Gʻarbiy turk xoqonligi

Ғарбий Турк хоқонлиги (қадимий туркча: 𐰆𐰣:𐰸:𐰉𐰆𐰑𐰣, ўқилиши: Он оқ будун) – Қора денгиз ва Дондан Тён-Шон ва шимолий-шарқий Ҳиндистон шарқий шохларига қадар жойлашган дастлабки ўрта аср туркий давлати (603-704).

Хоқонликнинг ғарбий мулки жанубий-шарқий Европанинг даштларига етиб борди. Давлатнинг ўзагини Еттисув вилояти ташкилл қилган. Уни Ашина сулоласидан бўлган кагонлар бошқарган. Хазар хоқонлиги ундан ажралиб чиқди. Ғарбий турк хоқонлиги ижтимоий, иқтисодий ва маданий жиҳатдан Шарқий хоқонликдан мутлоқо ажралиб турган.

Хоқонлик ўзининг қудратининг энг юқори чўққисига Шегуй хоқон (610-618 йилларда) ва унинг укаси Тун-ябғу-хоқон (618-630 йилларда) даврида эришган. Тохаристон ва Афғонистонга янги юришлар давлат чегараларини Ҳиндистоннинг шимоли-ғарбий қисмигача кенгайтирди. Тун-ябғу хоқон маъмурий ислоҳотни амалга оширди ва ўлпон йиғишни назорат қилиш ва назорат қилиш учун минтақадаги ўз вакиллари — тудунларни тайинлади. Тун ёбғу хоқон ва Шегуй хоқон (610-618) даврида Хоқонлик Олтойда, Тарим дарёси ҳавзасида ва Амударё бўйида чегараларни тиклади. Суяб ва Минг-Булоқ Ғарбий Турк хоқонларининг қароргоҳига айланди. Византия императори Тун-ёбғу билан иттифоқда хоқон 626 йилда Сосонийларга қарши уруш бошлади. 626 йилда туркий қўшинлар Тифлисни эгаллаб олдилар. Бироқ, Византия ва Эрон ўртасида тинчлик шартномасининг тузилиши Тун-ёбғу хоқонни ҳарбий ҳаракатларни тўхтатишга мажбур қилди. 630 йилда Тон-Ёбғу хоқон амакиси Сибир Хон томонидан уюштирилган фитна натижасида ўлдирилди. Тез орада у ҳам ўлдирилди. 630 йилда бошланган тахт учун кураш узоқ давом этган урушга айланди.

Маданияти

Варҳуман саройи деворий расмларида тасвирланган туркий зодагонлар, Самарқанд, 650 йил

Қадимги туркий ёзув (Орхон-Енисей ёзуви) — Ўрта Осиёда милоднинг ВИИ-Х асрларида туркий тилларда ёзиш учун ишлатилган ёзув. Қадимги туркий ёзув ўша даврнинг адабий тилида (супра-диалектик коине) ишлатилган бўлиб, у ҳам Орхон-Енисей ёзувлари тили деб аталади. Қадимги туркий ёзувда ёзилган ёдгорликлар асосан эпиграфик, Шарқий ва Ғарбий турклар, Туркашлар, Қорлуқларнинг давлат шакллари бўлган Ўрта Осиё ва Сибир, Монголиянинг ўша минтақаларида яратилган. Ёзувларда туркларнинг маданий даражаси, уларнинг адабиёти, тарихий билимлари акс этган. Фарғона водийси ҳудудида қадимги туркий тилда 20 дан ортиқ руник ёзувлар топилган.

Тугатилиши

658 йилда Ғарбий Турк хоқонлигининг кўплаб эрлари Хитой Тан империяси томонидан тортиб олинди. Шу пайтдан бошлаб ягона хоқонлик ўз фаолиятини тугатди. 698 йилда Туркашлар хоқонлик ҳудудининг бир қисмида ҳокимиятни эгаллаб олишди.

Адабиётлар

• Гумилёв Л. Н.. Древние тюрки. СПб.: СЗКЭО, Издательский Дом «Кристалл», 2002. ИСБН 5-9503-0031-9. 
• Баратова Л. С. Древнетюркскиэ монети Средней Азии ВИ—ИХ вв. Автореферат диссертации канд. ист. наук. Т., 1995
• Кляшторний С.Степниэ империи древней Евразии. СПб.: издателство Филологического факултета СПбГУ,2005.
• Иакинф (Бичурин Н. Я.). Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Л.: Изд-во Акад. наук СССР, 1950 — 335-бет.