Gulbarg sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:Bluete-Schema.svg|thumb|260x260px| Gulning kesimdagi sxematik tasviri:<br />1 Guloʻrin

2 Gulkosabarglar3 Gulbarglar4 Changchi

5 Urugʻchi]]
'''Gulbarg''' ({{Lang-la|pétalum}} {{Lang-grc|πέταλον}} — barg, gul) — yopiqurugʻli oʻsimliklar gulidagi gulkosaning ichki shakli oʻzgargan [[barg]]i. Gulning gulbarglar jamlanmasiga gul'''toj''' deyiladi ({{Lang-la|corolla}})<ref name="stras">Eduard Strasburger (Begr.), Andreas Bresinsky, Christian Körner, Joachim W. Kadereit, Gunther Neuhaus, Uwe Sonnewald: ''Lehrbuch der Botanik.'' 36. Auflage. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2008, ISBN 978-3-8274-1455-7, S. 803—804.{{ref-de}}</ref>. Gulbarglar kosa ichida joylashgan.

== Tuzilishi ==
Gultojdagi gulbarglarning soni har xil. Gulbarglarning kelib chiqishi vegetativ barglar bilan bogʻliq boʻlishi mumkin, ammo koʻpchilik turlarda ular qalinlashgan va oʻsib ketgan steril changchilardir. Gulbarglarning asosi yonida baʼzan qoʻshimcha tuzilmalar hosil boʻladi, ular birgalikda gultojchalar deb ataladi. Gulkosabarglar singari, gultoj gulbarglari ham oʻzlari bilan qoʻshilib oʻsishi (qoʻshilib osgan gultoj) yoki oʻzi qolishi mumkin (''erkin''gulbargli yoki ''alohida'' gulbargli gultoj). Gultojning maxsus ixtisoslashgan turi — kapalakgullilar turidagi gultoj — Dukkaklilar oilasidagi Kapalakgullilar turidagi oʻsimliklarda kuzatiladi.

Gulbarg koʻpincha ikki qismdan — bukik joy deb ataladigan yuqori, keng qismidan va gulhamishabahor deb ataladigan barg poyasiga oʻxshash pastki, tor qismidan iborat. Gulhamishabahor karam oilasidagi baʼzi oʻsimliklarningmasalan, lakfiol<ref>{{статья|заглавие=Flower|издание=Encyclopædia Britannica|год=1911|volume=10: Evangelical Church – Francis Joseph I|ссылка=http://eb11.co.uk/index.php?p=FLOWER35747-h.htm|archivedate=2016-07-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160701094735/http://eb11.co.uk/index.php?p=FLOWER35747-h.htm}}</ref>, [[xantal]] gulbarglariga xosdir.
[[Fayl:Mimulus_nectar_guide_UV_VIS.jpg|right|thumb|300x300px| Koʻrinadigan yorugʻlikdagi (chapda) va [[Ultrabinafsha nurlanish|ultrabinafshada]]<nowiki/>gi (oʻngda) shimgich guli, oʻng rasmdagi qorongʻu joy nektar koʻrsatkichi.]]
Gultoj, odatda, gulning eng koʻzga koʻrinadigan qismi boʻlib, kosachadan kattaroq oʻlchamlari, ranglari va shakllari turli-tumanligi bilan farq qiladi. Odatda gulning tashqi koʻrinishini aynan gultoj yaratadi. Gultoj gulbarglari turli pigmentlarga bogʻliq: [[Antotsianinlar|antotsian]] (pushti, qizil, koʻk, binafsharang), karotinoidlar (sariq, toʻq sariq, qizil), antoxlor (limon sariq), antofein (jigarrang). Oq rang pigmentlarning yoʻqligi va yorugʻlik nurlarining aks etishi bilan bogʻliq. Qora pigment boʻlmaydi, gullarning juda toʻq rangi esa juda quyuq toʻq binafsharang va toʻq qizil ranglardir. Baʼzi oʻsimliklarning gultojlari<ref>[http://www.naturfotograf.com/UV_flowers_list.html Tsvetki rasteniy razlichnix semeystv v ultrafiolete]</ref> [[Ultrabinafsha nurlanish|ultrabinafsha nurda]] yorugʻlikdagidan farq qiladi — ular turli naqshlar, dogʻlar, chiziqlarga ega. Bularning barchasini asalarilar koʻrishlari mumkin, ular uchun ultrabinafshadagi turli rangdagi joylar nektarni koʻrsatuvchi <span lang="en" style="font-style:italic;">[[:en:Nectar guide|(ingl. Nectar guide]]</span><span>) boʻlib</span> xizmat qiladi<ref name="ZR">{{книга|заглавие=Жизнь растений. В 6 т|ответственный=Гл. ред. [[Тахтаджян, Армен Леонович|А. Л. Тахтаджян]]|место=М.|издательство=[[Просвещение (издательство)|Просвещение]]|год=1980|том=5. Ч. 1. Цветковые растения/ Под ред. А. Л. Тахтаджяна|страниц=430|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/zh_ras5-1.djvu}}</ref>.

Gullarning xushboʻy iforini, asosan, gulbarglar va gulkosa barglarining [[epiderma]] hujayralarida, baʼzi oʻsimliklarda esa — osmoforlarda (sekret toʻqimalariga ega boʻlgan turli shakldagi maxsus [[bez]]lar) hosil boʻladigan [[efir moylari]] tomonidan yaratiladi. Chiqariladigan efir moylari odatda darhol bugʻlanadi.

Gultojning roli [[Changlanish|changlatuvchi]] hasharotlarni jalb qilishdir. Bundan tashqari, [[Quyosh|quyosh nurlari spektrining]] bir qismini aks ettiruvchi gultoj, kunduzi changchi va urugʻchilarni haddan tashqari qizib ketishdan himoya qiladi, kechasi esa yopilganda, ular sovib ketishiga yoki sovuq shudringdan zararlanishiga toʻsqinlik qiladigan kamerani yaratadi. Koʻpincha, pastga qaragan gulbarglar hajmi kattalashadi, boshqalaridan farq qiladigan rangga ega va hasharotlar (masalan, [[binafsha]]lar, orxideyalar) yoki gulchanglarni saqlash uchun „qoʻnish joyi“ ni tashkil qiladi<ref name="stras"/>.

== Terminologiya ==
Terminologiya [[Carl Linnaeus|Karl Linneyga]] borib taqaladi, u uni 1735-yilda ''Flos'' („gul“) atamasi oʻrniga kiritgan. Ruscha lepestok soʻzi qadimgi ruscha „lepest“ — „barg“ soʻzidan hosil qilingan kichraytirish-erkalash soʻzidir.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyotlar ==

* {{Книга|автор=Артюшенко З. Т., Фёдоров Ал. А.|заглавие=Атлас по описательной морфологии высших растений. Цветок|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/atlas_opis_morph1975_cvetok.djvu|ответственный=АН СССР; Бот. ин-т им. В. Л. Комарова|место=Л.|издательство=Наука, Лен. отд|год=1975|страницы=47—49|ref=Атлас}}
* Venselistik // Bolshaya sovetskaya ensiklopediya : v 66 t. (65 t. i 1 dop.) / gl. red. O. Yu. Shmidt. — M. : Sovetskaya ensiklopediya, 1926—1947.

[[Turkum:Gullar]]