Gulbarg
1 Гулўрин 2 Гулкосабарглар3 Гулбарглар4 Чангчи 5 Уруғчи
Гулбарг (лотинча: пéталум қадимги юнонча: πέταλον — барг, гул) — ёпиқуруғли ўсимликлар гулидаги гулкосанинг ички шакли ўзгарган барги. Гулнинг гулбарглар жамланмасига гултож дейилади (лотинча: cоролла)[1]. Гулбарглар коса ичида жойлашган.
Тузилиши
Гултождаги гулбаргларнинг сони ҳар хил. Гулбаргларнинг келиб чиқиши вегетатив барглар билан боғлиқ бўлиши мумкин, аммо кўпчилик турларда улар қалинлашган ва ўсиб кетган стерил чангчилардир. Гулбаргларнинг асоси ёнида баъзан қўшимча тузилмалар ҳосил бўлади, улар биргаликда гултожчалар деб аталади. Гулкосабарглар сингари, гултож гулбарглари ҳам ўзлари билан қўшилиб ўсиши (қўшилиб осган гултож) ёки ўзи қолиши мумкин (эркингулбаргли ёки алоҳида гулбаргли гултож). Гултожнинг махсус ихтисослашган тури — капалакгуллилар туридаги гултож — Дуккаклилар оиласидаги Капалакгуллилар туридаги ўсимликларда кузатилади.
Гулбарг кўпинча икки қисмдан — букик жой деб аталадиган юқори, кенг қисмидан ва гулҳамишабаҳор деб аталадиган барг поясига ўхшаш пастки, тор қисмидан иборат. Гулҳамишабаҳор карам оиласидаги баъзи ўсимликларнингмасалан, лакфиол[2], хантал гулбаргларига хосдир.
Гултож, одатда, гулнинг энг кўзга кўринадиган қисми бўлиб, косачадан каттароқ ўлчамлари, ранглари ва шакллари турли-туманлиги билан фарқ қилади. Одатда гулнинг ташқи кўринишини айнан гултож яратади. Гултож гулбарглари турли пигментларга боғлиқ: антоциан (пушти, қизил, кўк, бинафшаранг), каротиноидлар (сариқ, тўқ сариқ, қизил), антохлор (лимон сариқ), антофеин (жигарранг). Оқ ранг пигментларнинг йўқлиги ва ёруғлик нурларининг акс этиши билан боғлиқ. Қора пигмент бўлмайди, гулларнинг жуда тўқ ранги эса жуда қуюқ тўқ бинафшаранг ва тўқ қизил ранглардир. Баъзи ўсимликларнинг гултожлари[3] ултрабинафша нурда ёруғликдагидан фарқ қилади — улар турли нақшлар, доғлар, чизиқларга эга. Буларнинг барчасини асаларилар кўришлари мумкин, улар учун ултрабинафшадаги турли рангдаги жойлар нектарни кўрсатувчи (ингл. Неcтар гуиде) бўлиб хизмат қилади[4].
Гулларнинг хушбўй ифорини, асосан, гулбарглар ва гулкоса баргларининг эпидерма ҳужайраларида, баъзи ўсимликларда эса — осмофорларда (секрет тўқималарига эга бўлган турли шаклдаги махсус безлар) ҳосил бўладиган эфир мойлари томонидан яратилади. Чиқариладиган эфир мойлари одатда дарҳол буғланади.
Гултожнинг роли чанглатувчи ҳашаротларни жалб қилишдир. Бундан ташқари, қуёш нурлари спектрининг бир қисмини акс эттирувчи гултож, кундузи чангчи ва уруғчиларни ҳаддан ташқари қизиб кетишдан ҳимоя қилади, кечаси эса ёпилганда, улар совиб кетишига ёки совуқ шудрингдан зарарланишига тўсқинлик қиладиган камерани яратади. Кўпинча, пастга қараган гулбарглар ҳажми катталашади, бошқаларидан фарқ қиладиган рангга эга ва ҳашаротлар (масалан, бинафшалар, орхидеялар) ёки гулчангларни сақлаш учун „қўниш жойи“ ни ташкил қилади[1].
Терминология
Терминология Карл Линнейга бориб тақалади, у уни 1735-йилда Флос („гул“) атамаси ўрнига киритган. Русча лепесток сўзи қадимги русча „лепест“ — „барг“ сўзидан ҳосил қилинган кичрайтириш-эркалаш сўзидир.
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 Эдуард Страсбургер (Бегр.), Андреас Бресинскй, Чристиан Кöрнер, Жоачим W. Кадереит, Гунтҳер Неуҳаус, Уwе Соннеwалд: Леҳрбуч дер Ботаник. 36. Ауфлаге. Спектрум Академисчер Верлаг, Ҳеиделберг 2008, ИСБН 978-3-8274-1455-7, С. 803—804.(олм.)
- ↑ Флоwер // Энcйcлопæдиа Британниcа. — 1911. — Вол. 10: Эвангелиcал Чурч – Франcис Жосепҳ И. Архивировано 1 июл 2016 года.
- ↑ Цветки растений различних семейств в ултрафиолете
- ↑ Жизнь растений. В 6 т. М.: Просвещение, 1980.
Адабиётлар
- Артюшенко З. Т., Фёдоров Ал. А.. Атлас по описательной морфологии высших растений. Цветок. Л.: Наука, Лен. отд, 1975 — 47—49-бет.
- Венселистик // Болшая совецкая энсиклопедия : в 66 т. (65 т. и 1 доп.) / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — М. : Совецкая энсиклопедия, 1926—1947.