Hunarmandchilik

Этикдўз одам

Ҳунармандчилик — миллий-анъанавий майда товар ишлаб чиқариш, оддий меҳнат қуроллари ёрдамида якка тартибда ва қўл меҳнатига асосланган саноат тури; шундай маҳсулотлар тайёрланадиган касбларнинг умумий номи. Йирик саноат ишлаб чиқариши вужудга келишига қадар кенг тарқалган, айрим соҳалари кейин ҳам сақланган. Кам ривожланган мамлакатларнинг халқ хўжалигида ҳозир ҳам муҳим ўрин эгаллайди.

Турлари

Ҳунармандчилик инсоннинг ишлаб чиқариш фаолияти билан вужудга келиб, жамият ривожланиши давомида аста-секин деҳқончилик ва чорвачиликдан ажралиб чиқди, турли ижтимоий-тарихий даврлар доирасида техника ривожи билан алоқадор ҳолда такомиллаша борди, турли ихтисосликлар (кулоллик, дурадгорлик, темирчилик, мисгарлик, бинокорлик, тоштарошлик, ўймакорлик, каштадўзлик, кўнчилик, тикувчилик, тўқувчилик, заргарлик, дегрезлик, рихтагарлик, зардўзлик, бўёқчилик, кемасозлик, тақачилик, тунукасозлик ва бошқалар)га ажралди. Ҳунармандчилик қандай табиий ресурсларнинг мавжудлигига қараб, мас, пахта ва пилла бор ерда тўқимачилик, сифатли хомашё бор ерда кулолчилик, жун ва тери кўп ерда тўқимачилик ва кўнчилик, шунга қараб косибчилик, ўрмонлар кўп ерда ёғочсозлик, маъданларга бой ерларда металл ишлаб чиқариш ва темирчилик, денгиз ва дарё бўйларида кемасозлик ва бошқа ривож топган. Жамият тараққиёти босқичлари, меҳнат тақсимоти билан алоқадор ҳолда ҳунармандчиликнинг 3 тури шаклланган: 1) уй ҳунармандчилиги; 2) буюртма билан маҳсулот тайёрлайдиган ҳунармандчилик; 3) бозор учун маҳсулот тайёрлайдиган ҳунармандчилик. Уй ҳунармандчилиги капитализмга қадар бўлган даврларда ҳунармандчиликнинг энг кўп тарқалган тури бўлди. Ҳунармандчиликнинг бу тури натурал хўжаликнинг ажралмас қисми ҳисобланади. Шаҳарлар ривожи буюртма билан ҳунармандчилик маҳсулотлари тайёрлаш ва бозорга ҳунармандчилик маҳсулотлари ишлаб чиқаришнинг жадал ўсиши билан узвий боғлиқ. Натижада ҳунармандчилик маҳсулотлари товарга айланди, товар айирбошлаш учун ишлаб чиқаридди. Давр тақозоси билан Ҳ. нинг янги-янги турлари ву-жудга келди. Ҳунармандлар ҳам турли маҳсулотлар тайёрлаш бўйича ихтисослаша бордилар. Шаҳарлардаги маҳаллалар ҳунармандларнинг касбкорига қараб шаклланган (ХХ асрнинг бошларида Тошкентда кўнчилар, кулоллар, эгарчилар, бешикчилар, ўқчилар, косиблар маҳаллалари бўлган). Айрим маҳалла, квартал, шаҳарлар ҳунармандчиликнинг маълум маҳсулотлари билан шуҳрат қозона бошладилар.

Тарихи

Ҳунармандчилик товар-пул муносабатларига кенгроқ ва чуқурроқ тортилганлиги сари табақалашди. Уддабурон ва серҳаракат ҳунармандлар бойиб дастлабки капитал жамғарилиши туфайли капитал соҳибига айланди ва уларнинг устахоналари негизида кичик завод ва фабрикалар вужудга келди, бу корхоналарда камбағаллашган ҳунармандлар йўлланиб ишлай бошлади. Натижада ҳунармандчиликнинг ривожи бозор иқтисодиётининг капиталистик шаклини юзага келтирди. Ҳунармандчилик Европа шаҳарларида саноат ривожига ҳам ўз ҳиссасини қўшди (тўқиш дастгоҳлари такомиллашди, ХИВ аср ўрталарида Германияда домна печларининг пайдо бўлиши металлургияда жиддий ўзгаришларга олиб келди. ХИВ—ХВ асрларда ўқ отар қуроллар ишлаб чиқарила бошланди). Капиталистик ишлаб чиқариш муносабатлари Ҳ.нинг кейинги тараққиётига зарба берди, ҳунармандчиликнинг кўпгина соҳалари тушкунликка учради. Саноат тўнтариши оқибатида тез ва арзон оммавий ишлаб чиқарила бошлаган фабрика, завод маҳсулотлари ҳунармандчилик маҳсулотларини бозордан сиқиб чиқарди.

Ривожланган мамлакатларда якка буюртмалар ва қимматбаҳо бадиий буюмлар тайёрлайдиган ҳунармандчилик соҳаларигина (тикувчилик, этикдўзлик, гиламчилик, заргарлик, ўймакорлик ва бошқалар) сақланиб қолди.

ХХ аср бошларида эса машиналашган ишлаб чиқариш кенг йўлга қўйилиши билан ҳунармандчилик маҳсулотларининг тур таркиби ва ишлаб чиқариш ҳажми кескин камайди. ХХ аср давомида ва ХХИ аср бошларига келиб йирик индустриал ишлаб чиқариш қарор топган бўлса-да, ҳунармандчиликнинг мавқеи сақланиб қолди. Ҳунармандчиликнинг бозорда сегменти кичик бўлганидан йирик ишлаб чиқариш эгаллай олмайдиган, талаб индивидуаллашган ўз ўрни бор. Мини технологиянинг пайдо бўлиши ҳунармандчиликда товарларни якка тартибда ва сифатли ишлаб чиқариш имконини беради. Бунга миллий устбошлар, миллий чолғу асбоблари, майда асбоб-ускуналар, турли ёдгорлик буюмлари ишлаб чиқариш ва хизмат кўрсатишни киритиш мумкин. Ҳозирги ҳунармандчилик кичик бизнес таркибидаги якка меҳнат фаолияти ва оилавий корхоналардан иборат.

Ўзбекистон ҳудудида неолит давридаёқ ҳунармандчиликнинг дастлабки муҳим тармоғи ҳисобланган сопол буюмлар ишлаб чиқариш ва тўқимачилик вужудга келди (Хоразм воҳасидаги Калтаминор маданияти, Сурхондарёдаги Сополлитепа ва бошқалар). Милоддан аввалги ИИ асрдан бошлаб ҳунармандчилик маҳсулотлари савдосида Буюк ипак йўли муҳим аҳамиятга эга бўлди. Ўрта асрларда Шарқ мамлакатларида ишлаб чиқарилган маҳсулотлар (Араб халифалигида пўлат, Ўрта Осиё ва Ҳиндистонда шойи, чинни, қоғоз) Европа бозорларида қадрланди. Ҳиндистонда пахтадан нафис мато, Хитойда ипак мато тўқийдиган дастгоҳлар вужудга келди, Хитой ва Ўрта Осиёда шиша тайёрлаш технологияси такомиллаша борди.

ИХ—Х асрларда Ўрта Осиёда йирик ҳунармандчилик марказлари пайдо бўлди. Ип мато, гилам (Урганч, Шош), шойи (Марв), мис ва темирдан яроғ-аслаҳа, пичоқ тайёрлаш (Фарғона), шойи матолар, шиша маҳсулотлари тайёрлаш (Бухоро) авж олди. ХИИИ асрда мўғуллар босқини ҳунармандчилик ривожига зарба берди. Темурийлар давлатининг вужудга келиши ҳунармандчилик ривожига жуда катта ижобий таъсир кўрсатди.

Ўрта Осиёда ҳунармандчиликнинг барча турлари ХХ асрнинг 20-йилларигача сақланди. Бухоро, Самарқанд, Қўқон, Хива, Тошкент каби шаҳарларнинг ишлаб чиқариш муноса-батларида ҳунармандлик катта рол ўйнади (ХИХ асрнинг 60-йилларида Хивада ҳунармандчиликнинг 27 тури ривож топган, шаҳардаги бозорларда ҳунармандларнинг 556 дўкони бўлган, 80-йилларда шаҳарда 2528 хўжалик ҳунармандчилик билан шуғулланган).

Ўзбекистондаги ҳуанрмандчилик чуқур ихтисослашган бўлиб, ўзида хилма-хил касбкорларни бирлаштирган. Масалан, терини қайта ишлаш соҳасида кўнчилар, этикдўзлар, махсидўзлар, ковушчилар, эгар-жабдуқчилар, телпакчилар, пўстинчилар, камарчилар, тўқимачилик соҳасида бўзчилар, атласчилар, гиламчилар, шолча ва наматчилар; металлни ишлаш соҳасида темирчилар, тақачилар, мисгарлар, чилангарлар, заргарлар каби касблар бўлган. Булар ҳунармандчиликнинг тармоқ структурасини белгиланган.

Шарқдаги мусулмон устахоналарида бўлгани каби Ўзбекистонда чеварлик, дўппитикиш каштачилик билан аёллар уйда ўтириб шуғулланишган. Ҳунармандчиликнинг ижтимоий структурасида уста, халфа ва шогирд каби ижтимоий тоифалар мавжуд бўлган. Ҳунармандчиликнинг ички тартиб ва қоидаларини унинг низоми сифатидаги „Рисолалар“ белгилаб берган. Ҳар бир касбнинг ўз раҳнамоси, яъни пири ва „Рисоласи“ бўлган, авлоддан-авлодга ўтувчи одатлари ва удумларига риоя этилган. Масалан, иш бошлашдан олдин уста ўз пирини ёдга олиб ундан мадад сўраш, шогирдига фотиҳа бериш каби одатларга амал қилинган.

Ўзбекистон Россия мустамлакасига айлангач, ҳунармандчилик метрополия саноатининг рақобатига дуч келиб, ўзининг илгариги мавқеини йўқотган бўлишига қарамай, унинг кўп тармоқлари сақланиб қолди, чунки у миллий эҳтиёжни қондирадиган товарларни, чунончи, кийим-кечак, идиш-товоқ, турли уй-рўзғор буюмлари, майда меҳнат қуролларини яратиб, уларни маҳаллий бозорга етказиб берди. Ҳунармандчиликнинг яшовчанлигини таъминлашда чет элдан келтирилган хом ашё, материаллар, кичик ускуналар муҳим рол ўйнади. Масалан, АҚШдан келтирилган тери бўёғидан фойдаланиб кўнчилар амиркон деб номланган юпқа чарм ишлаб чиқара бошлади. Шу муносабат билан амиркон этик, маҳси ва ковушлар пайдо бўлди. Германиядан „Зингер“ фирмасининг тикув машиналари келтирилиши билан тикувчилик (чеварлик) кенг ёйилди.

ХХ асрнинг 20-йилларида шўролар ҳокимияти қарор топиши билан ҳунармандларнинг асосий қисми дастлаб артелларга, кейинчалик, завод, фабрикаларга, бадиий буюмлар корхоналарига жалб қилинди. Уларга хом ашё, материал, асбоб-ускуналар давлат томонидан етказиб бериладиган, яратилган маҳсулотлар дўконлар ва матбубот кооперацияси орқали сотиладиган бўлди. Истеъдодли ҳунармандлар ижодий ташкилотларга қабул қилинди, амалий безак санъати ривожлантирилди (масалан, 30-йилларда Тошкентда ўқув ишлаб чиқариш комбинати ташкил этилиб, ёш ҳунармандлар унда таълим олдилар, 1968 йилда Бухорода кандакорлар мактаб устахонаси, 1978 йилда Қўқонда ёғоч ўймакорлиги мактаб устахонаси ташкил топди). Секс

Мустақиллик даври

Ўзбекистон мустақилликни қўлга киритгандан сўнг ҳунармандчилик ривожида янги давр бошланди, халқ ҳунармандчилиги бозор қоидалари замирида қайтадан тикланди. Ўзбекистонда маҳаллий саноат корхоналарининг биринчилар қатори хусусийлаштирилиши натижасида майда давлат корхоналари ҳунар-мандларнинг хусусий корхоналарига айлантирилди, янги ҳунармандчилик корхоналари очилди. Ҳунармандчилик фақат ички бозорга эмас, балки экспортга ҳам ишлай бошлади. Ҳунармандчиликнинг ташкилий шакли ҳам ўзгарди: кичик оилавий корхона, якка тартибдаги меҳнат фаолияти шаклида ривожлана борди. 1995 йил 24—25 октабрда Тошкентда БМТнинг Ўзбекистондаги доимий ваколатхонаси билан амалий ҳамкорликда Ўзбекистон халқ усталари ва ҳунармандлари 1-Республика ярмаркаси ўтказилди. 1997 йилда республика халқ амалий санъати ва ҳунармандлари усталарининг „Усто“ ижодий ишлаб чиқариш бирлашмаси ташкил топди. Республика биринчи Президенти 1997 йил 31 мартидаги „Халқ бадиий ҳунармандчилиги ва амалий санъатини янада ривожлантиришни давлат йўли билан қўллаб-қувватлаш чора-тадбирлари тўғрисида“ги фармони ва бошқа тадбирлар Ўзбекистонда ҳунармандчиликнинг тикланиши ва янада ривожланишида, унинг унутилган баъзи турларини қайта тиклашда муҳим аҳамиятга эга бўлди. Ҳунармандлар дастлаб Ўзбекистон Товар ишлаб чиқарувчилар , сўнгра Савдо-саноат палатасига кирдилар. Улар махсус ташкилот — „Ҳунарманд“ Республика уюшмасига бирлаштирилди. Ҳунармандчилик субъектлари Ўзбекистонда тадбиркорлар, ҳунармандлар ва фермер хўжаликларининг ҳар йили ўтказиладиган „Ташаббус“ республика кўрик-танло-вида иштирок этадилар. 1996—2005 йиллар мобайнида 10 нафар ҳунарманд халқ ҳунармандчилигида эришган ютуқлари учун „Ташаббус“ танловининг ғолиби деб топилди.