Ichan qalʼa

Ичан-қал’а (ўзбекча: Ичан Қа'ла) – Ўзбекистоннинг тарихий ўзбек шаҳри Хиванинг мустаҳкам девор билан ўралган ички шаҳри бўлиб, Марказий Осиёдаги биринчи Жаҳон меъроси об’эктига айланди. Асрлар давомида қад ростлаган (энг қадимий меъморий ёдгорликлар ХИВ асрга тўғри келади), истеҳком, саройлар, масжид, мадрасалар, мақбара, миноралар, карвонсарой ва ҳаммомлар Ичан қалъани ўзига хос ёдгорлик шаҳрига айлантирди. Кўҳна Хива 1968-йилда расман қўриқхона мақомини олди.

Ичан қалъа
Жойлашуви	Осиё ва Океания
Тури	Маданий
Сайти	ҳттп://wҳc.унесcо.орг/эн/лист/543

Келиб чиқиши афсонаси

Ривоятда айтилишича, Ичан-Қал’а қўрғони қурилишида Муҳаммад пайғамбар Мадинани қуришда уни олиб кетган жойлардан лой ишлатилган. Кейинчалик пайдо бўлган кўл муқаддас ҳисобланади. Бошқа бир афсонада айтилишича, суви ажойиб таъмга эга бўлган Хейвак қудуғи Инжил Нуҳнинг ўғли Шем томонидан қазилган.

Шунингдек, ривоятларга кўра, Хоразм қурилиши Шем томонидан бошланган.

Деворлар

Ичан-кал’а девори

Хивада шаҳар анъанавий равишда икки қисмга бўлинган: Ички шаҳар (қал’а, шаҳар) – Ичан-қал’а (сўзма-сўз: ички мудофаа девори) ва ташқи шаҳар (робод) – Дишан-Қал’а (ташқи мудофаа девори).

Ичан-қал’а деворлари: баландлиги 8-10 метр, қалинлиги 5-6 метр ва ташқи периметри бўйлаб узунлиги 6250 метр.

Ташқи ва ички „айлана“ нинг мудофаа қал’алари тахта дан қилинган. Ичан-қал’а деворларида ҳар 30 метрда деворлардан ташқарига чиқиб турувчи думалоқ мудофаа миноралари қад ростлаган. Деворларнинг юқори қисмида қамал пайтида душманга ўқ отиш учун қиррали панжаралар мавжуд.

Мудофаа истеҳкомлари тизимида сув билан тўлдирилган ариқлар бор эди. Ҳозир ҳам бу жанубий қисмдаги релефда сезилиб туради, шимол ва ғарбда эса асфалт қадимий зовурларни қоплаган.

Шаҳар дарвозалари ҳам мудофаа тизимининг бир қисми эди. Омон қолган дарвозалар мисоли шуни кўрсатадики, улар ўтиш жойининг иккала томонида жойлашган „зарба“ миноралари ва дарвоза устидаги томоша галереялари ҳам мавжуд. Дарвоза арклари ортидан шаҳар томон йўналган йўлак арксимон пештоқ (Қўй-Дарваза) ёки, агар йўлак жуда узун бўлса, бир неча гумбазли бўлган.

Тузилиши

Хоразм халқ меъморлигининг ажойиб обидалари: мадраса, масжид, сарой ва миноралар, асосан, Ичан қалъада жойлашган. Ундаги меъморий ёдгорликларнинг яратилиш тарихи, асосан, 4 даврга тааллуқли: биринчиси Хоразмнинг қадимги давридан то мўғуллар истилоси даврига қадар, бу даврдан Кўҳна аркнинг ғарбий девори, қалъа деворининг шимоли-шарқий бурчагидаги қадимги даврга мансуб бурж ва қалъа девори қолдиқлари сақланиб қолган. Иккинчиси Хоразмнинг 1220-йилдаги мўғуллар истилосидан кейинги тикланиш даври. Бу даврда Сайид Аловуддин мақбараси ва бошқалар маҳобатли бинолар қурилган. Учинчи даври ХВИ—ХВИИ асрларга тўғри келади. Шу пайтда (Абулғозихон ва Асфандиёрхон ҳукмронлик даврида) Ичан қалъада Анушахон ҳаммоми (1657), пешайвонли Оқ масжид (1675), Хўжамбердибий мадрасаси (1688) кабилар бунёд этилди. Кўҳна арк истеҳкомлари мустақкамланди, кўринишхона (хоннинг қабулхонаси) қурилди (1686—1688). Бухоро билан Эрон ўртасида Хива хонлиги учун бошланган уруш натижасида (ХВИИИ асрнинг 1-ярми) Ичан қалъа ва, умуман, Хива шаҳри қаттиқ шикастланди (Хива бир қанча вақт Эронга тобе вилоят бўлиб турди).

Тўртинчи даври ХВИИИ—ХХ асрларни ўз ичига олади. Бу даврда Ўрта Осиё маҳаллий меъморлиги анъаналари асосида масжид, мадраса, тим ва тоқилар қурилди. Ота дарвозадан Полвон дарвозагача катта йўл ўтказилди. ХВИИИ-аср охирида Жума масжид қайта қурилди ва унинг ёнида баланд минора қад кўтарди. Ичан қалъанинг ҳароба деворлари тикланди, бир қанча иморатлар таъмирланди. 1840—1842-йилларда икки қаватли Қутлуғмурод иноқ мадрасасига қаратиб тим ва тоқилар қурилди. Муҳаммад Раҳимхон И (1806—1825), Оллоқулихон (1825—1842), Муҳаммад Аминхон (1845—1855) ҳукмронлиги даврида Ичан қалъада қурилиш авж олди. Муҳташам сарой, мадраса, мақбаралар барпо этилди: Кўҳна аркда сарой қурилиши тугалланди. Янги ва катта Тошҳовли саройи қурилди. Полвон дарвозага яқин қўрғон деворининг бир қисми бузилиб, ўрнига Оллоқулихон карвон саройи, мадрасаси ва тими қурилди, халқ ижодининг ажойиб намунаси Паҳлавон Маҳмуд мақбараси қад кўтарди. Араб Муҳаммадхон ва Муса тўра мадрасаси ҳам шу даврда яратилди. Муҳаммад Аминхон Ичан қалъанинг ғарбий қисмига  я'ни Кўҳна арк ёнига Калтаминор номи билан машҳур бўлган минора қурдирди. Бу минора гарчи битказилмай қолган бўлсада, Ичан қалъа мужассамотида катта ўрин тутади.

Ичан қалъа қурилишида Хива меъморлари Ўрта Осиёда қадимдан қўлланиб келган услуб – иншоотларни рўпарама-рўпара қуриш услубидан (қўшдан) фойдаланишган. Масалан, Оллоқулихон мадрасаси билан Қутлуғ Мурод иноқ мадрасаси, Шерғозихон мадрасаси билан Паҳлавон Маҳмуд мақбараси шу услубда қурилган. Ичан қалъа меъморлигининг яна бир ўзига хос хусусияти биноларнинг алоҳида ансамбл ҳолида қурилганлиги. Масалан, Жума масжид ёнидаги иккита кичик мадраса, Муҳаммад Амин иноқ ва Матпанобой мадрасаси ҳамда Матниёз девонбеги мадрасаси анча йирик ансамблдир. Полвон дарвоза олдидаги бир неча масжид ва мадрасалар, ҳаммом, тоқи, карвонсарой ва хон саройи ўзига хос ансамблни ташкил этади. Қутлуғ Мурод иноқ билан Оллоқулихон мадрасаси, Тош ҳовли билан Оқ масжид ўртасидаги майдонча шу ансамблнинг мужассамот марказидир.

Ичан қалъа меъморий ёдгорликлари ёғоч ўймакорлиги, сангтарошлик, ганчкорлик, сиркор сопол ва бошқалар ранг-баранг наққошлик безаклари билан безатилган. Ичан қалъа ансамбли меъморий ёдгорлик сифатида муҳофазага олиниб, музейга айлантирилган (1961). 1990-йилдан Ичан қалъа УНЕСCОнинг Бутун жаҳон ёдгорликлари рўйхатига киритилган.

1997-йилда Хива шаҳрининг 2500 йиллиги муносабати билан асосий йўналишларда жойлашган ёдгорликларни мунтазам равишда таъмирлаш, тиклаш ишлари олиб борилди.

Адабиёт

• Манковская Л., Булатова В., Памятники зодчества Хорезма, Т., 1978