Fransuz Chadi

Франсуз Чади — Чад Республикаси тарихидаги 1900-йилдан 1960-йилгача бўлган давр, бу ҳудуд Франсия назорати остида бўлган. Франсия 1887-йилдан Марказий Африка ҳудудлари тамон ҳаракат қилишни бошлаган эди ва ушбу даврда кўплаб мустамлака ҳудудларга эга бўлишни бошлаган.

Чад франсузча: Тчад Франсия колонияси
←   ←   ←   ← 1900 — 1960 →
Мадҳия Ла Марсеиллаисе
Чаднинг харитаси
Пойтахти	Нжамена
Тил(лар)и	Франсуз тили
Дини	Ислом
Пул бирлиги	Франк

Франсиянинг Чадни босиб олиши

1893-йилда Чад кўли ҳудудида жойлашган Борну давлати Рабиҳ аз-Зубайр томонидан босиб олинди. Ўша йили Рабиҳ аз-Зубайр Масеняни (Багирми султонлигининг пойтахти) ёқиб юборганидан сўнг, 25-багирми султони Абд ар-Раҳмон Гваранга ёрдам сўраб франсузларга мурожаат қилди ва 1897-йилда франсуз протекторатини қабул қилди. 1900-йилда франсуз қўшинлари Чад кўлига келди. 1900-йил 22-апрелда Куссерий жанги бўлиб, натижада Рабиҳ аз-Зубайр ҳалок бўлди ва унинг давлати қулади. 1900-йил сентабрда Франсия ҳукумати томонидан Чад ҳарбий ҳудуди тузилди. 1909—1911 йилларда Вадай султонлиги франсузлар томонидан босиб олинди.

Иккинчи жаҳон урушидан олдин Чад

1903-йилда Убанги-Шари мустамлакаси ташкил топди. 1906-йилда Чад ҳарбий ҳудуди Оубанги-Шари колонияси билан бирлаштирилиб, „Оубанги-Шари-Чад“ колонияси ташкил этилди. 1910-йилда Убанги-Шари-Чад, Ўрта Конго ва Габон колониялари Франсия Экваториал Африка Федерациясига бирлаштирилди.

1911-йилда Агадир инқирозини ҳал қилиш доирасида Франсия Германияга Убанги-Шарининг ғарбий қисмини, эвазига Германия Франсияга Германия Камерунининг шимолий-шарқий қисмини Чад кўли ҳудудида берди. Биринчи жаҳон урушидан кейин Германияга берилган ҳудудлар Оубанги-Шари ва Чадга қайтарилди.

1915-йилда Убанги-Шари Чаддан алоҳида колонияга ажратилди. Шу билан бирга, аммо Чад мустамлакасининг ўзи мустақил мақом олмади, аммо тўғридан-тўғри Браззавилдан бошқарилди. Бироқ, бундай масофавий бошқарув ноқулай бўлиб чиқди ва 1920-йилдан Чад учун Форт-Ламида қароргоҳи билан алоҳида лейтенант губернатор лавозими жорий этилди.

Чад Франсия томонидан аҳоли ҳисобига армия учун таъминот базаси ва Британия томонидан босиб олинган Судан томонидан ҳарбий таҳдид юзага келган тақдирда Франсия Экваториал Африкасини ҳимоя қилишга қодир ҳарбий ҳудуд сифатида кўрилган. 1906-йилдаёқ франсузлар Чадда стратегик аҳамиятга эга бўлган темир йўл лойиҳаларини ишлаб чиқишга киришдилар, бироқ мустамлака ҳудудида бирорта ҳам темир йўл линияси қурилмади. Чад франсуз мустамлака империясининг энг камбағал нуқтаридан бири эди ва кам сонли европаликлар маҳаллий мустамлака маъмуриятида хизмат қилишни хоҳлашди — масалан, 1928-йилда Чад маъмурий бўлинмаларининг 42%да расмий бошқарув мавжуд эмас эди. Колонияда жойлашган учта армия баталонлари томонидан қўллаб-қувватланган кичик мустамлака ҳокимиятлари ҳеч бўлмаганда қандайдир жамоат тартибини сақлаш билан чекланиб қолишди ёки вазиятни шунчаки кузатиб боришди. Чаднинг шимоли ва шарқида ҳокимият маҳаллий қабилалар ва уруғлар ҳаётига умуман аралашмасликка ҳаракат қилди. 1923-йилда Канем, Саламат ва Гера префектураларида маҳаллий қабилалар Сенегалдан Маккага кетаётган зиёратчиларни асирга олиб, қулликка сотганларида, мустамлака маъмурияти аҳоли устидан назоратни кучайтирди.

1928-йилдан бери Чаднинг Франсия мустамлака империясидаги роли кескин ўзгарди. Расмийлар франсуз ширкатларига колонияда пахта тозалаш ва нефт заводларини қуриш мажбурияти эвазига пахта етиштириш ва териб олишда монополия беради.

1935-йилда Франсия ва Италия ўртасида шартнома тузилди, унга кўра шимоли-шарқий чегара чизиғи Чаддан Италиянинг Ливия колониясига ўтказилди. Франсия парламенти ушбу шартномани ратификация қилишдан бош тортди, бироқ у Чад ва Ливия ўртасидаги келажакдаги ҳудудий низога асос бўлди.

Иккинчи жаҳон уруши пайтида Чад

Эбуэ генерал-губернатори Чарлз де Голлни Чадда кутиб олди. 1940-йил 15-октабр.

Дунёда кучайиб бораётган кескинлик муносабати билан 1938-йилда тажрибали мустамлака бошқарувчиси Феликс Эбуэ Чад губернатори этиб тайинланди. 1940-йил июн ойида Франсия таслим бўлганидан кейин у табиий бозори Британия Нигерияси бўлган Чаднинг иқтисодий ҳаётини таъминлаш муаммосига дуч келди. 1940—йил июл ойида у генерал де Голл билан боғланиб, Франсия унга ишониб топширилган ҳудуднинг мудофааси ва ҳаётининг шартларини айтиб, Озод Франсияга расман қўшилиш ниятини эълон қилди. 1940-йил 26-августда Лагосда бўлиб ўтган йиғилишда Эбоуэ губернатори ва Чад ҳудуди қўшинлари қўмондони полковник Марчанд Чаднинг генерал де Голл ҳаракатига қўшилганлигини эълон қилган эди.

Чад полковник Леклер қўмондонлиги остида эркин франсуз кучлари учун базага айланди. 1941-йил бошида Чад ҳудудидан Куфрага рейд амалга оширилди ва 1942—1943 йилларда Феззан юриши ўтказилди.

Иккинчи жаҳон урушидан кейин Чад

Иккинчи жаҳон урушидан сўнг, Тўртинчи Франсия Республикаси ўз мустамлакаларининг сиёсий ҳуқуқларини кенгайтира бошлади, Франсия Экваториал Африкаси Франсия Иттифоқига кирди. 1946-йилда Африка колонияларининг туб аҳолиси чекланган фуқаролик ҳуқуқларига эга бўлди. 1956-йилда фақат маслаҳат ваколатига эга бўлган ҳудудий мажлислар сайланди.

1958-йилда Франсия Бешинчи Республикаси ташкил этилганда, Франсия Иттифоқи Франсия ҳамжамиятига айлантирилди ва Франсия Экваториал Африкаси расмий равишда ўз фаолиятини тўхтатди ва Марказий Африка Республикалари Иттифоқига айланди. Унинг таркибига кирган ҳудудларда референдумлар ўтказилди ва мустамлакалар янги тузилмага қўшилиш ёқлаб овоз берди. 1958-йил 1-декабрда Чад мустамлакаси „Чад Республикаси“ номини олди.

Индочинадаги урушда мағлуб бўлиш ва Жазоирда кескинликнинг кучайиши натижасида Франсия конституциясига Франсия ҳамжамиятининг аъзоларига ўз конституцияларини ўзгартиришга рухсат берувчи ўзгартиришлар киритилди. 1960-йил 11-августда Чад Республикаси мустақилликка эришди. Ҳозирги вақтда Франсия Чад давлатида ва минтақада хавфсизликни сақлаш мақсадида АҚШ билан кенг кўламли демократик ислоҳатлар олиб бормоқда.