Жоэ Ҳенрй Энгле – (1932-йил 26-август – 2024-йил 10-июл) Америкалик учувчи, авиация муҳандиси ва НАСА астронавти. У 1981-йилда СТС-2 ни ўз ичига Спаcе Шуттле миссиясининг қўмондони бўлган. Дастур иккита парвозни ўз ичига олган. У Шуттле дастурининг 1977-йилдаги ракеталарни бошқариш ва қўндириш синовлари доирасида иккита парвозни амалга оширган. Энгле Ҳаво кучлари ва НАСА томонидан бошқариладиган тажрибавий космик самолёт бўлган. Шимолий Америка Х-15да парвоз қилган ўн икки учувчидан бири эди.

Жоэ Ҳенрй Энгле
Таваллуди
Жо Ҳенрй Энгле

26-август 1932-йил
Вафоти 10-июл 2024-йил(2024-07-10)
(91 ёшда)
Ҳюстон, Техас,
Мукофотлари Ҳурматли учувчи медали ва НАСАнинг"Буюк хизматлари учун‟ медали
Космик карера
Даража Миллий ҳаво гвардиясида Маёр Генерал
Космосдаги вақт
9д 8ҳ 30м
Танлаш НАСА 5-гуруҳ (1966)]]
Миссиялар
Миссия белгиси
Истеъфо 28-ноябр 1986-йил

Х-15 учувчиси сифатида Энгле 50 мил (≈80км) дан юқори баландликда учта парвозни амалга оширган ва шу тариқа Америка томонидан белгиланган коинот чегараси оид битмга кўра космонавт қанотлари кўкрак нишонини олиш муваффақ бўлган. 1966-йилда у НАСАнинг 5-космонавтлар гуруҳига танланиб, Аполлон дастурига қўшилган. У Аполлон 14 учун Лунар Модуле Пилот (ЛМП) захирасида бўлган, ва Аполлон 17 учун эса ЛМП сифатида Ойга қадам қўйишни режалаштирган. Аммо, кейинги парвозларнинг бекор қилинишидан сўнг НАСА Энгленинг ўрнига геолог-астронавт Ҳаррисон Счмиттни Ой учувчиси сифатида танлаб олган.

Ҳаёти ва ижоди

Шахсий ҳаёти ва таълими

Энгле 1932-йил 26-августда Канзас штатининг Абилене шаҳрида туғилган[1]. У Канзас штатининг Чапман шаҳрида вояга етиб, бошланғич ва ўрта мактабни шу ерда ўқиган[2]. Энгле 1950-йилда Диcкинсон округидаги ўрта мактабни тамомлаган[3]. Жоэ Бой Сcоут сифатида фаол бўлиб, биринчи даражали унвонга сазовор бўлган[4]. 1955-йилда Канзас университетида Аэрокосмик муҳандислик бўйича бакалавр даражасини олган, у ерда Тҳета Тау профессионал муҳандислик жамиятига аъзо бўлган[5][6].

У Канзас штатининг Миссион Ҳиллс шаҳрида яшовчи Марй Cатҳерине Лаwренcега (1934–2004) уйланган. Уларнинг иккита фарзанди ва битта асраб олган болалари бор[1][7]. Марй Cатҳериненинг ўлимидан кейин, у Техаснинг Ҳюстон шаҳридан бўлган Жеаниэ Cартерга уйланган[1]. Энгле авиацияга (жумладан, Иккинчи Жаҳон уруши қирувчи самолётлари), ов қилиш, сайр қилишга ва енгил атлетика қизиққан[8]. У Экспериментал Синов Учувчилари Жамиятининг аъзоси бўлиб, 2009-йилда ушбу жамиятнинг фахрий аъзоси даражасига эришган[9].

Жоэ Ҳенрй Энгле 2024-йил 10-июлда Техаснинг Ҳюстон шаҳридаги уйида 91 ёшида вафот этган[10][11]. Жоэ Ҳенрй Энгле билан бирга Х-15 ни бошқарган барча 12 учувчининг ҳаммаси вафот этган[12].

Парвоз тажрибаси

Энгле 1965-йилда Х-15 А-2 самолёти билан
АРПС ИИИ синф битирувчилари. Биринчи қаторда: Эд Гивенс, Томми Бенефиэлд, Чарлиэ Бассетт, Грег Неубеcк ва Мике Cоллинс . Орқа қаторда: Ал Атвелл, Неил Гарланд, Жим Роман, Ал Уҳалт ва Энгле

Энгле АҚСҲ Ҳарбий-ҳаво кучларидаги ўз лавозимини Канзас университетидаги Ҳаво кучлари захира офицерларини тайёрлаш корпуси орқали қўлга киритган. Мактабдалик чоғида Жо Тҳета Тау аъзолаидан бири бўлган, шу сабабли ҳам у кўнгилли учувчи бўишга аҳд қилган. Ёзда Cессна Аирcрафтда ишлаб юрганида, ҳамкасби Ҳенрй Диттмердан учиш сабоқларини ўрганган[13][14].

Энгле 1957-йилда авиация мактабига кирган. 1958-йилда учувчи қанотларини унвонини олишга сазовор бўлган. У Ф-100 Супер Сабрени Калифорниядаги Жоржия ҳаво кучлари базасида 474- қирувчи эскадрон ва 309-тактик қирувчи отряд билан биргаликда парвоз қилган. Чуcк Еагер Энглени УСАФ хаваскор учувчилар мактабига тавсия қилган.

Энгле,1963-йилнинг июн ойидан бошлаб Лйндон Б. Жоҳнсон космик маркази (ҳозир Лйндон Жоҳнсон Космик Марказ)га қабул қилинмагунича Калифорния штатидаги Эдwардс ҳаво кучлари базасида кўнгили учувчи сифатида иш олиб борган. Энгле АРПСнинг талабалари Чарлес Бассетт ва Мичеал Cоллинс билан НАСА космонавтларининг 3-гуруҳига кириш учун ариза берган, аммо НАСА ҳаво кучлари Энгленинг аризасини рад этган ва Энгленинг ўрнига унинг илтимосига кўра Х-15 дастурига Роберт М. Wҳите танлаб олинган[15].

Энгленинг ота-онаси 1965-йилнинг 29-июн куни Х-15 парвозига гувоҳ бўлишган; у 16 та парвозлари давомида парвоз баландлигини икки марта 50 милга оширилишига муваффақ бўлган[16][14]. 1965-йилнинг 14-октябрида бўлиб ўтган Х-15 нинг сўнгги миссиясида, 153-сонли бепул парвозда (1-61-101) у Х-15-да суб-орбитал космик парвозни амалга оширган иккита учувчидан бири бўлган[17]. Кейинчалик бу парвоз „дунёнинг энг яхши парвози“ дейилишига қарамай, Энгле ойга қадам қўйиш мақсадида қайта НАСАга мурожаат қилган[14].

Энгле ўз фаолияти давомида 185 дан ортиқ турли хилдаги самолётларда (25 хил қирувчи) парвозларни амалга оширган, 15 400 соатдан ортиқ парвоз вақтини қайд этишга сазовор бўлган, шундан 9 000 соати реактив самолётларда бўлган[1].

НАСАдаги фаолияти

Энгле, СТС-2 миссияси қўмондони, Трулй, учувчи билан

Энгле 1966-йилнинг апрелига келиб НАСА томонидан танланган 19 та астронавтдан бирига айланган[18]. У Аполлон 10 да ёрдамчи учувчи вазифасини бажарган. Кейинчалик Жоэ Аполло 14 миссиясида Ой модулининг захира учувчиси сифатида хизмат қила бошлаган. У Аполло 17 учун Ой модули учувчиси сифатида Ойга қўниши режалаштирилган, аммо Энгленинг ўрнига геолог Ҳаррисон Счмитт танланган. Чунки бу илмий тадқиқот геологияни юзаки биладиган учувчи-муҳандис томонидан эмас, балки мутахассис геолог томонидан олиб борилиши керак бўлган[8].

Энгленинг айтишига қараганда, Деке Слайтон ундан Скйлаб, Аполло-Союз ёки космик кемаларнинг қайси бирида учишни афзак кўришини сўраганида; Энгле самолётга ўхшайдиган космик кемада учишни афзал кўришини айтиб ўтган[14].

Жо Энгле Спаcе Шуттле қўмондони сифатида иккита миссияни амалга оширди.
СТС-51-И миссияси экипажи. Энгле пастки чап томонда.
Генерал-маёр Жо Энгле астронавт генерал Кевин П. Чилтон билан

Энгле 1977-йилнинг июнидан октябригача космик кеманинг қўниш синов парвозларини амалга оширган икки экипажнинг қўмондонларидан бири бўлган. Энтерприсе космик кемаси Боэинг 747 юк ташувчи самолёти ёрдамида 7,62 км баландликка олиб чиқилган, сўнгра ерга қўндириш мақсадида пастга қўйиб юборилади. Бу шўнғиш икки дақиқа давом этган. Ушбу парвоз синовлари давоми Энглега Орбитерни бошқариш ва қўниш маҳоратини яхшиланиши учун имкон яратиб берган. У маҳоратини Спаcе Шуттледаги субсоник парвозида кўррсатиб берган. У космик кемасининг биринчи орбитал синов парвози бўлган СТС-1 нинг захира қўмондонларидан бири бўлган. Учувчи, Ричард Трулй билан СТС-2 космик кемасининг навбатдаги парвозида қўмондон сифатида парвоз қилган. 2021-йилда Ража Чаригача СпаcеХ Cреw-3 да космик парвозни бошқарган сўнгги НАСАнинг янги ходимига айланиб қолган. У парвозлари давомида СТС-51-И миссияси қўмондони бўлган ва космосда 225 соатдан кўпроқ вақт давомида парвоз қилгани рўйхатга олинган[14].

Энгле икки хил қанотли транспорт воситаси билан космонга учган икки кишидан бири бўлган: Х-15 да Спаcе Шуттле, СТС-2 да эса (бошқа бир одам Фредериcк W. Стурcкоw). Энгле Шуттле-да қайта кириш ва тушиш пайтида катта миқдорда парвоз синовларини қўлда ўтказган[14][19].

Жоэ 1982-йилнинг март ойидан декабригача НАСА бош маркази космик парвозлар бўйича маъмурий ўринбосари бўлиб ишлаган[1]. У ўзинг астронавтлик мақомини сақлаб қолган ҳолда 1983-йилнинг январида Жоҳнсон космик марказига қайтиб келган[1]. Шунингдек, у 1986-йилда Чаллангер фалокатини текширишда иштирок этган ва 1990-йилларда Шуттледа бир қатор ишларни амалга оширган[20].

НАСАдан кейинги фаолияти

Энгле 1986-йилнинг 14-ноябрида полковник унвони билан УСАФдан, 1986-йилнинг 28-ноябрида эса НАСАдан нафақага чиққан[21][22]. 1986-йилнинг 1-декабрида у Канзас губернатори ва Америка Қўшма Штатлари Ҳарбий-ҳаво кучлари котиби томонидан Канзас ҳаво миллий гвардияси генерали унвонига сазовор бўлган. Кейинчалик, У генерал-ад’ютантнинг махсус ёрдамчиси бўлиб ишлаган[21][23]. 1988-йилнинг 2-февралида Ҳарбий ҳаво кучлари ва Миллий ҳаво гвардияси сафлари ўртасидаги зиддият Сенат томонидан тоғирланган[24]. Кейинчалик у Колорадо штатидаги Петерсон ҳаво кучлари бош марказида, Америка Қўшма Штатлари космик қўмондонлигида ва Шимолий Америка ҳаво мудофааси қўмондонлигида(НОРАД) бош қўмондон ёрдамчиси сифатида хизмат қилган. Энгле 1991-йилда Миллий ҳаво гвардиясидан генерал-маёр унвони билан нафақага чиққан, бу лавозим Сенат томонидан 1989-йил 22-июн куни тасдиқланган[25][26].

1992-йилда Жоэ Аэрокосмик Фахрийлари йўлагига киритилган[27]. 2001-йилда эса Энгле Миллий авиация шон-шуҳрат залига ва АҚШ астронавтлари шон-шараф залига киритилган[28][29].

Мукофот ва унвонлари

Жо Энгле Аполлон 14 учун захира Ой модули учувчиси сифатида

Адабиётлар

Ҳаволалар

Манбалар

  1. ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 „Астронаут Био: Жоэ Ҳенрй Энгле“. НАСА (2009-йил 1-июн). 2019-йил 31-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  2. ↑ „Жоэ Энгле Обитуарй - Ҳоустон, ТХ“. Дигнитй Мемориал. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  3. ↑ „Диcкинсон Cоунтй'с ҳисториcал ҳигҳ счоол“. Тҳе Салина Жоурнал (1989-йил 10-сентябр), с. 33. 2017-йил 2-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  4. ↑ „Сcоутинг анд Спаcе Эхплоратион“. Бой Сcоуц оф Америcа (2016). 2016-йил 3-мартда асл нусхадан архивланган.
  5. ↑ „Алумни Ҳалл оф Фаме Лауреатес“. Тҳета Тау. 2016-йил 9-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  6. ↑ „Маж. Ген. Жоэ Ҳ. Энгле“ (эн). энгр.ку.эду. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  7. ↑ „Марй Лаwренcе Энгле Обитуарй“. Тҳе Кансас Cитй Стар (2004-йил 15-декабр). Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 НЙТ Стафф. „Энгле: Фром Чилдҳоод Ҳе Планнед то бе а Пилот“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (1981-йил 13-ноябр), с. А30. 2024-йил 5-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  9. ↑ „Феллоw Cлассес“. Тҳе Соcиэтй оф Эхпериментал Тест Пилоц. 2018-йил 6-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  10. ↑ Мурпҳй, Бриан. „Жоэ Энгле, Ласт оф тҳе Х-15 Тест Пилоц Wҳо Тоучед Спаcе, Диэс ат 91“. Тҳе Wашингтон Пост (2024-йил 12-июл). Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  11. ↑ Бурнетт, Cамерон. „Траилблазинг Кансас астронаут Генерал Жоэ Энгле диэс ат 91“. КАКЕ-ДТ. Wичита, Кансас: АБC Неwс (2024-йил 11-июл). 2024-йил 5-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 14-ноябр.
  12. ↑ Пеарлман, Роберт. „Жоэ Энгле, Х-15 роcкет плане анд спаcе шуттле астронаут, диэс ат 91“. cоллеcтСПАCЕ (2024-йил 11-июл). 2024-йил 11-июлда асл нусхадан архивланган.
  13. ↑ Ничолс, Бруcе „Жоэ Энгле: Фром Роcкет Шипс то тҳе Спаcе Шуттле“. Унитед Пресс Интернатионал (1981-йил 30-октябр). 2019-йил 28-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  14. ↑ 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 14,5 „Жоэ Ҳ. Энгле Орал Ҳисторй Интервиэwс“. Жоҳнсон Спаcе Cентер Орал Ҳисторй Прожеcт. Ҳоустон: Натионал Аэронаутиcал анд Спаcе Администратион (2004). 2024-йил 19-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  15. ↑ Эванс, Мичелле. Тҳе Х-15 Роcкет Плане, Флигҳт Лог. Мач 25 Медиа, 2020 — 44-бет. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр (2024-йил 8-июнда асл нусхадан архивланган). 
  16. ↑ Ничолс, Бруcе „Жоэ Энгле: Фром Роcкет Шипс то тҳе Спаcе Шуттле“. Унитед Пресс Интернатионал (1981-йил 30-октябр). 2019-йил 28-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  17. ↑ Эванс, Мичелле. Тҳе Х-15 Роcкет Плане, Флигҳт Лог. Мач 25 Медиа, 2020 — 44-бет. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр (2024-йил 8-июнда асл нусхадан архивланган). 
  18. ↑ Тҳомпсон, Роналд. „19 Неw Спаcемен Аре Намед“ (1966-йил 5-апрел), с. 2А. 2019-йил 11-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  19. ↑ Женкинс, Деннис Р.. Спаcе Шуттле: Девелопинг ан Иcон 1972–2013. Спеcиалитй Пресс, 2017. ИСБН 978-1580072496. 
  20. ↑ „Энгле, Жоэ Ҳенрй“. Тҳе Натионал Авиатион Ҳалл оф Фаме. 2017-йил 3-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  21. ↑ 21,0 21,1 „Астронаут промотед то генерал“. Тҳе Олатҳе Даилй Неwс (1986-йил 2-декабр). 2024-йил 11-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  22. ↑ Реcер. „Сениор НАСА астронаут Жоэ Ҳ. Энгле ретирес“. АП (1986-йил 2-декабр). 2019-йил 8-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  23. ↑ „Ветеран Астронаут Ресигнс“. Андерсон Индепендент-Маил (1986-йил 3-декабр). 2024-йил 11-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  24. ↑ „18 номинеэс фор Аир Форcе, 100тҳ Cонгресс (1987–1988)“. Cонгресс.гов. 2024-йил 11-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  25. ↑ „14 номинеэс фор Аир Форcе, 101ст Cонгресс (1989–1990)“. Cонгресс.гов. 2024-йил 13-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  26. ↑ „Астронаут то спеак то Сcоуц“. Тҳе Спрингвилле Ҳералд (1992-йил 29-январ). 2024-йил 11-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  27. ↑ „Формер НАСА астронаут Жоэ Энгле Диэс“. СПАCЕ & ДЕФЕНСЕ (2024-йил 12-июл). 2024-йил 13-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  28. ↑ „Жоэ Ҳенрй Энгле“. Натионал Авиатион Ҳалл оф Фаме. 2024-йил 17-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  29. ↑ 29,0 29,1 „Жоэ Энгле индуcтед инто тҳе У.С. Астронаут Ҳалл оф Фаме“. Астронаут Счоларшип Фоундатион. 2023-йил 31-октябрда асл нусхадан архивланган.
  30. ↑ Пеарлман, Роберт. „Формер НАСА Х-15 Пилоц Аwардед Астронаут Wингс“. Спаcе.cом (2005-йил 23-август). 2017-йил 2-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  31. ↑ Шайлер, Давид. Тҳе Ласт оф НАСА'с Оригинал Пилот Астронауц: Эхпандинг тҳе Спаcе Фронтиэр ин тҳе Лате Сихтиэс. Спрингер, 2017 — 372-бет. ИСБН 978-3319510149. 
  32. ↑ 32,0 32,1 32,2 32,3 32,4 32,5 32,6 Шайлер, Давид. Тҳе Ласт оф НАСА'с Оригинал Пилот Астронауц: Эхпандинг тҳе Спаcе Фронтиэр ин тҳе Лате Сихтиэс. Спрингер, 2017 — 372-бет. ИСБН 978-3319510149. 
  33. ↑ 33,0 33,1 33,2 „НАСА Жоҳнсон Спаcе Cентер Орал Ҳисторй Прожеcт: Биограпҳиcал Ҳисторй Дата Шеэт“. НАСА ЖСC (2015-йил 11-феврал). 2017-йил 1-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  34. ↑ „Лаwренcе Сперрй Аwард Реcипиэнц“. АИАА. 2019-йил 26-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  35. ↑ „Ҳалей Спаcе Флигҳт Аwард Реcипиэнц“. АИАА. 2019-йил 21-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  36. ↑ „Астронауц Жоэ Энгле, Стевен Ҳаwлей то серве ас гранд маршалс фор Ҳомеcоминг параде“. Университй оф Кансас (2017-йил 8-сентябр). 2017-йил 3-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  37. ↑ „Тҳе Ген. Тҳомас Д. Wҳите УСАФ Спаcе Тропҳй“ (ПДФ). АИР ФОРCЕ Магазине. УСАФ. Май 1997. 156-бет. Марч 6, 2022да асл нусхадан архивланди (ПДФ).
  38. ↑ „Wалк оф Ҳонор“. Cитй оф Ланcастер. 2017-йил 2-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  39. ↑ Ҳаллей, Блаине. „Cеремонй Wилл Ҳонор 5 Тест Пилоц“. Тҳе Лос Ангелес Тимес (1992-йил 19-сентябр), с. Б2. 2019-йил 24-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  40. ↑ Руст. „Тwо Спаcе & Миссиле Пионеэрс селеcтед фор 2007“. УСАФ (2007-йил 6-июл). 2017-йил 2-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 5-ноябр.
  41. ↑ Спрекелмеер, Линда, эдитор (2006). Тҳесе Wе Ҳонор: Тҳе Интернатионал Аэроспаcе Ҳалл оф Фаме. Доннинг Cо. Публишерс. ИСБН 978-1-57864-397-4.