Жамес Аугустине Алойсиус Жойcе (талаффузи: Жеймс Огастин Алоишес Жойс; 1882-йил 2-феврал — 1941-йил 13-январ) — ирландиялик ёзувчи ва шоир. „Дублинерс“ (1914) ҳикоялар тўплами, „Мусаввирнинг ёшликдаги шамойили“ (1916), „Улйссес“ (1922) ва „Финнеганча маърака“ (1939) романларининг муаллифидир. Жойcе сўнгги икки роман билан роман жанрини ислоҳ қилди ва ХХ асрнинг атоқли ёзувчиси, модернизмнинг асосчиларидан бири бўлиб қолди. Унинг бу асарлари ўз тузилиши билан анъанавий романлардан фарқланади, улар нутқ шакллари ва ҳикоя қилиш усули мунтазам ўзгариб туриши, афсоналар ва тарихий воқеаларга мурожаат қилиниши билан ички тарҳи мураккаб каерни эслатади. Жойcе Дублинда туғилган бўлса-да, ҳаётининг катта қисмини Ирландиядан ташқарида яшаган. Унинг „Улйссес (роман)“ романини Иброҳим Ғафуров, „Мусаввирнинг ёшликдаги шамойили“ романини эса Аҳмад Отабой ўзбек тилига ўгирган.

Жамес Жойcе
Таваллуди 2-феврал 1882-йил
Вафоти 13-январ 1941-йил(1941-01-13)
(58 ёшда)
Зüрич, Швейсария
Тахаллуси Степҳен Дедалус
Касби прозачи, шоир, эссечи, журналист
Фуқаролиги Irlandiya bayrogʻi Ирландия , Shvetsiya bayrogʻi Швеция
Йўналиш модернизм
Жанр Онг оқими

Жойcе Дублинда ўртаҳол оилада туғилган. Килдаре округидаги Жезуит Клонгоwес Вуд коллежида, сўнгра қисқача Христиан биродарлар томонидан бошқариладиган ЎКоннелл мактабида ўқиган. Отасининг олдиндан айтиб бўлмайдиган молиявий аҳволи туфайли, оилавий шароитга қарамай, у Жезуит Белведере коллежида аъло даражада ўқиди ва 1902-йилда Дублиндаги Университет коллежини тугатди. 1904-йилда у бўлажак рафиқаси Нора Барнасле билан учрашди ва улар Европага кўчиб ўтишди. У қисқа вақт Пула шаҳрида ишлади ва кейин Австрия — Венгриянинг Триэсте шаҳрига кўчиб ўтиб, инглиз тили ўқитувчиси сифатида ишлай бошлайди. Римда саккиз ойлик ёзишмалар ходими бўлиб ишлагандан сўнг Дублинга уч марта ташриф буюрганини ҳисобга олмаганда, Жойcе 1915-йилгача у ерда яшади. Триэстда у ўзининг „ Камера мусиқаси“ шеърлар китобини ва „Дублинликлар“ ҳикоялар тўпламини нашр эттирди. Биринчи жаҳон урушининг кўп йилларида Жойcе Швейсариянинг Зüрич шаҳрида яшаган ва Улиссда ишлаган. Урушдан кейин у қисқа вақт ичида Триэстга қайтиб келади ва 1920-йилда Парижга кўчиб ўтади, бу ер 1940-йилгача унинг асосий қароргоҳига айланади.

„Улйссес“(Улисс) биринчи марта 1922-йилда Парижда нашр этилган, аммо одобсиз деб ҳисоблангани учун уни Англия ва АҚШда нашр этиш таъқиқланган. Нусхалари ҳар икки давлатга контрабанда йўли билан олиб келинган ва пират версиялари 1930-йилларнинг ўрталарига қадар чоп этилган ва ниҳоят нашр қонуний бўлган. Жойcе ўзининг навбатдаги йирик асари „Финнеганс Wакени“ 1923-йилда бошлаган ва уни ўн олти йилдан сўнг 1939-йилда нашр этган. Бу йиллар орасида Жойcе кенг саёҳат қилган. У ва Нора 1930-йилда Лондонда фуқаролик маросимида турмуш қуришди. У Швейсарияга бир неча бор саёҳат қилди, тез-тез оғирлашиб бораётган кўз муаммоларини даволаш ва қизи Люсияга психологик ёрдам сўради.. Иккинчи жаҳон уруши пайтида Франсия Германия томонидан ишғол қилинганида, Жойcе 1940-йилда Цюрихга қайтиб келади. У 1941-йилда яраси муваффақияциз операциядан сўнг, 59 ёшга тўлишига бир ойдан камроқ вақт қолганида вафот этади.

„Улисс“ кўпинча буюк адабиётлар рўйхатида юқори ўринларни эгаллайди ва унинг ишини таҳлил қиладиган академик адабиётчилар кўп ва улар бу ишда давом этишмоқда. Кўпгина ёзувчилар, киноижодкорлар ва бошқа рассомлар унинг услубий янгиликларидан таъсирланган, масалан, тафсилотларга эҳтиёткорлик билан эътибор бериш, интерер монологидан фойдаланиш, сўз ўйини, анъанавий сюжет ва характер ривожланишини тубдан ўзгартириш ва ҳоказо. Жойcе ҳаётининг кўп қисми чет элда ўтган бўлса-да, унинг хаёлий олами Дублинда жойлашган бўлиб, асосан у ердаги оила аъзолари, душманлари ва дўстларига ўхшаб кетадиган қаҳрамонлардан иборат эди. „Улисс“ романида, айниқса, шаҳар кўчалари ва хиёбонларида унинг мангу сиймоси ўрнатилади. Жойcенинг „Мен ўзим учун доимо Дублин ҳақида ёзаман, чунки агар мен Дублиннинг юрагига кира олсам, дунёнинг барча шаҳарларининг қалбига кира оламан. Хусусан, инсоният ичига ҳам“ деганди. [1]

Дастлабки йиллар

James Joyce at six in 1888 in sailor suit with hands in pocket, facing the camera
Жойcенинг 6 ёшидаги сурати, 1888-йил

Жамес Жойcе 1882-йил 2-февралда Дублин, Ирландиянинг Ратҳгар шаҳридаги Бригҳтон кўчаси, 41-уй, Жон Станислаус Жойcе ва Мери Жейн Май оиласида дунёга келган.[2] У ўнта ака-сингилнинг энг каттаси эди. Жойcе 1882-йил 5-февралда руҳоний Жон ЎМуллой томонидан Теренурадаги Авлиё Иосиф черковида Рим-католик черковининг анъаналарига кўра Жамес Августин Жойcе номи билан чўқинтирилади. [а] [б] . Унинг чўқинтирган ота-онаси Филипп ва Эллен Маккеннлаэлар эди [7] . Жон Станислаус Жойcенинг оиласи Корк округидаги Фермой шаҳридан келган бўлиб, кичик туз ва оҳак ишларига эгалик қилишарди. Жойcенинг отаси томонидан бобоси Жамес Августин Корк шаҳридаги пардозлаш бизнеси ва бошқа мулкларга эга бўлган Корк алдермани Жон ЎКоннеллнинг қизи Эллен ЎКоннеллга уйланган. Элленнинг оиласи 1829-йилда ирландлар учун католик озодлигини таъминлашда ёрдам берган сиёсий етакчи Даниэл ЎКоннелл билан қариндошликну даъво қилган [8] [9] . Жойcе оиласининг тахминий аждоди Шон Мор Сеоге Коннемаралик тошбўрончи бўлган.

Жойcенинг отаси 1887-йилда Дублин корпорацияси томонидан таъриф йиғувчиси этиб тайинланган. Оила Дублиндан 12 миля (19 км) узоқликда жойлашган замонавий кичик Брей шаҳрига кўчиб ўтишган. Ўша пайтда Жойcе ёввойи ит ҳужумга учраган ва бу унинг бутун умри давомида итлардан қўрқишига олиб келган [10][c] [12] . Кейинчалик у момақалдироқдан қўрқишни ҳам бошлаган [13], бу қўрқувига Худонинг ғазабининг аломати сифатида тасвирлаган мутаасиб холаси сабаб бўлди [д] .

1891-йилда тўққиз ёшли Жойcе Чарлз Стюарт Парнелнинг ўлимига бағишланган „ Эт Ту , Ҳеалй“ шеърини ёзган, уни отаси чоп этган ва дўстларига тарқатган [15] . Шеър Ирландия католик черкови, Ирландия парламенти ва Британия Либерал партияси томонидан Парнелнинг аниқ хиёнатидан ғазабланган оқсоқол Жойcенинг [16] ҳис-туйғуларини ифодалаган, бу эса Ирландиянинг уй бошқарувини таъминлашда муваффақияцизликка учрашига сабаб бўлган [17] . Бу хиёнат туйғуси, айниқса черков томонидан, Жойcе ўз ҳаёти ва санъатида ифодалаб келган таассуротни қолдирган. [18]

Ўша йили унинг оиласи қашшоқликка учрай бошлади, отасининг ичкиликбозлиги ва молиявий саводсизлиги оқибатидан. [19] Жон Жойcенинг номи 1891-йил ноябр ойида Стуббс газетасида, қарздорлар ва банкротга учраганларнинг қора рўйхатида чоп этилди ва у вақтинча ишдан четлаштирилди. [20] 1893-йил январ ойида у пенсияси камайтирилган ҳолда ишдан бўшатилди. [21]

Жойcе ўз таълимини 1888-йилда Килдаре округи, Клейн яқинидаги иезуитлар мактаб-интернати бўлган Клонқоуз Вуд коллежидан бошлаган, аммо отаси тўловларни тўлай олмагач, 1891-йилда у ердан кетишга мажбур бўлади. [22] У уйда таълим олади ва қисқа муддат Дублиннинг Шимолий Ричмонд кўчасидаги ака-ука Кристиан ЎCоннелл мактабида ҳам ўқийди. Кейин Жойcенинг отаси оилани таниган иэзуит руҳонийси Жон Конми билан тасодифан учрашиб, Жойcе ва унинг укаси Станислаусни 1893-йилда бошлаб Иэзуитларнинг Дублин мактаби, Белведере коллежига тўловларсиз ўқишга таклиф қилади. [23] 1895-йил, 13 ёшда бўлган Жойcе тенгдошлари томонидан „Содалитй оф Оур Ладй“ га қўшилиш учун сайланади. [24] Жойcе Белведереда беш йил вақтини ўтказади, унинг интеллектуал шаклланиши Ратио Студиорум (Ўқув режаси) да ўрнатилган иэзуит таълими тамойилларига асосланади . [25] У 1898-йилда ўқишни тамомлашдан олдин [26] сўнгги икки йил инглиз композицияси бўйича биринчи ўринни қўлга киритиш орқали ўзининг ёзувчи истеъдодини кашф этади. [27]

Университитет даври

picture of the Newman House
Нюман уйи, Дублин, Жойcе давридаги университет коллежи.[28]

Жойcе 1898-йилда инглиз, франсуз ва италян тилларини ўрганиш учун Университет коллежига ўқишга кирди [29]. У ерда Фома Аквинскийнинг схоластика мактаби билан танишди, бу унинг таффакури ва фикрлашига умрининг охиригача кучли таъсир кўрсатди[30]. Жойcе Дублиндаги кўплаб театр ва адабий тўгаракларда қатнашди. Унинг энг яқин ҳамкасблари орасида ўз даврининг етакчи ирланд арбоблари, хусусан, Жорж Кленси , Том Кеттле ва Френсис Шеи-Скеффингтонлар бор эди [31]. Бу орада у таниган кўплаб яқинлари Жойcе асарларида кўриниш бера бошлади[32]. Унинг биринчи иши, Генрик Ибсеннинг „Биз ўлиб уйғонганимизда“ романига шарҳи 1900-йилда „Тҳе Фортнигҳтлй Ревиэw“ журналида босилиб чиқди. Ибсен асарларидан илҳомланиб Жойcе унга норвег тилида [33][э] мухлислик хатини юборди ва „Бриллиант карера“ песасини ёзди. У кейинчалик йўқ қилинди[36][37][ф].

1901-йилда Ирландиядаги Миллий аҳолини рўйхатга олиш ишларида Жойcени Дублиннинг Клонтарф шаҳридаги Роял Терраcе (ҳозирги Инвернесс Роад) да ота-онаси, олти синглиси ва учта укаси билан яшовчи, 19 ёшли, ирланд ва инглиз тилида сўзлашувчи, турмушга қурмаган талаба сифатида рўйхатдан ўтказилган. [39] Бу йил давомида у Оливер Сент-Жон Гогарти билан дўстлашди, [40] у Жойcенинг „Улисс“ романидаги Бак Маллиганнинг протативидир. [32] Ноябр ойида Жойcе Ирландия адабий театрини Ибсен, Лев Толстой ва Герхарт Гауптманн каби драматургларнинг асарларини саҳналаштиришни истамагани учун танқид қилиб „Раблемент куни“ мақоласини ёзди. [41] У мумтоз ирланд популизмига қарши чиқди ва ташқи кўринишдаги, космополит адабиётни талаб қилди. [42] У Габриэле Д’Аннунзионинг Рим-католикларнинг тақиқланган китоблар рўйхатида бўлган Ил фуоcо (Олов) романини тилга олгани учун унинг ишларини коллеж журнали чоп этишни бекор қилди. Мақоласи рад этилган Жойcе ва Шехи-Скеффингтоннинг иншолари биргаликда чоп этилган ва тарқатилган. Артур Гриффит ўзининг „Унитед Иришман“ газетасида Жойcенинг ишига нисбатан сензурани қоралади. [43] [44]

Жойcе 1902-йил октабрда Ирландия Қироллик университетини тамомлади. У тиббиётни ўрганишни хоҳлади [45] ва Дублиндаги Католик университети тиббиёт мактаби маърузаларида қатнаша бошлади. [46] Тиббиёт мактабида ўз таълимини молиялаштириш учун репетиторлик лавозимида ишлашдан бош тортгач, у Дублинни Парижда тиббиётни ўрганиш учун тарк этди [47] ва у ерда Жойcе физика, кимё ва биология бўйича сертификат олиш учун курсларга қатнашиш учун рухсатнома олди. [48] 1903-йил, январ ойининг охирига келиб, у тиббиётни ўрганиш режаларидан воз кечди [49] , лекин у Парижда қолиб, кўпинча Саинт-Геневиèве Библиотҳèқуэда кечки йўналишда ўқиди [50] У тез-тез уйига сув, совуқ об-ҳаво ва диэтани ўзгартириш туфайли соғлиғи ёмонлашаётганини билдириб, оиласининг имкони йўқлигини билсада, пул сўраб мактуб ёзарди. [51] [52]

Изоҳлар

  1. ↑ Жойcе wас намед фор ҳис патернал грандфатҳер,[3] [4]
  2. ↑ Жойcе аcқуиред ҳис саинт'с наме Алойсиус ат ҳис cонфирматион[5] ин 1891.[6]
  3. ↑ Жойcе'с феар оф догс май ҳаве беэн эхаггератед.[11]
  4. ↑ Аccординг то Ириш артист Артҳур Поwер, Жойcе, wҳо сометимес тоок ҳис чилдрен анд Поwер он а риде, онcе ордеред тҳе дривер то турн ҳоме wҳен а сторм броке оут. Wҳен Поwер аскед "Wҳй аре ёу со афраид оф тҳундер? Ёур чилдрен дон'т минд ит." Жойcе ансwеред "Аҳ, тҳей ҳаве но религион."[14]
  5. ↑ Ибсен дид нот реплй то тҳе фан леттер,[34] [35]
  6. ↑ Жойcе'с дедиcаторй паге то тҳе плай ис алл тҳат ис лефт: "То Мй оwн Соул И дедиcате тҳе фирст труэ wорк оф мй лифе."[38]

Манбалар

  1. ↑ Эллманн 1982, с. 505: Cитед фром Поwер, Артҳур. Фром ан Олд Wатерфорд Ҳоусе, Лондон, н.д. — 63–64-бет. 
  2. ↑ Боwкер 2012, с. 19.
  3. ↑ Cостелло 1992, с. 53.
  4. ↑ Эллманн 1982, с. 21.
  5. ↑ Эллманн 1982, с. 30.
  6. ↑ Cостелло 1992, с. 81.
  7. ↑ Боwкер 2012, с. 19; Эллманн 1982, с. 23.
  8. ↑ Жаcксон & Cостелло 1998, с. 20.
  9. ↑ Жаcксон & Cостелло 1998, сс. 6–7.
  10. ↑ Беач 1959, с. 37; Жойcе 1958, с. 4.
  11. ↑ Спиэлберг 1964, сс. 42–44.
  12. ↑ Беач 1959, с. 43; Горман 1939, с. 328; Жойcе 1958, с. 18.
  13. ↑ Боwкер 2012, с. 25; Cостелло 1992, сс. 63–64.
  14. ↑ Эллманн 1982, сс. 513–514: Вигнетте cитед фром Поwер, Артҳур. Фром ан Олд Wатерфорд Ҳоусе, Лондон, н.д. — 71-бет. 
  15. ↑ Боwкер 2012, с. 38; Эллманн 1982, с. 33; Жойcе 1958, сс. 44–45.
  16. ↑ Эллманн 1982, с. 33; Жаcксон & Cостелло 1998, с. 170.
  17. ↑ МcCаффрей 2006, сс. 198–199.
  18. ↑ МcCаффрей 2006, с. 200.
  19. ↑ Эллманн 1982, с. 34–35; Жаcксон & Cостелло 1998, сс. 172–173.
  20. ↑ Боwкер 2012, с. 38; Жаcксон & Cостелло 1998, с. 173.
  21. ↑ Эллманн 1982, с. 34; Жаcксон & Cостелло 1998, с. 176.
  22. ↑ Эллманн 1982, сс. 27, 32, 34.
  23. ↑ Эллманн 1982, с. 35.
  24. ↑ Cостелло 1992, с. 132; МcCоурт 1999а, с. 22.
  25. ↑ Сулливан 1958, сс. 9–10.
  26. ↑ Сулливан 1958, с. 105.
  27. ↑ Манглавити 2000, с. 215.
  28. ↑ НИАҲ н.д.
  29. ↑ Эллманн 1982, сс. 58–60.
  30. ↑ Ноон 1957, с. 6; Сулливан 1958, с. 170.
  31. ↑ Эллманн 1982, с. 61.
  32. ↑ 32,0 32,1 Давиэс 1982, с. 86.
  33. ↑ Давиэс 1982, сс. 72–73; Эллманн 1982, сс. 86–87.
  34. ↑ Боwкер 2012, с. 79.
  35. ↑ Жойcе 1959, с. 47: "Ибсен'с Неw Драма"
  36. ↑ Cостелло 1992, с. 158; Жойcе 1950, с. 115.
  37. ↑ Бежа 1992, с. 27.
  38. ↑ Эллманн 1982, с. 78.
  39. ↑ НАИ н.д.
  40. ↑ Боwкер 2012, с. 77; Эллманн 1982, с. 77; ЎCоннор 1970, с. 76.
  41. ↑ Жойcе 1901, сс. 7–8.
  42. ↑ Фогартй 2014, с. хв.
  43. ↑ Cопе 1981, с. 34.
  44. ↑ Жордан 2012; Кеннй 2020, с. 84, 149.
  45. ↑ Давиэс 1982, с. 91.
  46. ↑ Боwкер 2012, с. 90; Эллманн 1982, с. 104; Ҳутчинс 1957, с. 53.
  47. ↑ Боwкер 2012, сс. 92–93; Давиэс 1982, с. 91; Эллманн 1982, сс. 104–106.
  48. ↑ Эллманн 1982, сс. 112–113.
  49. ↑ Боwкер 2012, с. 100; Давиэс 1982, с. 98; Эллманн 1982, с. 100.
  50. ↑ Боwкер 2012, с. 100; Cостелло 1992, с. 204; Горман 1939, с. 94.
  51. ↑ Эллманн 1982, с. 113.
  52. ↑ Эллманн 1982, с. 122; ЎБриэн 2000, с. 18.

Ҳаволалар