Ziyosfera

Jidda

Жидда (арабча: جِدَّة‎) — Саудия Арабистонининг Макка вилоятидаги порт шаҳри бўлиб, Ҳижоз минтақасида Қизил денгиз соҳилида жойлашган. Жидда мамлакатнинг савдо марказидир. Жидда қачон ташкил этилгани номаълум, аммо 647-йилда халифа Усмон уни муқаддас Макка шаҳрига зиёрат қилиш учун борадиган мусулмон саёҳатчиларга хизмат кўрсатадиган саёҳат марказига айлантиргач, Жидданинг нуфузи ошди. Ўша вақтлардан бери Жидда Саудия Арабистонига анъанавий денгиз ва ҳаво орқали келган миллионлаб зиёратчилар учун дарвоза бўлиб хизмат қилди[2][3].

Жидда

جِدَّة‎
Шаҳар
Жидда Cорниче
Тарихий Жидда шаҳар маркази
Қирол Фаҳд фаввораси
Ал-Мимар Масжиди
Нассеэф уйи
Мамлакат Саудия Арабистони
[[Минтақа]] [[Макка]]
Ҳукумат
 • Вилоят ҳокими Салеҳ Ал-Турки[1]
Асос солинган Милоддан аввалги ВИ аср
Майдон 1,600 км2 (620 кв ми)
Маркази баландлиги 12 м
Аҳолиси
 (2022)
 3,751,722
Зичлиги ауто киши/км2
Вақт минтақаси УТC+3
Телефон коди +966 12
Почта индекс(лар)и 21 дан бошланадиган 5 та рақамли кодлар (масалан, 21577)

2022-йил ҳолатига кўра 3,751,722 аҳолига эга бўлган Жидда Макка вилоятидаги энг катта шаҳар[4], Ҳижоздаги энг йирик шаҳар, Саудия Арабистонидаги иккинчи йирик шаҳар (пойтахт Риёддан кейин) ва энг катта Яқин Шарқ шаҳарлари бўйича тўққизинчи шаҳардир. У ИҲТнинг маъмурий маркази сифатида ҳам хизмат қилади. Қизил денгиздаги Жидда ислом порти дунёдаги ўттиз олтинчи йирик денгиз порти[5] ва Яқин Шарқдаги иккинчи энг катта денгиз порти (Дубайнинг Жебел Али портидан кейин) ҳисобланади.

Жидда исломнинг энг муқаддас шаҳри Макка- Шарифнинг асосий дарвозасидир, 65 километр (40 ми) шарқда, иккинчи энг муқаддас шаҳар Мадина эса 360 километр (220 ми) шимолда жойлашган. Иқтисодий жиҳатдан Жидда Саудия Арабистони ва Яқин Шарқда илмий ва муҳандислик етакчилигини янада ривожлантиришга эътибор қаратмоқда[6]. Жидда 2009-йилда Инновацион шаҳарлар индексида Африка, Яқин Шарқ ва Стан мамлакатлари минтақасида тўртинчи ўринни эгаллаган[7].

Жидда Саудия Арабистонининг асосий курорт шаҳарларидан бири бўлиб, Глобаллашув ва Жаҳон шаҳарларини ўрганиш гуруҳи ва тармоғи (ГаWC) томонидан Бета дунё шаҳри деб номланган. Шаҳарнинг Қизил денгизга яқинлиги ҳисобга олинса, балиқ овлаш ва денгиз маҳсулотлари мамлакатнинг бошқа қисмларидан фарқли ўлароқ, озиқ-овқат маданиятида устунлик қилади. Араб тилида шаҳар шиори „Жеддаҳ Гҳаир“ бўлиб, „Жидда ўзгача“ деб таржима қилинади.

Этимологияси ва имлоси

Қудаъа қабиласининг бошлиғи Жидда Ибн Ал-Қудаийнинг сўзларига кўра, Жидданинг камида иккита этимологияси мавжуд. Энг кенг тарқалган ном Жаддаҳ جدة, арабча „буви“ сўзи. Халқ эътиқодига кўра, инсониятнинг бувиси ҳисобланган Момо Ҳавонинг қабри Жидда шаҳрида жойлашган[8].

Мағриблик сайёҳ Ибн Баттута 1330-йилларда жаҳонга саёҳати чоғида Жиддага ташриф буюрган. Кундалигига шаҳар номини „Жидда“ деб ёзиб қолдирган[9].

Британия Ташқи ишлар ва Ҳамдўстлик вазирлиги ва Британия ҳукуматининг бошқа бўлимлари илгари инглиз тилида сўзлашувчи бошқа сўзлардан фарқли равишда „Жедда“ сўзининг эски имлосидан фойдаланган, аммо 2007-йилда у „Жиддаҳ“ имлосига ўзгартирилган.

ТЕ Лоуренс арабча номларнинг инглиз тилига ҳар қандай транскрипсияси ўзбошимчалик деб ҳисоблади. Унинг "Револт ин тҳе Десерт" китобида Жидда сўзи биринчи саҳифанинг ўзида уч хил тарзда ёзилган[10].

Саудия Арабистонининг расмий хариталари ва ҳужжатларида шаҳар номи „Жеддаҳ“ деб ёзилган, бу ҳозир кенг тарқалган.

Тарихи

1938-йил Жидда

Исломдан олдин

Бу ҳудуддаги дастлабки фаолият излари Wади Бриманда (وادي بريمان қазилган баъзи Самудий ёзувлари билан гувоҳлик беради), шаҳарнинг шарқида ва Wади Боwеб (وادي بويب), шаҳарнинг шимоли-ғарбий қисмида топилган. Жидда шаҳридан топилган энг қадимги Машрабия исломдан олдинги даврга тегишли.

Эски шаҳарда олиб борилган қазишмалар Жиддага Яманнинг Қудаъа қабиласи (арабча: بني قضاعة‎‎) томонидан балиқ овлаш маскани сифатида асос солинган деб талқин қилинган, бу қабила эрамиздан аввалги 115-йилда Ямандаги Мариб тўғони қулагандан сўнг Маккага жойлашиш учун марказий Яманни тарк этган[11].

Халифаликлар даврида

Жидда биринчи марта милодий 647-йилда, учинчи мусулмон халифаси Усмон ибн Аффон уни Макканинг жануби-ғарбий қисмидаги Ал Шоайб порти ўрнига Макка портига айлантиргандан сўнг машҳурликка эришди[12].

Умавийлар бутун Рашидун халифалигини, шу жумладан Ҳижозни мерос қилиб олдилар ва 661-йилдан 750-йилгача ҳукмронлик қилдилар. 702-йилда Жидда қисқа муддатга Ахум қироллиги қароқчилари томонидан босиб олинди[13]. Бироқ, Жидда Ҳаж учун денгиз орқали саёҳат қилувчи балиқчилар ва зиёратчиларга хизмат кўрсатадиган асосий фуқаролик бандаргоҳи бўлиб қолди. Муқаддас заминнинг фахрий ноиби Макка шарифлиги ҳам Ислом халифалиги даврида биринчи марта тайинланган. Жидда тарихий Ҳижоз вилоятининг асосий шаҳри ва Маккага Ҳаж зиёратини адо этиш учун денгиз орқали келган зиёратчилар учун тарихий порт сифатида ташкил этилган.

Усмонли империяси

1517-йилда Усмонли турклари Миср ва Суриядаги Мамлук султонлигини Салим И даврида босиб олдилар[14].

Усмонлилар 1525-йилда Жидда қамалида (1517) Лопо Соарес де Албергариянинг Армадасидан шаҳарни ҳимоя қилгандан сўнг, Жидданинг заиф деворларини тикладилар. Янги тош девор олтита қўриқчи минораси ва олтита шаҳар дарвозасини ўз ичига олган. Улар Португалия ҳужумидан ҳимояланиш учун қурилган. Олтита дарвозадан Макка дарвозаси шарқий дарвоза, портга қараган Ал-Мағариба дарвозаси эса ғарбий дарвоза эди. Шариф дарвозаси жанубга қараган. Бошқа эшиклар Ал-Бунт дарвозаси, Шом дарвозаси (шунингдек, Ал-Шараф дарвозаси деб аталади) ва Мадина дарвозаси шимолга қараган эди[15]. Турклар, шунингдек , Жидда казармасини ҳамда шаҳар аскарлари учун кичик қал’а қурдилар. ХИХ асрда бу еттита дарвоза тўртта минорали тўртта улкан дарвозага қисқартирилди. Бу улкан дарвозалар шимолда Шом дарвозаси, шарқда Макка дарвозаси, жанубда Шариф дарвозаси ва денгиз бўйидаги Ал-Мағариба дарвозаси эди.

Жидда тўғридан-тўғри Усмонли Эялетига айланди, Шариф Баракат ИИ бошчилигидаги қолган Ҳижоз эса 1517-йилда Жидда қамал қилинганидан 8 йил ўтгач, Усмонли империясининг вассал давлатига айланди, Португалия 1541-йилда иккинчи марта ҳужум қилишга уринди, аммо қайтарилди .

Қадимги шаҳарда бугунги кунда ҳам шаҳар деворининг қисмлари сақланиб қолган. Португалияликлар шаҳардан қувилган бўлсалар ҳам, Ҳинд океанидаги флотлар уларга раҳм-шафқат қилдилар. Буни Диу жанги тасдиқлайди. Португал аскарлари қабристонини бугунги кунда ҳам эски шаҳар ичида топиш мумкин ва у насроний қабрлари жойлашган жой деб аталади[16].

1858-йил 15-июнда Британиянинг Қизил денгиздаги сиёсатига муносабат сифатида собиқ полиция бошлиғи томонидан қўзғатилган деб тахмин қилинган шаҳардаги тартибсизликлар 25 насронийнинг, жумладан, Британия ва Франсия консуллари, уларнинг оила аъзолари ва бой юнон савдогарларининг қирғин қилинишига олиб келди[17]. Британия қирувчи кемаси ҲМС Портда лангар қўйган ҲМС қасос сифатида шаҳарни икки кун давомида бомбардимон қилишди[18].

Биринчи Саудия давлати ва Усмонли-Саудия уруши

1802-йилда Нежди кучлари Маккани ҳам, Жиддани ҳам Усмонлилардан тортиб олдилар. Шариф Ғолиб афанди бу ҳақда Султон Маҳмуд ИИ га хабар бергач, Султон Миср ноиби Муҳаммад Али Пошога шаҳарни қайтариб олишни буюради. Муҳаммад Али 1813-йилда Жидда жангида шаҳарни муваффақиятли қайтариб олди.

Биринчи жаҳон уруши ва Ҳошимийлар қироллиги

Муҳаммад Абу Зенада, Жидда бошлиқларидан бири ва 1925-йилда қирол Абдулазиз ибн Саудга таслим бўлиш пайтида Шарифнинг маслаҳатчиси лавозимида

Биринчи жаҳон уруши пайтида Шариф Ҳусайн бин Али Усмонли туркларидан мустақилликка эришиш ва Суриядаги Алепподан Ямандаги Аденгача бўлган ягона араб давлатини тузишга интилиб, Усмонли империясига қарши қўзғолон эълон қилди.

Қирол Ҳусайн Ҳижоз қироллигини эълон қилди. Кейинчалик Ҳусайн Нажд султони Ибн Сауд билан урушда қатнашди. 1924-йил декабрида Макка қулагандан кейин Ҳусайн тахтдан воз кечди ва унинг ўғли Али бин Ҳусайн янги қирол бўлди.

Саудия Арабистони Қироллиги

Қирол Абдулазиз 1925 йилда Жиддага кирган куни Абдуллоҳ Али Реда билан бирга ўтирган.

Бир неча ой ўтгач, уруғи марказий Нажд вилоятида бўлган Ибн Сауд Иккинчи Жидда жангидан кейин жидданликлар билан келишув орқали Мадина ва Жиддани забт этди. У Бағдодга қочиб кетган Али бин Ҳусайнни тахтдан ағдарди ва охир-оқибат Иорданиянинг Амман шаҳрида жойлашди ва у ерда унинг авлодлари Ҳошимий қироллиги таркибига кирди.

1928-йилдан 1932-йилгача янги Хузам саройи Жиддада қирол Абдул Азизнинг янги қароргоҳи сифатида қурилган. Сарой эски девор билан ўралган шаҳарнинг жанубида жойлашган бўлиб, муҳандис Моҳаммед бин Аwад бин Ладен назорати остида қурилган. 1963-йилдан кейин сарой қироллик меҳмон уйи сифатида фойдаланилган; 1995-йилдан буён унинг ичида вилоят археология ва этнография музейи жойлашган[19].

Эски шаҳарнинг қолган деворлари ва дарвозалари 1947-йилда бузиб ташланган. 1982-йилда содир бўлган ёнғин Ал-Балад деб номланган эски шаҳар марказидаги баъзи қадимий биноларни вайрон қилди, аммо кўп нарса ҳанузгача сақланиб қолган. 1979-йилда эски округларни уйма-уй ўрганиш ишлари ўтказилди, бу эса 1000 га яқин анъанавий бинолар мавжудлигини кўрсатди, аммо катта тарихий аҳамиятга эга бўлган иншоотлар сони анча кам эди. 1990-йилда Жидда тарихий ҳудудини сақлаш бошқармаси ташкил этилди[20].

Замонавий шаҳар ўзининг эски чегараларидан ташқарида кенгайди. Қурилиш ҳудуди асосан Қизил денгиз қирғоқлари бўйлаб шимолга кенгайиб, 1990-йилларда янги аэропортга етиб борди ва тахминан 27 км (17 ми) эски шаҳар марказидан Об’ҳур дарёси томон йўл олди[21].

2021-йил октябр ойида Муҳаммад бин Салмон бошчилигидаги Саудия ҳукумати Жидда шаҳрининг жанубий қисмидаги маҳаллаларда кенг кўламли бузиш ва кўчириш режасини бошлади, Саудиянинг Висион 2030 доирасида қайта жонлантириш лойиҳаси бўлган Жидда Марказий лойиҳасига йўл очиш ишлари бошланди[22]. Бузилишлар 60 дан ортиқ маҳалладаги 558 минг кишига зарар етказди. Халқаро Амнистия расмий ҳужжатлар орқали аҳолининг баъзилари кўчирилиш ҳақида атиги 24 соат олдин, бошқалари эса 1-6 ҳафта ичида хабардор қилинганлигини тасдиқлади. Баъзи ҳолларда биноларга „эвакуация қилинг“ деб ёзилган, давлат оммавий ахборот воситалари ва билбордларда бузиш ҳақида бошқаларга хабар беришган[23]. Саудия давлат матбуотининг таъкидлашича, жабрланган маҳаллаларнинг аксарияти „касалликлар, жиноятлар, гиёҳванд моддалар ва ўғирликлар билан тўла“ ва асосан ҳужжациз муҳожирлар яшарди[24]. 2022-йил январ ойида Саудия Арабистони ҳукумати кўчирилганларнинг 47 фоизини ташкил этган компенсация схемасини эълон қилди[25].

Географияси

ОпенСтреэтМап-да Жидда харитаси

Жидда Саудия Арабистонининг Қизил денгиз соҳилидаги текислигида жойлашган (Тиҳамаҳ деб аталади). Жидда Ҳижози Тиҳамида жойлашган (تهامة الحجاز) Ҳижоз тоғларининг пастки қисмида жойлашган ҳудуд. Тарихий, сиёсий ва маданий жиҳатдан Жидда Ҳижоз Вилояти, Ҳижоз Қироллиги ва Ҳижоз тарихи китобларига кўра бошқа минтақавий сиёсий тузилмаларнинг йирик шаҳри бўлган. Бу ер майдони бўйича дунёда 100-ўринда туради.

Иқлими

Жиддада ёғингарчилик одатда сийрак бўлади ва асосан ноябр ва декабр ойларида кам миқдорда ёғади. Қишда кучли момақалдироқлар тез-тез учрайди. 2008-йил декабр ойидаги момақалдироқ сўнгги тарихдаги энг катта бўрон бўлиб, ёмғир 80 мм (3 ин) га яқин бўлган. Жиддада қайд этилган энг паст ҳарорат 9.8 °C (49.6 °Ф) ташкил этди. 1993-йил 10-февралда[26] Жиддада қайд этилган энг юқори ҳарорат 52.0 °C (125.6 °Ф) ташкил этди[26], бу Саудия Арабистонида қайд этилган энг юқори ҳароратдир[27][28].  

Жидда денгизининг ўртача ҳарорати[29]
Январ Феврал март апрел май Июн Июл август Сентабр Октябр Ноябр декабр
26.3 °C (79.3 °Ф) 25.7 °C (78.3 °Ф) 25.8 °C (78.4 °Ф) 26.8 °C (80.2 °Ф) 28.1 °C (82.6 °Ф) 29.0 °C (84.2 °Ф) 30.6 °C (87.1 °Ф) 31.6 °C (88.9 °Ф) 31.1 °C (88.0 °Ф) 30.7 °C (87.3 °Ф) 29.1 °C (84.4 °Ф) 27.9 °C (82.2 °Ф)

Иқтисодиёт

Малл оф Арабиа — Жиддадаги энг йирик савдо маркази.

Яқин Шарқ ва Шимолий Африканинг барча пойтахтлари Жиддадан икки соатлик парвоз масофасида жойлашган бўлиб, уни Яқин Шарқнинг Дубайдан кейинги иккинчи савдо марказига айлантиради[30].

Шунингдек, Жидда Саудия Арабистонидаги Риёд, Жубайл ва Янбудан кейин тўртинчи йирик саноат шаҳри ҳисобланади.

Кинг Абдуллаҳ кўчаси

Кинг Абдуллаҳ кўчаси

Кинг Абдуллаҳ кўчаси Жидданинг энг муҳим кўчаларидан бири бўлиб, Қирол Фаҳд йўлидан Жидда ғарбидаги қирғоқ бўйлаб шаҳарнинг шарқий чеккасигача ўтади. У кўплаб корпоратив офислар ва тижорат ишланмаларига мезбонлик қилиш билан машҳур. У Жиддани Макка, Мадина ва Кинг Абдуллаҳ иқтисодий шаҳри (КАЭC) билан боғлайдиган Жидда марказий темир йўл вокзалидаги ҲСР кириш жойи яқинида жойлашган. Шунингдек, 170 баландликдаги дунёдаги иккинчи энг баланд байроқ устунига эга м (558 фт). Бу йўл 2011-йилда ёмғир суви остида қолиб, ҳалокатга учраган эди.

Таҳлияҳ кўчаси

Галлериа, Таҳлияҳ кўчасидаги меҳмонхона

Таҳалияҳ кўчаси Жидда марказидаги муҳим мода ва савдо кўчасидир. Унда кўплаб юқори даражадаги бўлимлар ва юқори мода брендлари дўконлари, шунингдек, бутиклар мавжуд. Ҳукумат томонидан у „Шаҳзода Муҳаммад бин Абдул Азиз йўли“ деб ўзгартирилди, аммо бу расмий ном кенг қўлланилмайди. Бундан ташқари, кўплаб ажойиб овқатланиш масканлари мавжуд.

Мадина йўли

Мадина йўли Жиддадаги тарихий аҳамиятга эга кўчадир. У жанубий округларни шимол билан боғлайди ва бир нечта компанияларнинг бош офислари ва кўргазма залларини ўз ичига олади. Йўлнинг шимолий учи қирол Абдул Азиз халқаро аэропорти билан боғланади, бу эса кун давомида кўпинча ушбу йўлда тирбандликка сабаб бўлади. 

"Needs Updating"
2007-йилда Мадина йўлининг кўриниши

Маданият

Диний аҳамияти

Анъанавий кийимдаги Жиддалик аёл, 1873-йил

Аксарият фуқаролар сунний мусулмонлардир . Ҳукумат, судлар, фуқаролик ва жиноий қонунлар шариат томонидан белгиланган ахлоқ қоидаларини амалга оширади. Саудия Арабистони фуқароларининг жуда оз қисмини шиа мусулмонлари ташкил этади, шунингдек, катта хорижий ишчи кучи ҳам мавжуд.

Шаҳарда 1300 дан ортиқ масжид мавжуд. Қонун бошқа динларнинг бинолари, китоблари, иконалари ва эътиқодини ифодалашига рухсат бермайди. Бироқ, мусулмонлар иштирокисиз, жамоат тартиби ва ахлоқига путур этказмайдиган шахсий диний маросимларга рухсат берилади.

ВИИ асрдан бери Жидда бутун дунё бўйлаб миллионлаб мусулмон зиёратчиларни Ҳажга юборган. Бу зиёратчилар Жидда жамияти, дини ва иқтисодиётига катта таъсир кўрсатади.

Ошхонаси

Ҳижози Салеэг

Баъзилари Саудиянинг бошқа минтақаларидан, масалан, Нажд, Арика (عَريكة) каби Кабсадан олиб келинган. Бошқа таомлар бошқа маданиятлардан Манту, Ягҳмуш (يَغْمُش) каби келиб чиқиши турли таомлар Саудияликлар орқали олиб келинган. Руз Бухорий (رُز بُخاري) Марказий Осиёдан, Бурēк ва Šурēк ва Кабаб алмīру (كباب الميرو) Туркия ва Болқондан, Манди Ямандан, Мутаббаг (مُطَبَّق) Яман-Малайзия, Бирйāни ва Кāбли (كابلي) Жанубий Осиёдан кириб келган таомлар ҳисобланади.

1974-йилда бошланган энг машҳур маҳаллий фаст-фоод тармоғи Албаик бўлиб, унинг филиаллари Жидда ва унга қўшни Макка, Мадина ва Янбу шаҳарларида жойлашган. Уларнинг асосий таоми — бу қовурилган товуқ, одатда Жиддавийлар томонидан „Броаст“ номи билан танилган ва турли хил денгиз маҳсулотларидан тайёрланади. Машҳур фаст-фоод тармоғи яқинда Ар-Риёдда ўз филиалларини очди. БААдаги Даммам, Бурайда, Баҳрайн ва Дубайда ҳам ўз фаолиятларини бошлади[31][32].

Очиқ осмон остидаги санъат

Велосипед айланаси Жиддадаги энг машҳур очиқ осмон остидаги санъат иншоотларидан биридир.
Белгиялик рассом Ҳуберт Миннебонинг „ Тўғри йўлга умид“ мис ҳайкали Қилич айланаси (Таҳлиа кўчаси)

1970-йилларнинг охири ва 1980-йиллардаги нефт портлаши даврида шаҳарнинг ўша пайтдаги мери Муҳаммад Саид Форсий[33][34] бошчилигида Жидданинг жамоат жойларига санъатни олиб киришга қаратилган фуқаролик ҳаракатлари амалга оширилди. Натижада, Жиддада асосан айланма йўлларда жойлашган кўплаб замонавий очиқ осмон остидаги ҳайкаллар ва санъат асарлари мавжуд. Ҳайкаллар орасида Жан/Ганс Арп, Сезар Балдаccини, Алехандер Cалдер, Ҳенрй Моор, Жоан Миро, Ҳуберт Миннебо ва Виcтор Васарелй асарлари мавжуд. Уларда кўпинча Саудиянинг қаҳва идишлари, исириқлар, палма дарахтлари ва бошқалар каби анъанавий буюмлари тасвирланган. Ислом анъаналари тирик мавжудотларни, айниқса инсон қиёфасини тасвирлашни тақиқлайди ва бу санъатга таъсир кўрсатди. Жумладан, улкан геометрия тўплами, гигант велосипед ва ундан ғалати бурчак остида бир нечта машина чиқиб турган улкан бетон блок ҳамда Ареф Раесснинг „Худонинг қиличлари (Союф Аллоҳ)“ номли монументал ҳайкали шулар жумласидандир. Ал-Мадина йўли, Қирол Абдулазиз йўли ва Шаҳзода Абуллоҳ Ал-Файсал йўли ўртасидаги кесишмада жуда хавфли айланма йўлнинг маркази бўлган туяларнинг катта ҳайкаллари жойлашган. Туянинг танаси тўлиқ эмас; улар тирик мавжудотларни тасвирлашига йўл қўймаслик учун бўлинган, бу ваҳҳобийлик эътиқодига зиддир[35].

Музейлар

Жиддада турли хил таълим мақсадлари ва касбий маҳоратга эга ўнга яқин музей ёки коллексия мавжуд[36]. Жумладан, қадимий асарлар ва музейлар вазирлиги ўринбосари томонидан бошқариладиган Жидда вилояти археология ва этнография музейи, Жидда шаҳар музейи, Насеф уйи, Инсонпарварлик мероси музейи, Абдул Рауф Ҳасан Халил хусусий музейи ва хусусий Санъат мероси музейи шулар жумласидандир.

Тадбирлар ва фестиваллар

Қизил денгиз халқаро кинофестивали

Жидда 2020-йилда ўтказилган Қизил денгиз халқаро кинофестивали учун жой сифатида танланган[37].

Жидда халқаро китоб ярмаркаси

Жидда халқаро китоб кўргазмасига мезбонлик қилади[38]. Бу Саудия Арабистонидаги иккинчи йирик китоб ярмаркасидир[39] ва у биринчи марта 2015-йилда ўтказилган. Китоб ярмаркаси ҳар йили декабр ойининг бошида ўтказилади[38].

Жидда мавсуми

Жидда мавсуми Саудия Арабистонида юқори даражадаги туризм фаолиятини йўлга қўйишга қаратилган Саудия Арабистони ҳукуматининг Саудия фасллари ташаббусларининг бир қисмидир[40]. Мавсумнинг биринчи версияси 2019-йилнинг июн-июл ойларида бўлиб ўтди[41]. Жиддадаги бешта йўналишда 150 га яқин тадбирлар ташкил этилди[41]. Саудия мавсуми сифатида 2019-йил Саудия Арабистонининг турли маданияти ва меросини ёритишга қаратилган[42]. Жидда 3000 йилдан ортиқ тарихга эга бўлган Саудиянинг маданий жиҳатдан энг бой шаҳарларидан бири бўлгани учун танланган[41]. Жидда мавсумининг аксарият тадбирлари Қирол Абдулла стадиони, Жидданинг тарихий ҳудуди, Ал-Ҳамра Корниши ва Жидда соҳилида бўлиб ўтди[43]. Жидда мавсуми Жиддани дунёдаги энг афзал сайёҳлик маскани ва Саудия фаслларининг энг яхши мавсумига айлантиришни мақсад қилган[44].

ОАВ

Жиддада ҳудуд ҳақида маълумот берувчи Интернет-блоглар жуда кўп бўлиб, улар асосан чет элликларнинг кенг тарқалган аҳолисига хизмат қилади. Улардан 2012-йилда Бронза Эхпат Блог мукофоти ва 2013-йилда Олтин мукофоти соҳиби бўлган ва Феэдспотнинг Яқин Шарқдаги энг яхши 100 та блоги қаторига кирувчи Жеддаҳ Блог каби маълумотлилиги бўйича халқаро эътирофга сазовор бўлган веб-сайтлардир[45][46]. Минтақадаги муайян мавзуларга оид бошқа ҳаваскор веб-сайтлар ҳам мавжуд.

Жидда телеминораси 250 м (820 фт) кузатув майдончаси мавжуд баланд телеминора ҳисобланади.

Шеваси

Жидда минтақасининг ўзига хос нутқ намунаси Ҳижози лаҳжаси деб аталади; араб тилидаги энг таниқли шевалардан биридир.

Шаҳар манзараси

Ал-Балад осмон чизиғи (Жидда маркази)
Жидданинг тарихий Ал-Балад ҳудудидаги бинолар меъморчилиги

Дам олиш масканлари ва меҳмонхоналар

Шаҳарда Дуррат Ал-Арус, Қизил денгиздаги Ал-Наwрас Мовенпиcк курорти, Cрйстал Ресорт, Радиссон Блу, Тҳе Сигнатуре Ал Муржан Беач Ресорт, Ал Накҳеэл Виллаге, Сандс ва Шератон Абҳур каби машҳур меҳмонхоналар мавжуд. Кўп меҳмонхоналар Қизил денгизда сақланиб қолган денгиз ҳаёти ва денгиз маржон рифлари билан машҳур.

Америка Қўшма Штатларининг Саудия Арабистонидаги иккита консулликларидан бири Жидда шаҳрида жойлашган бўлиб, Афғонистон, Буюк Британия, Индонезия, Франсия, Германия, Греция, Туркия, Филиппин, Ҳиндистон, Покистон, Бангладеш, Италия, Россия ва Хитой каби 67 та давлатнинг консулликлари жойлашган. Бошқа консулликлар орасида Ислом ҳамкорлик ташкилоти ва Араб Лигаси давлатлари ҳам бор.

Таълим

Мактаблар, коллежлар ва университетлар

2005-йил ҳолатига кўра, Жиддада эркак талабалар учун 849 та давлат ва хусусий мактаблар, шунингдек, 1179 та қиз талабалар учун давлат ва хусусий мактаблар мавжуд[47]. Ҳам давлат, ҳам хусусий мактабларда ўқитиш усули одатда араб тилида бўлиб, иккинчи тил сифатида инглиз тилига урғу берилади. Бироқ, хорижий ташкилотлар томонидан бошқариладиган айрим хусусий мактаблар инглиз тилида дарслар олиб боради. Буларга CБСЕ таълим тизимига амал қилувчи 10+ ҳинд мактаблари, бир қанча Покистон ва Бангладеш мактаблари киради. 2005-йил ҳолатига кўра, Жиддада тўртта Филиппин халқаро мактаби бор эди, яна иккитаси қисқа вақтдан кейин очилиши режалаштирилган[48].

Жидда университетлари ва коллежлари қуйидагиларни ўз ичига олади:

 

Покистон халқаро мактаби Жидда (ПИСЖ)

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ „Салеҳ Ал-Турки, маёр оф Жеддаҳ“. арабнеwс.cом. Сауди Ресеарч & Публишинг Cомпанй (2019-йил 27-март). Қаралди: 2021-йил 7-январ.
  2. ↑ Cентре, УНЕСCО Wорлд Ҳеритаге „Ҳисториc Жеддаҳ, тҳе Гате то Маккаҳ Шариф“ (эн). УНЕСCО Wорлд Ҳеритаге Cентре. Қаралди: 2022-йил 4-сентябр.
  3. ↑ „Жеддаҳ Ҳоокед он Фишинг“ (эн). Араб Неwс (2006-йил 4-март). Қаралди: 2022-йил 4-сентябр.
  4. ↑ „Меccа Регион (Сауди Арабиа): Плаcес ин Говерноратес - Популатион Статистиcс, Чарц анд Мап“. www.cитйпопулатион.де. Қаралди: 2024-йил 3-феврал.
  5. ↑ „Топ 50 Wорлд Cонтаинер Порц | Wорлд Шиппинг Cоунcил“. www.wорлдшиппинг.орг. 2020-йил 19-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 25-ноябр.
  6. ↑ „'Жеддаҳ ҳас тҳе потентиал то беcоме а Кноwледге Cитй'Сауди Арабиа - Заwя“. 2012-йил 1-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 28-июл.
  7. ↑ „2тҳинкноw Инноватион Cитиэс™ Эмергинг 11 Индех 2009 - Миддле Эаст, Африcа анд Формер УССР Статес | 2009“. Инноватион-cитиэс.cом (2009-йил 12-ноябр). Қаралди: 2011-йил 17-апрел.
  8. ↑ Жаюсси, Салма; Манṣūр Ибрāҳīм Ḥāзимī; ʻИззат ибн ʻАбд ал-Мажīд Кҳаṭṭāб Беёнд тҳе Дунес И Б Таурис & Cо Лтд (28 Април 2006), п. 295. ИСБН 978-1-85043-972-1
  9. ↑ Ибн Баттута „Фром Cаиро то Ҳежаз то Тунисиа агаин“, . Ибн Баттота'с Сафари: Туҳфат Ал-Нотҳаар Фе Гҳараа'иб Ал-Амсаар Дарwīш Ал-Жуwайдī: . Ал-Мактабаҳ Ал-ʿАṣрийяҳ, 1355 — 253-бет. ИСБН 9953-34-180-Х. 
  10. ↑ „Лост ин транслатион.“ Бриан Wҳитакер.
  11. ↑ „صحيفة عكاظ - جدة اليوم.. والعم وهيب“. Оказ.cом.са. 2016-йил 3-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 17-апрел.
  12. ↑ алаламонлине. „Аламлам Онлине“. алаламонлине.нет (2010-йил 10-март). 2013-йил 29-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 13-август.
  13. ↑ Cоопер, Том. Wингс овер Огаден. Ҳелион анд Cомпанй, 2015-04-19 — 5-бет. ИСБН 9781909982383. Қаралди: 2016-йил 16-феврал. 
  14. ↑ „Ҳисторй оф Арабиа.“ Британниcа.cом.
  15. ↑ Маккаҳ Гате ин Жеддаҳ.
  16. ↑ صحيفة عكاظ. „صحيفة عكاظ - مقبرة النصارى“. Оказ.cом.са (2012-йил 5-июн). 2013-йил 29-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 26-март.
  17. ↑ Cаудилл, Марк А.. Тwилигҳт ин тҳе кингдом: ундерстандинг тҳе Саудис. Wестпорт, Cонн.: Праэгер Сеcуритй Интернатионал, 2006 — 133-бет. ИСБН 9780275992521. 
  18. ↑ Босwортҳ, C. Эдмунд. Ҳисториc cитиэс оф тҳе Исламиc wорлд. Леиден: Брилл, 2007 — 223-бет. ИСБН 9789004153882. Қаралди: 2015-йил 6-август. 
  19. ↑ Леафлет фор Кҳузам Палаcе Жеддаҳ, Депутй Министрй оф Антиқуитиэс & Мусеумс
  20. ↑ Тҳе Биэт Нассиф ин Жеддаҳ ат асиароомс.cом
  21. ↑ Маневал, Стефан.
  22. ↑ Танис, Фатма. „Сауди Арабиа ис разинг wҳоле неигҳборҳоодс то маке wай фор тоурисм анд wеалтҳ“. НПР (2022-йил 13-сентябр). Қаралди: 2023-йил 27-январ.
  23. ↑ „Сауди Арабиа: Масс Демолитионс Анд Форcед Эвиcтионс Марред Бй Виолатионс Анд Дисcриминатион“. Амнестй Интернатионал (2022-йил 22-июн). Қаралди: 2022-йил 22-июн.
  24. ↑ „Сауди Арабиа... Cонтинуинг девелопмент оф "Жеддаҳ" слумс“. Қаралди: 2022-йил 23-январ.
  25. ↑ „Фреэ ҳоусинг амонг сервиcес фор cитизенс wҳосе пропертиэс беинг разед ин Жеддаҳ; овер 68,000 сервиcес рендеред“. Сауди Газетте (2022-йил 31-январ). Қаралди: 2022-йил 31-январ.
  26. ↑ 26,0 26,1 „Cлимате Нормалс фор Жеддаҳ“. Жеддаҳ Регионал Cлимате Cентер. 2012-йил 12-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 1-феврал.
  27. ↑ Мастерс. „Боливиа тиэс иц алл-тиме ҳеат реcорд“. Wеатҳер Ундергроунд. Др. Жефф Мастерс' WундерБлог. 2010-йил 24-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 23-ноябр.
  28. ↑ „саудигазетте“. 2015-йил 30-сентябрда асл нусхадан архивланган.
  29. ↑ „Монтҳлй Жеддаҳ wатер температуре чарт“. Сеатемпературес.орг. Қаралди: 2014-йил 20-январ.
  30. ↑ Cоммерcе оф Жеддаҳ.
  31. ↑ „Ал Баик фаст фоод“. Албаик.cом. 2015-йил 26-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 4-март.
  32. ↑ „Ал Баик то опен иц сеcонд Дубаи бранч ин Малл оф тҳе Эмиратес“. Тҳе Натионал УАЭ.
  33. ↑ Жонес. „Сcулптурал оасис: wҳй тҳе гианц оф арт маде фор Жеддаҳ“ (эн). тҳе Гуардиан (2015-йил 1-июн). Қаралди: 2018-йил 22-май.
  34. ↑ Парк. „Сcулптурес оф Жеддаҳ“ (эн). www.сcулптуресофжеддаҳ.cом. Қаралди: 2018-йил 25-май.
  35. ↑ „Тҳе Cамел Роундабоут“. Сcулптурес оф Жеддаҳ.
  36. ↑ Мусеумс ин Жеддаҳ ат асиароомс.cом
  37. ↑ „Ред Сеа Интернатионал Филм Фестивал: Сауди Арабиа анноунcес неw Жеддаҳ эвент“ (эн). Тҳе Натионал (2019-йил 27-март). Қаралди: 2019-йил 23-апрел.
  38. ↑ 38,0 38,1 „Жеддаҳ интернатионал боок фаир“ (эн-УС). Жеддаҳ Интернатионал Боок Фаир. Қаралди: 2019-йил 8-май.
  39. ↑ „Сауди Арабиа'с 4тҳ Жеддаҳ Интернатионал Боок Фаир сет фор 13 дайс овер wестерн Чристмас анд Неw Еар“ (эн-УС). Тҳе Неw Публишинг Стандард (2018-йил 17-декабр). Қаралди: 2019-йил 8-май.
  40. ↑ К. „'Сауди Сеасонс 2019' Инитиативе: Маппинг тҳе Wай фор Тоурисм“ (эн-УС). WҲАТСУП КСА (2019-йил 1-март). 2020-йил 23-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 11-июн.
  41. ↑ 41,0 41,1 41,2 „Жеддаҳ Сеасон анноунcес фун-филлед cалендар“ (эн). Саудигазетте (2019-йил 2-июн). Қаралди: 2019-йил 11-июн.
  42. ↑ „Лаунчинг тҳе "Сауди Сеасонс 2019" Програм“. сcтҳ.гов.са. 2019-йил 17-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 11-июн.
  43. ↑ „Жеддаҳ'с Канз Ал-Балад, Ал-Озwа Стреэт Перформанcе энтҳралл виситорс“ (эн). Араб Неwс (2019-йил 16-июн). Қаралди: 2019-йил 18-июн.
  44. ↑ „Жеддаҳ Сеасон - Сауди Сеасонс“ (эн). Сауди Сеасонс (2019-йил 1-апрел). Қаралди: 2020-йил 22-октябр.
  45. ↑ „Эхпат Блог Аwардс 2013“. Жеддаҳ Блог. 2017-йил 13-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 24-май.
  46. ↑ „Топ 100 Миддле Эаст Блогс & Wебситес то Фоллоw ин 2020 | Мидеаст Блогс“ (2017-йил 1-сентябр).
  47. ↑ „Статистиcал суммарй оф эдуcатион ин Сауди Арабиа.“. 2015-йил 22-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 29-май.
  48. ↑ Салуд, Франcис Р. „2 Море Филипино Счоолс то Опен ин Жеддаҳ“ (Арчиве).

Умумий ва келтирилган манбалар

  • Дидиэр, Чарлес. Сéжоур Чез Ле Гранд-Чериф Де Ла Мекке. Либраириэ Де Л. Ҳачетте эт, Руэ Пиэрре.
  • Дидиэр, Чарлес. Реҳла Эла Ал-Ҳежаз: А Трип то Ҳежаз. Транслатед фром Сéжоур Чез Ле Гранд-Чериф Де Ла Мекке инто Арабиc. Парис, 1854. ИСБН 9960-677-14-1.
  • Фаcей, Wиллиам & Грант, Гиллиан. Сауди Арабиа бй тҳе Фирст Пҳотограпҳерс. ИСБН 0-905743-74-1
  • Фарси, Ҳани М. С. (Моҳамед Саид). Жеддаҳ: cитй оф арт: тҳе сcулптурес анд монуменц. Лондон: Стаcей Интернатионал, 1991. ИСБН 0-905743-66-0.
  • Фром Буллард то Мр Чамберлаин. Жеддаҳ, 1925 Феб. (Но.# сеcрец) — Арчивед Пост.
  • Фростер, Cаптаин Г. С. А трип Аcросс тҳе Пенинсула — Реҳла Абр Ал-Жазеэра. Момбаи, Индиа, 1866.
  • Эл-Ҳаге, Бадр. Сауди Арабиа: cаугҳт ин тиме 1861-1939. Публишед бй Гарнет, Реадинг, 1997. ИСБН 1-85964-090-7.
  • Ал-Ҳарби, Далал. Кинг Абдулазиз анд ҳис Стратегиэс то деал wитҳ эвенц: Эвенц оф Жеддаҳ. Кинг Абдулазиз Натионал Либрарй, 2003. ИСБН 9960-624-88-9.
  • Кеане, Жоҳн Ф. Сих монтҳс ин тҳе Ҳежаз: жоурнейс то Маккаҳ анд Мадинаҳ 1877-1989. Манчестер: Барзан Публишинг, 2006. ИСБН 0-9549701-1-Х.
  • Ал-Кҳалди, Ибраҳим. Тҳе Бедоуин Пҳотограпҳер — Ал-Мосаwwир Ал-Бадаwи. Куwаит, 2004.
  • Маневал, Стефан. 2019. Неw Исламиc Урбанисм: Тҳе Арчитеcтуре оф Публиc анд Привате Спаcе ин Жеддаҳ, Сауди Арабиа. Лондон: УCЛ Пресс. ИСБН 9781787356429.
  • Ал-Реҳани. Нежд анд Иц Фоллоwерс.
  • Тарабулси, Моҳаммед Ёсуф. Жеддаҳ: А Сторй оф а Cитй. Риядҳ: Кинг Фаҳд Натионал Либрарй, 2006. ИСБН 9960-52-413-2.
  • Ал-Турки, Тҳурая. Жеддаҳ: Ум Ал-Ракҳа wал Шеддаҳ. Публишед бй Дар Ал-Шрооқ.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Jidda" dan olindi