Guam

Гуам — Тинч океаннинг ғарбий қисмидаги орол, Мариана ороллари тўдасида. Гуамни 1521-йил Фердинанд Магеллан кашф этган. АҚСҲ мулки, Тинч океандаги йирик ҳарбий-денгиз ва ҳарбий-ҳаво базаси. Майд. 549 км². Аҳолиси 146 минг киши (2024-йил 13-феврал), 20 мингдан зиёдроғи Америка ҳарбий хизматчилари ва уларнинг оилалари, қолганлари испанлар, мексикаликлар, филиппинликлардан иборат. Оролнинг энг баланд (405 м) жан. қисми вулкан жараёнида, пастроқ шим. қисми маржон қоялардан пайдо бўлган. Тез-тез зилзила бўлиб туради. Иқлими тропик, муссонли иқлим, ойлик ўртача температура 26 – 27 °C, йилига 3000 мм ёғин тушади. Тоғларнинг жанубий ва шарқий ён бағирларида нам тропик ўрмонлар, шимолда ксерофит ғалла гулли ўсимликлар ўсади. Иқтисодиётининг асоси – туризм ташкил этади. Ҳар йили оролга 600 минг турист (80% японлар) келиб кетади. Даромадининг 12%и ҳарбий объектлардан келади. Кокос палмаси, кофе ўстирилади, шакарқамиш ва б. тропик экинлар эқилади, шоли етиштирилади. Балиқ овланади. Ёғоч тайёрланади. Бош шаҳри – Хагатна шаҳри (аҳолиси 2 мингдан ортиқ). Гуамда темир йўл йўқ, автомобил йўллари узунлиги 674 км. Четга кийим, турли хил ичимликлар, тамаки, машинасозлик маҳсулотлари чиқарилади; четдан ёқилғи, озиқ-овқат маҳсулотлари келтирилади. Ташқи алоқа асосан АҚСҲ, Япония ва Тайван билан олиб борилади. Университет бор. Гуам пойтахти – Ҳагатна шаҳри, энг кўп аҳолиси – Дедедо шаҳри . Гуам 1983 йилдан бери Тинч океани ҳамжамиятининг аъзоси . Гуам аҳолиси гуаманияликлар деб аталади ва туғилиши бўйича Америка фуқаролари. Маҳаллий Гуаманияликлар Индонезия, Филиппин ва Тайваннинг шарқий қисмидаги бошқа австронезияликлар билан қариндош бўлган Чаморро халқининг аъзоларидир . Чаморрос оролга тахминан 4000 йил олдин жойлашди.

2016 йил ҳолатига кўра Гуам аҳолиси 162 742 кишидан иборат эди. Гуам 544 км² майдонга эга, шунинг учун аҳоли зичлиги ҳар квадрат километрга 299 кишини ташкил қилади. Океанияда у Мариана оролларининг энг катта ва энг жанубий қисми ва Микронезиядаги энг катта оролдир . Энг баланд жойи – Лам Лам тоғи, денгиз сатҳидан 406 м баландликда. 1960-йиллардан бошлаб орол бюджетининг асосий даромад манбалари туризм ва АҚСҲ армиясининг субсидиялари бўлиб келган .

1521 йил 6 мартда португалиялик тадқиқотчи Фердинанд Магеллан Испанияга хизмат қилиб, оролга ташриф буюрган биринчи европалик бўлди. Гуам 1668 йилда Испания томонидан мустамлака қилинган; кўчманчилар орасида Иэзуит католик миссионер Диэго Луис де Сан Виторес эди . ХВИ—ХВИИИ асрларда Гуам Манилага борадиган испан галлеонлари учун муҳим транзит нуқтаси бўлган . 1898 йил 21 июнда Испания-Америка уруши пайтида Қўшма Штатлар Гуамни эгаллаб олди. Ўша йилнинг 10 декабрида Испания Париж шартномасига биноан Гуамни АҚШга берди.

Иккинчи жаҳон урушидан олдин Тинч океанида бешта Америка ҳудуди мавжуд эди: Микронезиядаги Гуам ва Уэйк атолли, Полинезиядаги Америка Самоаси ва Гавайи ва Филиппин .

1941 йил 8 декабрда Пеарл-Ҳарборга ҳужумдан бир неча соат ўтгач , Гуам оролни икки ярим йил босиб олган японлар томонидан қўлга олинди . Босқинчилик даврида япон ҳарбийлари гуаманияликларни қул меҳнатига мажбурлаган, зўрлаган, қийноққа солган ва бошларини кесиш йўли билан қатл қилган. Америка қўшинлари 1944 йил 21 июлда орол устидан назоратни тикладилар .

Гуамнинг норасмий шиори „Америка куни қаэрдан бошланади“, бу оролнинг Халқаро сана чизиғига яқинлигига ишорадир .

Физиографик хусусиятлари

Асосий мақола: Гуам географияси

Гуам ороли шимолдан жанубга 50 км га чўзилган, энг тор ўрта қисмидаги эни 12 км. Оролнинг шимолий учи – Ритидиан бурни бурни.

Гуам 544 км² майдонга эга бўлиб, у Қўшма Штатлардаги 32-ўринни эгаллайди ва қирғоқ чизиғи 125,5 км .

Гуам – Мариана оролларидаги энг жанубий ва энг катта орол, шунингдек, Микронезиядаги энг катта орол. У Мариана хандақи бўйлаб дунё океанининг энг чуқур нуқтаси – Чалленгер чуқурлигидан 340 км шимоли-шарқда чўзилган, чуқурлиги 10 911 м .

Орол вулқондан келиб чиққан ва маржон рифлари билан ўралган. Гуамнинг шимолий қисмининг топографияси жанубий қисмидан жуда фарқ қилади. Шимолий қисми маржонлардан ташкил топган оҳактош платосидир. Плато Гуамдаги ичимлик сувининг асосий манбаи ҳисобланади. Шимоли-ғарбий ва шимолда плато қирғоққа кескин пасаяди. Оролнинг жанубий қисми вулқондан келиб чиққан ва тепаликли релефга эга. Тепаликлар лавалар, шунингдек, кварцитлар ва сланецлардан ташкил топган . Бу ерда гранит ва қумтошларнинг чиқиндилари бор . Оролнинг энг баланд нуқтаси – Лам Лам тоғи (406 м) .

Катта дарёлар йўқ, энг катта ҳавзалари Талофофо дарёларидир (инглизча)русча), Илиг (инглизча)русча), Паго , Ҳагатна (инглизча)русча)ва Апра .

Гуам таркибига кирувчи Мариана занжири Тинч океани ва Филиппин денгизи тектоник плиталарининг тўқнашуви натижасида ҳосил бўлган. Гуам – Мариана хандақига энг яқин қуруқлик, Мариана оролларидан шарқда жойлашган чуқур субдукция зонаси. Субдукция зонаси яқинида жойлашганлиги сабабли Гуам вақти-вақти билан зилзилаларни бошдан кечиради. Илгари Гуам яқинидаги аксарият эпицентрларнинг магнитудаси 5,0 дан 8,7 гача бўлган. Шимолий Мариана оролларидаги Анатахан оролидан фарқли ўлароқ , Гуам вулқон фаол эмас, гарчи вог (вулқон тутуни) унга Анатахандан этиб боради.

Иқлим

Кöппен таснифига кўра , Гуам иқлими нам тропикдир, гарчи март ойи энг қурғоқчи ой сифатида шимоли-шарқдан мавсумий савдо шамоллари билан бошқариладиган тропик муссон иқлими таснифига киради.

Гуамдаги ўртача кунлик ҳаво ҳарорати йил давомида бир хил бўлиб, 26-27 °C атрофида бўлади. Қуруқ мавсум январдан майгача давом этади, ёмғирли мавсум эса жануби-ғарбий муссон бошланган июлдан ноябргача давом этади. 1981 йилдан 2010 йилгача ўртача йиллик ёғингарчилик 2490 мм ни ташкил этди.

Рекорд бўйича энг ёмғирли ой 1997-йил августи бўлиб, 977,6 мм ёғингарчилик бўлган; энг қурғоқчи ой 2015 йилнинг февралида 3,8 мм ёғингарчилик бўлган. Энг ёмғирли календар йили 1976 йил 3345,2 мм ёғингарчилик, энг қурғоқчи йил эса 1998 йил 1470,2 мм ёғингарчилик бўлган. Тарихдаги энг ёмғирли кун 1953 йил 15 октябрда бўлиб, 393,2 мм ёғингарчилик бўлган.

Ўртача юқори ҳарорат 30°, энг паст ҳарорат 24,4°. Умуман олганда, ҳарорат камдан-кам ҳолларда 32,2 °C дан ошади ёки 21,1 °C дан пастга тушади. Нисбий намлик одатда кечаси йил давомида 84% дан ошади, лекин ўртача ойлик намлик 66% атрофида. Гуамда икки марта қайд этилган энг юқори ҳарорат: 1971 йил 18 апрел ва 1990 йил 1 апрелда 35,6 °C; энг паст ҳарорат 1973 йил 8 февралда 18,3 °C эди.

Гуам тайфунлар йўлида жойлашган ва орол муссон мавсумида тропик бўрон ва тайфун таҳдидига дучор бўлади. Тайфуннинг энг юқори хавфи августдан ноябргача содир бўлади, бу ерда тайфунлар ва тропик бўронлар Тинч океанининг ғарбий қисмида содир бўлади. Сўнгги пайтларда Гуам устидан ўтган энг кучли тўфон Понгсон тайфуну бўлди. (инглизча)русча). У ерда шамол тезлиги 232 км/соат, шиддати эса 278 км/соатга етган. 2002-йил 8-декабрда оролга тўфон келиб, кенг кўламли вайронагарчиликларга сабаб бўлди.

1976 йилда „Памела“ тўфони вайрон бўлганидан кейин (инглизча)русча), кўплаб ёғоч бинолар бетон бинолар билан алмаштирилди . Шундай қилиб, 1980-йилларда ёғоч устунлар тайфунга чидамли бетон ва пўлат устунлар билан алмаштирила бошланди. Маҳаллий ҳукуматлар қаттиқроқ қурилиш меъёрларини жорий қилгандан сўнг, кўплаб уй ва бизнес эгалари темир-бетондан фойдаланган ҳолда ўз иншоотларини қуришни ва бўрон панжурларини ўрнатишни бошладилар.

Тупроқлар

Оролнинг тупроқлари унумдор ферраллит, жойларда юпқа. Гуамнинг шимолий қисми саванна ўсимликлари билан қопланган . Тропик тропик ўрмонлар фақат оролнинг жанубий қисмидаги дарё водийлари ва тоғ ёнбағирларида жойлашган. Соҳил бўйлаб кокос хурмозорлари бор.

Фауна

Гуам фаунаси ёмон. Кемирувчилар (каламушлар, сичқонлар), ярасалар мавжуд . Ўрмонларда испанлар Филиппиндан олиб келган кийиклар бор. Оролнинг шимолий ва жанубий қисмларида ёввойи чўчқаларни учратиш мумкин. 1940-йилларнинг ўрталарига қадар оролда қушларнинг кўп турлари яшаган, уларнинг аксарияти Иккинчи Жаҳон уруши охирида тасодифан киритилган жигарранг илон томонидан йўқ қилинган . Гарчи илон озгина заҳарли ва одамлар учун деярли хавфли бўлмаса ҳам, у маҳаллий фауна учун ҳақиқий фалокатга айланди. Тез кўпаяётган илонлар нафақат қушларнинг айрим турларининг йўқ бўлиб кетишига олиб келди, балки юқори кучланиш симларида қисқа туташувларга ҳам сабаб бўлди . Гуамда илгари номаълум бўлган илонларнинг зичлиги ҳар квадрат километрга 2000 га етди, бу дунёдаги энг юқори кўрсаткичлардан бири. 2013 йилда Реутерс маълумотларига кўра, илонлар тарқалишининг олдини олиш учун оролга заҳарланган сичқонларни ташлашга қарор қилинган. Гуамнинг жанубий қисмидаги дарё водийлари ва тоғ ёнбағирларида жойлашган. Соҳил бўйлаб кокос хурмозорлари бошқалар киради.

Адабиётлар

• ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил