана“ ва „Wорлд Боок Энcйcлопедиа“ларини киритиш мумкин. Шундай бўлса ҳам, 9-нашрдан бошлаб „Британниcа“ инглизча универсал энсиклопедиялар орасида энг сараси ҳисобланиб келинади.[25] Бунга сабаб мақолаларнинг кенг кўлами экани ҳамда атоқли муаллифларнинг кўплиги бўлди.[10][19] „Британниcа“нинг босма нашри рақобатдош энсиклопедиялардан анча қиммат бўлган.[10][19]

1990-йиллардан бери „Британниcа“ электрон манбалардан янги рақобатда дучор бўлиб келяпти. Ҳозир инсонлар учун интернет маълумот манбасига айланди. Қидирув сайтлари орқали унда осонликча ишончли манбалар ёки мутахассислардан маълумот олиш мумкин. Гоогле Боок Сеарч, МИТ ОпенCоурсеWаре ва ПубМед Cентрал каби лойиҳалар интернетда маълумот топишни осонлаштирди.[46][47] Умуман олганда, ижтимоий тармоқларда босма манбалардан кўра маълумот тезроқ янгиланади. Сабаби интернетда маълумотни янгилаш жуда осон.[48] Илм, технология, сиёсат, маданият ҳамда ҳозирги тарих каби соҳаларда бўлаётган ўзгаришларни вақтида ёритиб туриш „Британниcа“ учун муаммо бўлиб келяпти. Бу ҳақида илк бор муҳаррир Wалтер Юст батафсил ёзган.[16] „Британниcа“ ҳозир мултимедиа манбаларда ва интернетда таклиф қилинаётган бўлса-да,Википедия каби энсиклопедиялар унга етарлича рақобат яратмоқда.[2]

Босма энсиклопедиялар

Энcйcлопæдиа Британниcа, 15-нашр

„Энcйcлопæдиа Британниcа“ни сифат ва сон жиҳатда бошқа босма энсиклопедиялар билан бемалол солиштириш мумкин.[10][19][20] Кеннетҳ Кистер „Британниcа“ни „Cоллиэр'с Энcйcлопедиа“ ҳамда „Энcйcлопедиа Америcана“га солиштирган.[10] Сон жиҳатдан солиштириш учун 10 та тасодифий мақола танланган: суннат қилиш, Чарлес Дреw, Галилео Галилей, Пҳилип Гласс, юрак хасталиги, ИҚ, панда, сексуал шилқимлик, плашаница ва Ўзбекистон (инглизча: cирcумcисион, Чарлес Дреw, Галилео, Пҳилип Гласс, ҳеарт дисеасе, ИҚ, панда беар, сехуал ҳарассмент, Шроуд оф Турин, Узбекистан). Тўртта категорияда А дан Д гача ёки Ф (фаилед - муваффақияцизлик) баҳолари берилган. Бу категориялар мақолаларнинг қамровини, аниқлигини, етарлилигини ҳамда замонга мослигини ўлчаган.

Учала энсиклопедия тўртала категория бўйича Б− дан Б+ гача баҳо олган. Бунга асосий сабаб 1994-йил бирорта энсиклопедияда ҳам сексуал шилқимлик ҳақида мақола бўлмаган. Аниқлик категориясида „Британниcа“га битта „Д“ ва еттита „А“ берилган. „Энcйcлопедиа Америcана“ саккизта „А“ олган. „Cоллиэр’с“ ҳам "Британниcа" билан бир хил натижа қайд этган. Яъни „Британниcа“ ва „Cоллиэр’с“ аниқлик учун 92 %, "Америcана“ 95 %, баҳо олган. 1994-йилги „Британниcа“ Чарлес Дреw ҳақидаги мақоласида анчадан бери нотўғри деб топилган маълумотни бергани учун қораланганди. Замонга мослик категориясида „Биранниcа“га 86 %, „Америcана“га 90 % ва „Cоллиэр’с“га 85 % ўртача баҳо берилган. Учала энсиклопедияни яна солиштириб Кистер „Cоллиэр’с Энcйcлопедиа“сини энг яхши деб тавсия қилган. Бунга асосий сабаб қилиб у энсиклопедиянинг ёзиш услуби, маълумотни ёритиши ва яхши йўналтиришларни кўрсатган. „Cоллиэр’с“ 1998-йилдан бери чиқмайди. „Энcйcлопедиа Америcана“ охирги марта 2006-йил чоп этилган. „Британниcа“ босма нашрини 2012-йил тўхтатди.

Оптик медиадаги энсиклопедиялар

CД/ДВД-РОМ энсиклопедиялардан „Британниcа“ учун энг муҳим рақиб Миcрософт компаниясининг „Энcарта“ мултимедиавий энсиклопедияси бўлган.[49] „Энcарта“ ҳозир чиқмайди. „Энcарта“да уч босма энсиклопедия бирлаштирилган: „Функ & Wагналлс“, „Cоллиэр'с Энcйcлопедиа“ ва „Неw Мерит Счолар'с Энcйcлопедиа“. „Энcарта“ АҚСҲда 2000-йил январдан 2006-йил февралгача бўлган савдо бўйича энг бозори чаққон мултимедиавий энсиклопедия бўлган.[50] „Энcарта Энcйcлопедиа“ ва „Энcйcлопæдиа Британниcа Ултимате Референcе Суите“ деярли бир хил нархда сотилган. „2007 Энcйcлопæдиа Британниcа Ултимате“нинг CД ёки ДВД нусхаси $50 га,[51] „Миcрософт Энcарта Премиум 2007“ ДВД бўлса $45 га сотилган.[52]

„Британниcа“ CД/ДВДда 100,000 мақола ва „Мерриам-Wебстер’с Диcтионарй анд Тҳесаурус“ бор (фақат АҚСҲда). Бошланғич ҳамда ўрта мактаб учун алоҳида нашрлари мавжуд.[51] „Энcарта“ эса 66,000 мақола, қулай визуал браузер, интерактив хариталар, математика, тил ва уй вазифалари учун асбоблар, луғатлар ҳамда болалар учун нашрни о'з ичига олади.[52] „Энcарта“ ҳам, „Британниcа“ ҳам асосан АҚСҲдагилар учун мўлжаллангани танқид қилинган. Британия ҳақидаги мақолалар камроқ янгиланган, АҚСҲ хариталари бошқа мамлакатларникига қараганда батафсилроқ бўлган ва Британия луғати бўлмаган.[49] Иккала энсиклопедияни ҳам онлайн кўриш учун пул тўлаб обуна бўлиш керак бўлган. Шундай бўлса ҳам, баъзи материалларни бепул кўриш имкони мавжуд.[53]

Интернет энсиклопедиялар

„Британниcа“га онлайн алтернатив энсиклопедия Википедия очиқ энсиклопедиясидир. Икки энсиклопедия орасидаги муҳим фарқ муаллифликдадир. Маcропæдиадаги 699 мақолани маълум одамлар ёзади. Миcропæдиадаги 65,000 атрофидаги мақолани муҳаррирлар ва маълум ташқаридан келган муаллифлар тайёрлайди. „Британниcа“да муаллифлар номи маълумдир. Ёки номлар маълум бўлмаса муҳаррирлар ёзган, деб билиш мумкин. Муҳаррирлардан ташқари, „Британниcа“га ҳисса қўшувчилар ўз соҳаси бўйича мутахассислардир. Ҳисса қўшувчилар орасида Нобел мукофоти совриндорлари бор.[54] Википедияда бўлса мақолалар турли хил тажрибага эга одамлар томонидан ёзилади. Кўп википедиячилар тажрибалари бор, деб ҳисобланмайди. Тажрибалилар бўлса ҳам уларнинг исми номаълум бўлиши мумкин, уларнинг кимлигини аниқлашнинг иложи бўлмаслиги мумкин. „Британниcа“дан маош олувчи Роберт МcҲенрй Википедия „Британниcа“га аниқлик бўйича тенг кела олмайди, деган.[55]

Иккинчи фарқ мақолалардаги ўзгаришларнинг тезлигидир. „Британниcа“нинг босма нашри бир неча йилда бир янги чиққан. Википедиянинг мақолалари бўлса тез-тез янгиланади. "Британниcа"нинг онлайн нусхаси бўлса тезроқ янгиланади. Википедияга ўхшаб ҳозир онлайн „Британниcа“ни таҳрирлаш мумкин. Аммо таҳрир қилганда исмни кўрсатиш керак ва ўзгаришлар мутахассислар текшириб маъқуллашгандан кейингина сайтда кўринади.

2005-йил Натуре журнали иккала сайтдан ҳам ҳар хил мавзуда мақола олиб уларни тегишли соҳадаги экспертларга юборган. Мутахассислар сўнгра мақолаларни ёнма-ён солиштиришган. Аммо уларга қайси мақола қаердан олингани айтилмаган. Натуре журнали 42 та тақриз олган.

Якунида журнал фақатгина саккизта жиддий хато топган (масалан, муҳим тушунчани нотўғри англаш): иккала сайтдан тўрттадан. Яна кўпгина нотўғри фактлар, қолдириб кетишлар ва тушунарсиз гаплар топилган: Википедияда 162 та, „Британиcа“да 123 та. Бу дегани Википедияда ўртача ҳар бир мақола учун 3.86 та, „Британниcа“да ўртача 2.92 та шундай хато кузатилган.[56]

Энcйcлопæдиа Британниcа, Инc. 20 бетли батафсил раддиясида Натуре журналининг изланишини камчиликларга бой ва нотўғри деб айтган[45] ҳамда тезлик билан хато деб топилган ишларидан воз кечишга чақирган. Изланишда қараб чиқилган икки мақола „Британниcа“дан эмас, балким Йилномадан, яна икки мақола „Cомптонъс Энcйcлопедиа“дан (компания сайтида „Британниcа Студент Энcйcлопедиа“ деб аталади) олинган деб айтилган раддияда. Норозилик хатида яна тақризчиларга берилган баъзи мақолалар бир неча мақоланинг бирлаштирилгани бўлгани, қолганлари бўлса шунчаки парчалар эканлиги ёзилган. Компания яна "Натуре" хато деб топган баъзи нарсалар ёзишнинг ҳар хил вариантлари эканлигини, қолганлари бўлса англашилмовчилик сабаб юзага келганини айтган.

Натуре журнали ўзининг сўзидан қайтмаган. Журнал Википедия билан „Британниcа“нинг онлайн версиясини солиштиргани учун „Британниcа“нинг сайтда қандай маълумот бор бўлса, ўшани ишлатганини айтган.[57]

„Британниcа“нинг директори 2009-йил интервю бериб, бундай деган:

Википедия қизиқарли сайт ва у ерда жуда қизиқ маълумот бор. Аммо уларнинг методи „Британниcа“га тўғри келмайди. Менинг вазифам одамлар онгида нашриётга бўлган бошқача қарашимиз ҳақида фикр туғдиришдан иборат. Улар искана, биз дрел ва ишни қилиш учун сизда тўғри асбоб бўлиши керак.[58]

Нашрлар ҳақида қисқача маълумот

Нашр/қўшимча Чоп этилган йиллар Ҳажм Сотув Бош муҳаррир(лар) Изоҳ
1- 1768-1771 3 жилд, 2,670 саҳифа, 160 алоҳида тиркалган тасвир 3,000 Wиллиам Смеллиэ Асосан Смеллиэ ёлғиз ўзи тайёрлаган; 3,000 тўплам сотилган; 30 мақола уч саҳифадан узун бўлган
2- 1777-1784 10 жилд, 8,595 саҳифа, 340 тасвир 1,500[11] Жамес Тйтлер Асосан Тйтлер ёлғиз ўзи тайёрлаган; 150 узун мақола; саҳифаларни номерлашда хатолар; барча харита „География“ мақоласида; 1,500 тўплам сотилган[11]
3- 1788-1797 18 жилд, 14,579 саҳифа, 542 тасвир 10,000 ёки 13,000 Cолин Маcфарқуҳар ва Георге Глеиг Сотилган 10,000 нусхадан £42,000 фойда тушган; монархга биринчи бағишлаш; Дублинда Мооре, Пҳиладелпҳиада Тҳомас Добсон ноқонуний нусхаларни тайёрлаган
3-нашрга қўшимча 1801, 1803-йил қайта ишланган 2 жилд, 1,624 саҳифа, 50 тасвир Георге Глеиг Муаллифлик ҳуқуқи Тҳомас Бонарга тегишли
4- 1801-1810 20 жилд, 16,033 саҳифа, 581 тасвир 4,000 Жамес Миллар Муаллифларга биринчи марта муаллифлик ҳуқуқини олиб қолишга рухсат берилган; муаллифлик ҳуқуқи билан боғлиқ муаммолар сабаб 3-нашрга қўшимча қилиб тайёрланган жилдда берилган материал киргизилмаган.
5- 1815-1817 20 жилд, 16,017 саҳифа, 582 тасвир Жамес Миллар 4-нашрнинг қайта чоп этилгани; Миллар ва Андреw Беллнинг ворислари моддий йўқотишларни бошдан кечиришган; ЭБ ҳуқуқлари Арчибалд Cонстаблега сотилган
5-нашрга қўшимча 1816-1824 6 жилд, 4,933 саҳифа, 125 тасвир1 10,500[11] Маcвей Напиэр Сер Ҳумпҳрй Давй, Сир Wалтер Сcотт, Малтҳус каби машҳур ҳисса қўшувчилар ишга олинган
6- 1820-1823 20 жилд Чарлес Маcларен 4- ва 5-нашрнинг янги фонт билан қайта чоп этилгани; 1826-йил 19-январда Арчибалд Cонстабле банкрот бўлган; ЭБ ҳуқуқларини Адам Блаcк олган
7- 1830-1842 21 жилд, 17,101 саҳифа, 506 тасвир, 187 бетли кўрсаткич 5,000[11] Маcвей Напиэр, Жамес Броwне, ЛЛД ёрдам берган Машҳур ҳисса қўшувчилар сони ошган: Сер Давид Бреwстер, Тҳомас де Қуинcей, Антонио Паниззи; 5,000 тўплам сотилган[11]
8- 1853-1860 21 жилд, 17,957 саҳифа, 402 тасвир; 1861-йил чоп этилган 239 бетли кўрсаткич2 8,000 Тҳомас Стеwарт Траилл Кўп узун мақолалар 7-нашрдан олинган; 344 ҳисса қўшувчи, шу жумладан Wиллиам Тҳомсон; Америкада рухсат олиб Литтле, Броwн Бостон шаҳрида чоп этишган; ҳаммаси бўлиб 8,000 тўплам сотилган
9- 1875-1889 24 жилд, 25-жилд деб номланган 499 бетли кўрсаткич 55,000 расмий ва 500 000 ноқонуний тўплам Тҳомас Спенcер Байнес (1875-80); кейин W. Роберцон Смитҳ 8-нашрдан материал олинган, лекин асосан янги иш; илмнинг юқори даражаси; Британниcа томонидан 10,000 тўплам сотилган ва Литтле, Броwн Бостон шаҳрида, Счрибнерс' Сонс Ню-Ёрк шаҳрида 45,000 нусха чоп этишган; лекин АҚСҲда жуда кўп ноқонуний нусхаси тайёрланган (500,000 тўплам).3
10-,
9-нашрга қўшимча 		1902-1903 11 жилд, 9-нашрнинг 24 жилди4 Лондонда Сер Доналд Маcкензиэ Wаллаcе ва Ҳугҳ Чишолм; Ню-Ёркда Артҳур Т. Ҳадлей ва Франклин Ҳенрй Ҳоопер 1901-йил 9-майда Америкалик шериклар ЭБ ҳуқуқларини сотиб олишган; қизғин сотиш усуллари
11- 1910-1911 28 жилд, 29-жилд деб номланган кўрсаткич 1,000,000 Лондонда Ҳугҳ Чишолм, Ню-Ёркда Франклин Ҳенрй Ҳоопер Илмда яна бир юқори чўққи; 9-нашрдагидан кўп мақола, аммо қисқароқ ва соддароқ; эга Ҳораcе Эверетт Ҳоопер учун моддий муаммолар; 1920-йил эгалик ҳуқуқлари Сеарс Роэбуcкга сотилган
12-,
11-нашрга қўшимча 		1921-1922 ўз кўрсаткичи билан 3 жилд, 11-нашрнинг 29 жилди5 Лондонда Ҳугҳ Чишолм, Ню-Ёркда Франклин Ҳенрй Ҳоопер Дунёнинг Биринчи Жаҳон Урушидан аввал, давомида ва ундан кейинги аҳволи ҳақида маълумот
13-,
11-нашрга қўшимча 		1926 ўз кўрсаткичи билан 3 жилд, 11-нашрнинг 29 жилди6 Лондонда Жамес Лоуис Гарвин, Ню-Ёркда Франклин Ҳенрй Ҳоопер 12-нашр жилдлари алмаштирилган; 1910—1926-йиллардаги воқеалар яхшироқ қараш билан ёзилган
14- 1929-1933 24 жилд 7 Лондонда Жамес Лоуис Гарвин, Ню-Ёркда Франклин Ҳенрй Ҳоопер Буюк Депрессия бошланишидан аввал чоп этиш моддий жиҳатдан фожеали бўлган
қайта ишланган 14- 1933-1973 24 жилд 7 1938-йилгача Франклин Ҳенрй Ҳоопер; кейин Wалтер Юст, Ҳаррй Ашморе, Wаррен Э. Преэcе, Wиллиам Ҳалей 1936-йил мунтазам янгилаш киргизилган: ҳар бир мақола ҳар ўн йилликда ҳеч бўлмаса икки марта янгилана бошлаган
15- 1974-1984 30 жилд 8 Wаррен Э. Преэcе, кейин Пҳилип W. Гоэтз Уч қисмли тузилиш киргизилган; мақолалар Миcропæдиа ва Маcропæдиа қилиб бўлинган; Пропæдиа бўлса билимнинг қисқача тавсифини берган; алоҳида кўрсаткич йўқ қилинган
1985-2010 32 жилд 9 Пҳилип W. Гоэтз, кейин Роберт МcҲенрй, ҳозир Дале Ҳоиберг Икки жилдли кўрсаткич тикланган; Миcропæдиа ва Маcропæдиа мақолалари бирлаштирилган; умуман олганда озгина узунроқ; ҳар бир неча йилда янги нашр чиқарилган; охирги босмадан чиққан нашр
Нашрлар ҳақида изоҳлар

1 Энcйcлопæдиа „Британниcа“нинг 4-,5- ва 6- нашрларига қўшимча. Илмлар тарихи ҳақида маърузалар билан.

2 7-нашрдан 14-нашргача алоҳида кўрсаткич тайёрланган.

3 9-нашрга ўша пайтда машҳур бўлган олимлар ҳисса қўшишган. Масалан, электр токи ва магнетизм ҳақида Жамес Махwелл, иссиқлик ҳақида Wиллиам Тҳомсон мақола ёзишган.

4 10-нашрда хариталар учун алоҳида жилд бўлган, 9- ва 10- нашр жилдларини умумлаштирувчи кўрсаткич ҳам бўлган

5 30-32-жилдлар… 11-нашрнинг 21 жилди билан бирга 12-нашрни ташкил қилади

6 Бу қўшимча олдинги қўшимчанинг ўрнини олган.

7 Янгиланиб турган биринчи нашр. Одатда бир йилда бир таҳрир қилинган.

8 15-нашр („Британниcа 3“ деб номланган) уч қисмдан иборат: қисқа мақолалардан иборат 10 жилдли Миcропæдиа, 19 жилдли Маcропæдиа ва Пропæдиа. 1985-йил Миcро- ва Маcропæдиалар 12 ва 17 жилдли қилиб ўзгартирилган.

9 1985-йил икки жилдли кўрсаткич киргизилган; Маcропæдиа мақолалар озроқ, каттароқ мақолаларга қўшилган, ўртача катталикдаги мақолалар Миcропæдиага кўчирилган.

Биринчи CД-РОМ версия 1994-йил чиқарилган. Ўша пайтда тўлаганлар учун онлайн нусха ҳам таклиф қилинган. 1999-йил бу бепул қилинган ва янгиланган босма нашр чиқмаган. Бу тажриба 2001-йил тўхтатилган ва янги босма нашр 2001-йил чиқарилган.

Манбалар

  1. ↑ Энcйcлопедиа Британниcа гоэс дигитал афтер 244 еарс[сайт ишламайди]. Тҳе Неwс (2012-03-15). Ретриэвед 17-март 2012-йил.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Босман, Жулиэ. „Афтер 244 Еарс, Энcйcлопæдиа Британниcа Стопс тҳе Прессес“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (13-март 2012-йил). Қаралди: 13-март 2012-йил.
  3. ↑ Дай, Петер. „Энcйcлопаэдиа Британниcа чангес то сурвиве“. ББC Неwс (17-декабр 1997-йил). Қаралди: 27-март 2007-йил. „Салес плумметед фром 100,000 а еар то жуст 20,000.“.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 "Энcйcлопаэдиа". Энcйcлопæдиа Британниcа (14- нашри). 1954. 
  5. ↑ "Энcйcлопедиас анд Диcтионариэс". Энcйcлопæдиа Британниcа. 18 (15тҳ нашри). Энcйcлопæдиа Британниcа, Инc.. 2007. 257–286 б. 
  6. ↑ 6,0 6,1 Тҳе Неw Энcйcлопæдиа Британниcа, 15тҳ эдитион, Пропæдиа, 2007 — 5–8-бет. 
  7. ↑ Ҳерман, Артҳур. Ҳоw тҳе Сcоц Инвентед тҳе Модерн Wорлд. Тҳреэ Риверс Пресс, 2002. ИСБН 978-0-609-80999-0. 
  8. ↑ Крапп, Пҳилип; Балоу, Патриcиа К. (1992). "Cоллиэр'с Энcйcлопедиа". Cоллиэр'с Энcйcлопедиа. 9. Неw Ёрк: Маcмиллан Эдуcатионал Cомпанй. 135 б. 
  9. ↑ Он эдитионс оф тҳе Британниcа тҳроугҳ 1803 сеэ Кафкер анд Ловеланд, эдс., Эарлй Британниcа
  10. ↑ 10,00 10,01 10,02 10,03 10,04 10,05 10,06 10,07 10,08 10,09 10,10 10,11 10,12 10,13 10,14 Кистер, КФ. Кистер'с Бест Энcйcлопедиас: А Cомпаративе Гуиде то Генерал анд Спеcиализед Энcйcлопедиас, 2нд, Пҳоэних, Аризона: Орйх Пресс, 1994. ИСБН 0-89774-744-5. 
  11. ↑ 11,00 11,01 11,02 11,03 11,04 11,05 11,06 11,07 11,08 11,09 11,10 11,11 11,12 Коган, Ҳерман. Тҳе Греат ЭБ: Тҳе Сторй оф тҳе Энcйcлопæдиа Британниcа. Чиcаго: Тҳе Университй оф Чиcаго Пресс, 1958. 
  12. ↑ Мортимер Ж. Адлер, А Гуидебоок то Леарнинг: фор тҳе лифелонг пурсуит оф wисдом. МаcМиллан Публишинг Cомпанй, Неw Ёрк, 1986. п.88
  13. ↑ 13,0 13,1 Бакер, Жоҳн Ф.. „А Неw Британниcа Ис Борн“. Публишерс Wеэклй (14-январ 1974-йил), с. 64–65.
    * Wолфф, Геоффрей. Британниcа 3, Ҳисторй оф. Тҳе Атлантиc (1974-йил 1-июн), с. 37–47.
    * Cоле, Доротҳй Этҳлйн. Британниcа 3 ас а Референcе Тоол: А Ревиэw. Wилсон Либрарй Буллетин (1974-йил 1-июн), с. 821–825. „Британниcа 3 ис диффиcулт то усе ... тҳе дивисион оф cонтент бетwеэн Миcропæдиа анд Маcропæдиа макес ит неcессарй то cонсулт анотҳер волуме ин тҳе мажоритй оф cасес; индеэд, ит wас оур эхпериэнcе тҳат эвен симпле сеарчес мигҳт инволве эигҳт ор нине волумес.“.
    * Дави с, Роберт Горҳам. „Субжеcт: Тҳе Универсе“. Тҳе Неw Ёрк Тимес Боок Ревиэw (1-декабр 1974-йил), с. 98–100.
    * Ҳазо, Роберт Г.. Тҳе Гуэст Wорд. Тҳе Неw Ёрк Тимес Боок Ревиэw (9-март 1975-йил), с. 31.
    * МcCраcкен, Самуэл. Тҳе Сcандал оф 'Британниcа 3'. Cомментарй (1976-йил 1-феврал), с. 63–68. „Тҳис аррангемент ҳас нотҳинг то реcомменд ит эхcепт cоммерcиал новелтй.“.
    * Wаите, Деннис В.. „Энcйcлопæдиа Британниcа: ЭБ 3, Тwо Еарс Латер“. Публишерс Wеэклй (21-июн 1976-йил), с. 44–45.
    * Wолфф, Геоффрей. Британниcа 3, Фаилурес оф. Тҳе Атлантиc (1976-йил 1-ноябр), с. 107–110. „Ит ис cаллед тҳе Миcропæдиа, фор 'литтле кноwледге', анд литтле кноwледге ис wҳат ит провидес. Ит ҳас провед то бе гротесқуэлй инадеқуате ас ан индех, радиcаллй cонстриcтинг тҳе утилитй оф тҳе Маcропæдиа.“.
  14. ↑ Пепитоне, Жулианне. „Энcйcлопедиа Британниcа то стоп принтинг боокс“. CНН (13-март 2012-йил). 2013-йил 28-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 14-март 2012-йил.
  15. ↑ Энcйcлопæдиа Британниcа, 11тҳ, 1910 — 3-бет. 
  16. ↑ 16,0 16,1 Энcйcлопæдиа Британниcа, 14тҳ, 1954 — 3-бет. 
  17. ↑ Тҳе Неw Энcйcлопæдиа Британниcа, 15тҳ эдитион, Пропæдиа — 3-бет. 
  18. ↑ Тҳе Неw Энcйcлопæдиа Британниcа, Пропæдиа: Оутлине оф Кноwледге анд Гуиде то тҳе Британниcа, 15тҳ эдитион, 2010.
  19. ↑ 19,0 19,1 19,2 19,3 19,4 19,5 19,6 19,7 Садер, Мариан; Леwис, Амй. Энcйcлопедиас, Атласес, анд Диcтионариэс. Неw Провиденcе, Неw Жерсей: Р. Р. Боwкер (А Реэд Референcе Публишинг Cомпанй), 1995. ИСБН 0-8352-3669-2. 
  20. ↑ 20,0 20,1 20,2 20,3 ревиэwс бй тҳе Эдиториал Боард оф Референcе Боокс Буллетин ; ревисед интродуcтион бй Сандй Wҳителей.. Пурчасинг ан Энcйcлопедиа: 12 Поинц то Cонсидер, 5тҳ, Бооклист Публиcатионс, Америcан Либрарй Ассоcиатион, 1996. ИСБН 0-8389-7823-1. 
  21. ↑ Арнер, Роберт Д.. Добсон'с Энcйcлопаэдиа: Тҳе Публишер, Техт, анд Публиcатион оф Америcа'с Фирст Британниcа, 1789–1803. Пҳиладелпҳиа: Университй оф Пеннсйлваниа Пресс, 1991. ИСБН 0-8122-3092-2. 
  22. ↑ „Патриарч Ревисед“. Тиме (23-сентабр 1929-йил), с. 66–69. 2012-йил 21-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 15-феврал.
  23. ↑ А Cомплетелй Неw Энcйcлопаэдиа (сиc) Британниcа. Тиме (16-сентабр 1929-йил), с. 2–3.
  24. ↑ 24,0 24,1 Банқуэт ат Гуилдҳалл ин тҳе Cитй оф Лондон, Туэсдай 15-октабр 1968-йил: Cелебратинг тҳе 200тҳ Анниверсарй оф тҳе Энcйcлопæдиа Британниcа анд тҳе 25тҳ Анниверсарй оф тҳе Ҳонорабле Wиллиам Бентон ас иц Чаир анд Публишер. Унитед Кингдом: Энcйcлопæдиа Британниcа Интернатионал, Лтд., 1968. 
  25. ↑ 25,0 25,1 Тҳомас, Гиллиан. А Поситион то Cомманд Респеcт: Wомен анд тҳе Элевентҳ Британниcа. Сcареcроw Пресс, 1992. ИСБН 0-8108-2567-8. 
  26. ↑ Реадер. Тҳе Неw Ёркер (3-март 1934-йил), с. 17.
  27. ↑ „2005 Cодиэ Аwард Wиннерс: Cонтент Cатегориэс“. Софтwаре анд Информатион Индустрй Ассоcиатион (2007). 2007-йил 17-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 11-апрел 2007-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2007-03-17 санасида архивланган)
  28. ↑ „2006 Cодиэ Аwард Финалисц: Cонтент Cатегориэс“. Софтwаре анд Информатион Индустрй Ассоcиатион (2007). 2007-йил 10-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 11-апрел 2007-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2007-04-10 санасида архивланган)
  29. ↑ „2004 Дистингуишед Ачиэвемент Аwардс Wиннерс: Течнологй“. Ассоcиатион оф Эдуcатионал Публишерс (1-август 2003-йил). 2006-йил 17-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 11-апрел 2007-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2006-10-17 санасида архивланган)
  30. ↑ „2001 Cодиэ Аwардс Wиннерс“. Софтwаре анд Информатион Индустрй Ассоcиатион (2007). 2006-йил 31-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 11-апрел 2007-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2006-12-31 санасида архивланган)
  31. ↑ „2002 Cодиэ Аwардс Wиннерс“. Софтwаре анд Информатион Индустрй Ассоcиатион (2007). 2007-йил 1-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 11-апрел 2007-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2007-01-01 санасида архивланган)
  32. ↑ „Топ Тен Супербрандс 2009–2010“. ББC (14-июл 2009-йил). Қаралди: 15-июл 2009-йил.
  33. ↑ Ланг, ЖП. Референcе Соурcес фор Смалл анд Медиум-Сизед Либрариэс, 5тҳ, Чиcаго: Америcан Либрарй Ассоcиатион, 1992 — 34-бет. ИСБН 0-8389-3406-4. 
  34. ↑ Тҳе Неw Энcйcлопæдиа Британниcа, 15тҳ эдитион, Маcропæдиа, 2007. 
  35. ↑ 35,0 35,1 Пресcотт, Петер С. (8-июл 1974-йил). „Тҳе Фифтеэнтҳ Британниcа“. Неwсwеэк. 71–72-бет.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  36. ↑ ревиэwс бй тҳе Эдиториал Боард оф Референcе Боокс Буллетин ; ревисед интродуcтион бй Сандй Wҳителей.. Пурчасинг ан Энcйcлопедиа: 12 Поинц то Cонсидер, 4тҳ, Бооклист Публиcатионс, Америcан Либрарй Ассоcиатион, 1992. ИСБН 0-8389-5754-4. 
  37. ↑ „Энcйcлопæдиа Британниcа Боард оф Эдиторс“. Энcйcлопæдиа Британниcа. 2012-йил 21-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 16-август 2012-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-12-21 санасида архивланган)
  38. ↑ Рамасwамй, Кришнан эд. Инвадинг тҳе Саcред. 2007. Неw Делҳи. Рупа анд cо.
  39. ↑ „Тҳе Интерпретатион оф Годс“, бй Амй Браверман, Университй оф Чиcаго Магазине: 97:2 (2004)
  40. ↑ „Энcйcлопæдиа Британниcа Wилл Ревиэw Иц Ҳиндуисм Артиcле“. Ҳиндуисм Тодай Магазине (16-май 2009-йил). 2012-йил 22-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 16-март 2011-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-12-22 санасида архивланган)
  41. ↑ Эинбиндер, Ҳарвей. Тҳе Мйтҳ оф тҳе Британниcа. Неw Ёрк: Грове Пресс, 1964. ИСБН 978-0-384-14050-9. 
  42. ↑ Cуннингҳам, Граинне. „Британниcа эррорс спарк унҳолй роw“. Ириш Индепендент (3-феврал 2010-йил). Қаралди: 30-август 2010-йил.
  43. ↑ Шеэҳй, Cлодагҳ (4-феврал 2010-йил). „Аре тҳей такинг тҳе Миcк? Итъс тҳе энcйcлопедиа тҳат тҳинкс тҳе Cивил Wар wас бетwеэн тҳе нортҳ анд соутҳ“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2010-07-29 санасида архивланган). Эвенинг Ҳералд (Дублин).
  44. ↑ Супплемент то тҳе Энcйcлопæдиа ор Диcтионарй оф Арц, Сcиэнcес анд Мисcелланеоус Литературе, 1803 — ив-бет. 
  45. ↑ 45,0 45,1 „Фаталлй Флаwед – Рефутинг тҳе реcент студй он энcйcлопедиc аccураcй бй тҳе жоурнал Натуре“ (ПДФ). Энcйcлопæдиа Британниcа, Инc (Марч 2006). Қаралди: 30-июн 2011-йил.
  46. ↑ Лаwренcе С., Гилес C. (1999). „Аccессибилитй оф информатион он тҳе wеб“. Натуре. 400-жилд, № 6740. 107-бет. Бибcоде:1999Натур.400..107Л. дои:10.1038/21987. ИССН 0028-0836. ПМИД 10428673. {{cите магазине}}: Море тҳан оне оф |пагес= ва |паге= спеcифиэд (ёрдам)
  47. ↑ Лаwренcе С., Гилес C. (1999). „Сеарчинг тҳе Wеб: генерал анд сcиэнтифиc информатион аccесс“. Cоммуниcатионс Магазине, ИЭЭЭ. 37-жилд, № 1. 116–122-бет. дои:10.1109/35.739314.
  48. ↑ „Элеcтрониc публишинг такес жоурналс инто а неw реалм“. Америcан Чемиcал Соcиэтй. 1999-йил 17-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 11-апрел 2007-йил.
  49. ↑ 49,0 49,1 Сеймоур, Урсула „Энcйcлопедиа фаcе-офф: Энcарта вс Британниcа“. ПC Адвисор. ИДГ (9-ноябр 2006-йил). 2007-йил 13-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21-ноябр 2006-йил.
  50. ↑ „Миcрософт Энcарта—Премиум 2007: Овервиэw“. Миcрософт. Қаралди: 6-апрел 2007-йил. Салес фигурес фор Жануарй 2000 — Фебруарй 2006 ас провидед бй тҳе НПД Гроуп.
  51. ↑ 51,0 51,1 „Тҳе Британниcа Сторе“. Энcйcлопæдиа Британниcа. Қаралди: 21-ноябр 2006-йил.[сайт ишламайди] [сайт ишламайди]
  52. ↑ 52,0 52,1 „Амазон.cом: Миcрософт Энcарта Премиум 2007: Софтwаре“. Қаралди: 21-ноябр 2006-йил.
  53. ↑ "Энcарта'с Энcйcлопедиа Артиcле Cентер" Энcарта'с Энcйcлопедиа Артиcле Cентер арчивед фром тҳе оригинал он 2009-10-31 ҳттпс://www.wебcитатион.орг/5кwбм2бЗC?урл=ҳттп://энcарта.мсн.cом/артcентер_0/Энcйcлопедиа_Артиcлес.ҳтмл. Қаралди: 11-апрел 2007-йил. 
  54. ↑ Тҳе Неw Энcйcлопæдиа Британниcа, 15тҳ эдитион, Пропæдиа, 2007 — 531–674-бет. 
  55. ↑ МcҲенрй, Роберт. „Тҳе Фаитҳ-Басед Энcйcлопедиа“. ТCС Даилй (15-ноябр 2004-йил). 2009-йил 8-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 15-феврал.
  56. ↑ Тердиман, Даниэл „Студй: Wикипедиа ас аccурате ас Британниcа“. Стафф Wритер, CНЕТ Неwс. CНЕТ Неwс. Қаралди: 5-июл 2011-йил.
  57. ↑ (23-март 2006-йил). „Энcйcлопæдиа Британниcа: а респонсе“ (ПДФ). Пресс-релиз. Қаралди: 21-октабр 2006-йил.
  58. ↑ Граҳам Чарлтон. „Қ&А: Иан Грант оф Энcйcлопæдиа Британниcа УК [интервиэw“]. Эcонсултанcй (10-феврал 2009-йил). 2009-йил 13-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 10-феврал 2009-йил.

Ҳаволалар

Энcйcлопæдиа Британниcа ҳақида Википедиянинг қардош лойиҳаларида кўпроқ билиб олинг
Маъно ва таржималари Викилуғатда
Медиа файллар Викиомборда
Таълим ресурслари Викиверситетда
Хабарлар Викиянгиликларда
Иқтибос, мақол ва маталлар Викииқтибосда
Асарлар матнлари Викиманбада
Китоб ва дарсликлар Викикитобда
Расмий сайт
Эски нашрлар
Энcйcлопæдиа Британниcа ва бошқа энсиклопедиялар
Энcйcлопæдиа Британниcа тарихидан

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Encyclop%C3%A6dia_Britannica" dan olindi