Ziyosfera

Katta Ayiq

Bu maqola the constellation haqidadir. the pattern of stars (asterism) uchun Big Dipper sahifasiga qarang. other uses uchun Katta Ayiq (maʼnolari) sahifasiga qarang.

Ursa Major, shuningdek Katta Ayiq nomi bilan ham tanilgan, Shimoliy osmondagi yulduz turkumi boʻlib, u bilan bogʻliq mifologiya, ehtimol, tarixdan oldingi davrlarga borib taqaladi. Lotincha nomi «katta ayiq» maʼnosini bildiradi va uni yaqin atrofdagi Kichik Ayiq turkumidan farqlaydi.[2] Qadimgi davrda u Ptolemey eramizning 2-asrida tuzgan 48 ta dastlabki yulduz turkumi roʻyxatiga kirgan. Ptolemey bunda yunon, misr, bobil va ossuriyalik astronomlarning avvalgi asarlaridan foydalangan.[3] Ursa Major 88 ta zamonaviy yulduz turkumi orasida uchinchi oʻrinda turadi.

Katta Ayiq
Yulduz turkumi
Katta Ayiq
Katta Ayiq yulduzlari roʻyxati
QisqartmasiUMa
Lotincha qaratqich shakliUrsae Majoris
Talaffuzi/ˌɜːrsə ˈmeɪdʒər/ ( tinglang) UR-sə MAY-jər,
lotincha: /ˌɜːrsiː məˈdʒɔːrɪs/ UR-see mə-JOR-iss
Ramziy maʼnosiKatta ayiq
Toʻgʻri chiqish10.67soat
Ogʻish+55.38°
OilasiKatta Ayiq
KvadrantNQ2 (Shimoliy II)
Maydoni1280 kv. grad. (3-oʻrin)
Asosiy yulduzlari7, 20
Bayer/Flamstid
yulduzlari		93
Sayyorali yulduzlar21
3,00m dan yorqinroq yulduzlar7
10,00 pc (32,62 y.y.) gacha boʻlgan yulduzlar8
Eng yorqin yulduziAliot (ε UMa) (1.76m)
Eng yaqin yulduziLaland 21185[1]:84 (8.30 y.y. / 2.55 pk)
Messye obyektlari7
Meteor oqimlariAlpha Ursae Majorids
Kappa Ursae Majorids
Oktyabr Ursae Majorids
Chegaradosh
yulduz turkumlari		Ajdaho
Jirafa
Silovsin
Kichik Arslon
Arslon
Veronika Sochlari
Tozi Itlar
Hoʻkizboqar
+90° dan −30° gacha boʻlgan kengliklarda koʻrinadi.
Soat 21:00 da eng yaxshi koʻrinadigan oyi: Aprel.
Katta choʻmich asterizmi


Ursa Major, avvalo, uning asosiy yetti yulduzidan iborat asterizm bilan tanilgan. Bu asterizm «Katta Cho‘mich», «Aravacha», «Charlz aravasi» yoki «Omoch» kabi nomlar bilan ataladi. Xususan, Katta Choʻmichning yulduzlar joylashuvi «Kichik Choʻmich» shakliga oʻxshaydi. Uning ikki yulduzi — Dubhe va Merak (α Ursae Majoris va β Ursae Majoris) — Ursa Minor turkumidagi Qutb yulduzi Polarisni topishda yoʻnaltiruvchi sifatida ishlatiladi.

Ursa Major va uning tarkibidagi yoki u bilan qoplashadigan asterizmlar dunyoning koʻplab xalqlari uchun muhim ahamiyatga ega. Koʻpincha ular shimol ramzi sifatida qabul qilingan. Alyaska bayrogʻidagi tasviri bunday ramziylikning zamonaviy misolidir.

Ursa Major Shimoliy yarimsharning koʻp joyidan yil boʻyi koʻrinadi. Shimoliy oʻrta kengliklardan yuqorida u qutbiy yulduz turkumi boʻlib koʻrinadi. Janubiy moʻtadil kengliklardan asosiy asterizm koʻrinmaydi, biroq turkumning janubiy qismlarini hamon kuzatish mumkin.

Xususiyatlari

Ursa Major 1279,7 kvadrat gradusni, yaʼni butun osmonning 3,102 foizini egallaydi. Shu bilan u uchinchi eng katta yulduz turkumi hisoblanadi.[4] 1930-yilda Ejen Delport Xalqaro astronomiya ittifoqi (XAI) tomonidan belgilangan turkum chegaralarini aniqladi va uni 28 tomonli notekis koʻpburchak shaklida taʼriflad. Ekvatorial koordinatalar tizimida turkum togʻri chiqish boʻyicha 08soat 08.3daq dan 14soat 29.0daq gacha, ogʻish boʻyicha esa +28,30° dan +73,14° gacha choʻziladi.[5]

Ursa Major yana sakkizta yulduz turkumi bilan chegaradosh: shimol va shimoli-sharqda Ajdar, sharqda Choʻpon, sharq va janubi-sharqda Ovchi Itlar, janubi-sharqda Berenika Sochlari, janubda Arslon va Kichik Arslon, janubi-gʻarbda Silovsin, shimoli-gʻarbda esa Jirafa. Turkumning uch harfli «UMa» qisqartmasini XAI 1922-yilda qabul qilgan.[5]

Xususiyatlar

Yana qarang: List of stars in Ursa Major

Asterizmlar

Ursa Major va Polaris; Katta Choʻmichdagi yorqin yulduzlar nomlari bilan
Ursa Major yulduz turkumi — oddiy koʻz bilan koʻrinishi
XAI chegaralari, turkum sxemasi va eng yorqin yulduzlari nomlari koʻrsatilgan Ursa Major yulduz turkumi. Astrofotosuratni Ekhard Slavik olgan; NOIRLab’ning 88 Constellations loyihasidan.

Ursa Major turkumining yetti yorqin yulduzi tashkil etgan shakl AQSh va Kanadada «Katta Choʻmich» deb ataladi. Birlashgan Qirollikda esa u Omoch [6] yoki (tarixan) Charlz aravasi nomi bilan yuritiladi.[7] Yetti yulduzdan oltitasi ikkinchi yulduz kattaligida yoki undan yorqinroq boʻlib, bu shakl osmondagi eng mashhur shakllardan birini hosil qiladi.[8][9] Koʻplab nomlari shunga ishora qilganidek, uning shakli cho‘mich, dehqonchilikda ishlatiladigan omoch yoki aravaga oʻxshatiladi. Ursa Major turkumi tasvirida bu yulduzlar odatda Katta Ayiqning orqa qismi va dumini bildiradi. Yulduzlar «choʻmich» qismidan boshlanib, dastasi boʻylab soat mili yoʻnalishida (osmonda sharq tomonga) quyidagicha joylashgan:

  • Dubhe («ayiq»). Uning yulduz kattaligi 1,79 boʻlib, osmondagi eng yorqin yulduzlar orasida 35-oʻrinda, Ursa Major turkumida esa yorqinligi boʻyicha ikkinchi oʻrinda turadi.
  • Merak («ayiqning beli»). Yulduz kattaligi 2,37.
  • Phecda («son»). Yulduz kattaligi 2,44.
  • Megrez — «dum ildizi» maʼnosini bildiradi. Bu nom uning ayiq tanasi bilan dumi (yoki choʻmich qismi bilan dastasi) ttutashgan joyda joylashganiga ishora qiladi.
  • Alioth. Bu nom ayiqqa emas, «qora otga» ishora qiladi. Nom asl shaklidan buzilgan va Mizarning oddiy koʻz bilan koʻrinadigan qoʻshaloq yoldoshi boʻlgan, nomi oʻxshash Alcorga xato tarzda berilgan.[10] Alioth Ursa Major turkumidagi eng yorqin yulduz boʻlib, osmondagi yulduzlar orasida 33-oʻrinda turadi. Uning yulduz kattaligi 1,76. U shuningdek, kimyoviy jihatdan gʻalati Ap yulduzlari ichida eng yorqini hisoblanadi. Bular magnit maydonli yulduzlar boʻlib, ulardagi kimyoviy elementlar yoki kamaygan, yoki koʻpaygan va yulduz aylanishi bilan oʻzgarib turadi.[10]
  • Mizar, ζ Ursae Majoris. U Katta Choʻmich dastasining uchidan sanaganda ikkinchi yulduz, turkumning esa yorqinligi boʻyicha toʻrtinchi yulduzidir. «Kamar» maʼnosini bildiruvchi Mizar optik yoldoshi Alcor (80 Ursae Majoris) bilan mashhur qoʻshaloq yulduz hosil qiladi. Arablar bu ikkisini «ot va chavandoz» deb atagan.
  • Alkaid, η Ursae Majoris deb ham ataladi, dum uchida joylashgan. Alkaidning yulduz kattaligi 1,85 boʻlib, u Ursa Major turkumining yorqinligi boʻyicha uchinchi yulduzidir.[11][12]

Dubhe va Alkaiddan tashqari, Katta Choʻmich yulduzlarining barchasi xususiy harakati bilan Oʻqotar turkumidagi bir umumiy nuqta tomon yoʻnalgan. Shunday yana bir nechta yulduz aniqlangan. Ular birgalikda Ursa Major harakatlanuvchi guruhi deb ataladi.

Ursa Major va Ursa Minor — Polaris'ga nisbatan joylashuvi

Merak (β Ursae Majoris) va Dubhe (α Ursae Majoris) yulduzlari «yoʻnaltiruvchi yulduzlar» deb ataladi. Ular Shimol yulduzi yoki Qutb yulduzi nomi bilan ham tanilgan Polarisni topishga yordam beradi. Merakdan Dubhe orqali (1 birlik) chiziq oʻtkazib, uni yana 5 birlik davom ettirsangiz, nigohingiz Polarisga tushadi va u haqiqiy shimolni aniq koʻrsatadi.

Arab madaniyatida yana bir asterizm sakrab ketayotgan ohuning uch juft izi sifatida tanilgan.[13] U turkumning janubiy chegarasi boʻylab joylashgan uch juft yulduzdan iborat. Janubi-sharqdan janubi-gʻarbga qarab: «birinchi sakrash» — ν va ξ Ursae Majoris (mos ravishda Alula Borealis va Australis); «ikkinchi sakrash» — λ va μ Ursae Majoris (Tania Borealis va Australis); «uchinchi sakrash» — ι va κ Ursae Majoris (Talitha va Alkaphrah). Xuddi shu asterizm xitoycha Santai[13] va hindcha Trivikrama deb ataladi.[14] Ikkala nom ham «uch qadam» degan maʼnoni bildiradi.

Boshqa yulduzlar

W Ursae Majoris — kontaktli qoʻshaloq oʻzgaruvchan yulduzlar sinfining prototipi. Uning koʻrinma yulduz kattaligi 7,75 bilan 8,48 oraligʻida oʻzgaradi.

47 Ursae Majoris — Quyoshga oʻxshash yulduz boʻlib, uch sayyorali tizimga ega.[15] 1996-yilda kashf etilgan 47 Ursae Majoris b oʻz yulduzi atrofida 1078 kunda aylanib chiqadi va massasi Yupiter massasidan 2,53 baravar katta.[16] 2001-yilda kashf etilgan 47 Ursae Majoris c 2391 kunda aylanib chiqadi va massasi Yupiter massasidan 0,54 baravar katta.[17] 2010-yilda kashf etilgan 47 Ursae Majoris dning aylanish davri nomaʼlum boʻlib, 8907 bilan 19097 kun oraligʻida yotadi. Uning massasi Yupiter massasidan 1,64 baravar katta.[18] Yulduzning yulduz kattaligi 5,0 va u Yerdan taxminan 46 yorugʻlik yili uzoqlikda joylashgan.[15]

TYC 3429-697-1 (9soat 40daq 44s 48° 14′ 2″) yulduzi θ Ursae Majorisning sharqida va «Katta Choʻmich»ning janubi-gʻarbida joylashgan. U shtat yulduzi sifatida Delaver shtatining ramzi deb eʼtirof etilgan va norasmiy ravishda «Delaver brilliantı» deb ataladi.[19]

Uzoq osmon obyektlari

Pinwheel galaktikasi

Ursa Major turkumida bir nechta yorqin galaktika bor. Ular orasida ayiq boshi ustidagi Messier 81 (osmondagi eng yorqin galaktikalardan biri) va Messier 82 juftligi hamda Alkaidning shimoli-sharqidagi spiral galaktika — Pinwheel Galaxy (M101) bor. Messier 108 va Messier 109 spiral galaktikalari ham shu turkumda joylashgan. Yorqin sayyorasimon tumanlik — Boyqush tumanligi (M97) Katta Choʻmich kosasining pastki chetida joylashgan.

M81 Yerdan 11,8 million yorugʻlik yili uzoqlikdagi, deyarli yuzi bilan koʻringan spiral galaktika. Koʻpchilik spiral galaktikalar singari, uning yadrosi eski yulduzlardan iborat, yelkalari esa yosh yulduzlar va tumanliklarga toʻla. M82 bilan birga u Mahalliy guruhga eng yaqin galaktikalar toʻplamiga kiradi.

M82 deyarli qirrasi bilan koʻringan galaktika boʻlib, M81 bilan gravitatsion taʼsirlashadi. U osmondagi eng yorqin infraqizil galaktikadir.[20] 2014-yil 21-yanvarda M82 galaktikasida SN 2014J kuzatildi. U Ia turidagi o‘ta yangi yulduz deb taxmin qilinadi.[21]

M97 Boyqush tumanligi deb ham ataladi. U Yerdan 1630 yorugʻlik yili uzoqlikdagi sayyorasimon tumanlik boʻlib, yulduz kattaligi taxminan 10. U 1781-yilda Per Meshen tomonidan kashf etilgan.[22]

M101 Pinwheel galaktikasi deb ham ataladi. U Yerdan 25 million yorugʻlik yili uzoqlikdagi, yuzi bilan koʻringan spiral galaktika. Uni 1781-yilda Per Meshen kashf etgan. Uning spiral yelkalarida yulduzlar hosil boʻlishi keng tarqalgan hududlar bor va ular kuchli ultrabinafsha nurlanish chiqaradi.[20] Uning integral yulduz kattaligi 7,5 boʻlib, durbin va teleskopda koʻrinadi, oddiy koʻzga esa koʻrinmaydi.[23]

NGC 2787 24 million yorugʻlik yili uzoqlikdagi linzasimon galaktika. Koʻpchilik linzasimon galaktikalardan farqli oʻlaroq, NGC 2787 markazida ustun bor. Shuningdek, uning atrofida shar yulduz toʻplamlaridan iborat gʻalo bor. Bu uning qadimiyligi va nisbiy barqarorligini koʻrsatadi.[20]

NGC 2950 Yerdan 60 million yorugʻlik yili uzoqlikda joylashgan linzasimon galaktika.

NGC 3000 qoʻshaloq yulduz boʻlib, tumanlik turidagi obyekt sifatida kataloglangan.

NGC 3079 Yerdan 52 million yorugʻlik yili uzoqlikda joylashgan yulduz hosil boʻlishi keskin kechayotgan spiral galaktika. Uning markazida taqasimon tuzilma bor. U o‘ta massiv qora tuynuk mavjudligini koʻrsatadi. Tuzilmaning oʻzi qora tuynukdan chiqqan oʻta kuchli shamollar natijasida hosil boʻlgan.[20]

NGC 3310 Yerdan 50 million yorugʻlik yili uzoqlikda joylashgan yana bir shunday spiral galaktika. Uning yorqin oq rangi yulduz hosil boʻlishining odatdagidan yuqori tezligi bilan bogʻliq. Bu jarayon 100 million yil oldin galaktikalar qoʻshilishidan keyin boshlangan. Shu va shunga oʻxshash galaktikalarni oʻrganish ularning yulduz hosil boʻlishi keskin kechadigan bosqichi yuz millionlab yil davom etishi mumkinligini koʻrsatdi. Bu avval taxmin qilinganidan ancha uzoq.[20]

NGC 4013 Yerdan 55 million yorugʻlik yili uzoqlikda joylashgan, qirrasi bilan koʻringan spiral galaktika. Unda yaqqol koʻrinadigan chang yoʻli va yulduzlar hosil boʻlayotgan bir nechta hudud bor.[20]

I Zwicky 18 45 million yorugʻlik yili uzoqlikdagi mitti galaktika. Metallligi va geliy miqdori juda past boʻlgani uchun, bir paytlar uni koʻrinadigan olamdagi eng yosh galaktika deb hisoblashgan. Bugun Hubble kosmik teleskopi yordamida oʻtkazilgan tadqiqotlar IZW18 tarkibida yoshi 13 milliard yildan oshgan yulduz borligini koʻrsatdi.[24]

Hubble chuqur maydoni δ Ursae Majorisning shimoli-sharqida joylashgan.

Meteor yomgʻirlari

  • Alpha Ursae Majorids turkumdagi kuchsiz meteor yomgʻiridir.[25] Uni C/1992 W1 (Ohshita) kometasi hosil qilgan boʻlishi mumkin.[25][26]
  • Kappa Ursae Majorids yaqinda kashf etilgan meteor yomgʻiri boʻlib, eng faol davri 1-noyabrdan 10-noyabrgacha davom etadi.[27]
  • October Ursae Majorids 2006-yilda yapon tadqiqotchilari tomonidan kashf etilgan. Uni uzoq davrli kometa hosil qilgan boʻlishi mumkin.[28] Bu yomgʻirning eng faol davri 12-oktabrdan 19-oktabrgacha davom etadi.[29]

Quyosh sistemasidan tashqari sayyoralar

Qoʻshaloq tizimdagi Quyoshga oʻxshash yulduz HD 80606 oʻz hamrohi HD 80607 bilan umumiy ogʻirlik markazi atrofida aylanadi. Ular oʻrtasidagi masofa oʻrtacha 1,200 astronomik birlik (AU). 2003-yilda oʻtkazilgan tadqiqotga koʻra, uning yagona sayyorasi HD 80606 b kelajakda hot Jupiterga aylanadi. Modellashtirishga koʻra, u yulduzidan taxminan 5 AU uzoqlikdagi perpendikulyar orbitada rivojlangan. Massasi 4 Yupiter massasiga teng bu sayyora vaqt oʻtishi bilan Kozai mechanism orqali doiraviy va koʻproq tekislangan orbitaga oʻtishi taxmin qilinmoqda. Biroq hozir u nihoyatda choʻzilgan orbitada harakatlanadi. Bu orbitada sayyora apoapsisda yulduzdan taxminan bir astronomik birlik, periapsisda esa yulduzning oltita radiusicha masofada boʻladi.[30]

Tarix

Oʻyilgan toshda tasvirlangan Katta Ayiq (Ursa Major) turkumi, taxminan 1700-yil, Crail, Fayf, Shotlandiya

Katta Ayiq hind-yevropa turkumi sifatida qayta tiklangan.[31] U milodiy 2-asr astronomi Ptolemy oʻzining Almagest asarida sanab oʻtgan 48 turkumdan biri edi. U bu turkumni Arktos Megale deb atagan.[a]

Mifologiya

Katta Ayiq turkumini oʻzaro aloqador koʻplab sivilizatsiyalar ayiq (bear), koʻpincha urgʻochi ayiq,[33] deb tasavvur qilgan.[34] Bunga 13,000 yildan ortiq tarixga ega Cosmic Hunt afsonalarining umumiy oral traditioni sabab boʻlgan boʻlishi mumkin.[35] Julien d'Huy statistik va filogenetik usullardan foydalanib, hikoyaning paleolit davridagi quyidagi shaklini qayta tikladi: «Shoxli oʻtxoʻr hayvon, ayniqsa los bor. Bir odam bu tuyoqli hayvonni quvadi. Ov osmonda sodir boʻladi yoki osmonga koʻtariladi. Hayvon tirik holida yulduz turkumiga aylanadi. U Katta Choʻmichni (Big Dipper) hosil qiladi.»[36]

Arab folklori

Islomdan oldingi arablar (Islomgacha boʻlgan arablar) kattaroq Katta Ayiq turkumini, ehtimol yunonlar taʼsirida, ayiq deb bilgan. Biroq ular Katta Choʻmich bilan Kichik Ayiqni (Ursa Minor) har doim bir-birining juftligi deb hisoblagan. Ikkalasi ham dafn marosimi yurishi sifatida tasavvur qilingan. Ularning har birining choʻmich qismi janoza nosilkasi (bier), dastasi esa motam tutuvchilar karvoni deb tasavvur qilingan. Katta Choʻmich banāt an-na'sh al-kubrā deb ataladi; bu soʻzma-soʻz «janoza nosilkasining katta qizlari» degani. Biroq bu yerda «qizlar» soʻzi unga mansub boʻlganlar, yaʼni motam tutuvchilar maʼnosini bildiradi. Shu bois uni «katta janoza yurishi» deb tarjima qilgan maʼqul. Kichik Ayiq esa «kichik janoza yurishi» deb ataladi. Shuningdek, nosilkadagi jasad ortidan borayotganlarning otasi, yaʼni Naʼash ismli kishi ekani haqida rivoyat bor. Uni Al-judayy (Qutb yulduzining arabcha nomi) oʻldirgan, janoza yurishi esa uni quvib bormoqda.[37]

Yunon-Rim anʼanasi

Yunon mifologiyasida (Greek mythology) xudolar shohi Zeus — Rim mifologiyasidagi (Roman mythology) Yupiter — yosh ayol Kallistoga havas qiladi. Kallisto Artemisning (rimliklarda Diana nomi bilan tanilgan) nimfasi (nymph) edi. Zevsning rashkchi rafiqasi Hera (rimliklarda Yunona) Kallistoning Zevs tomonidan zoʻrlanishi natijasida Arkas ismli oʻgʻil koʻrganini bilib qoladi. U jazo sifatida Kallistoni ayiqqa aylantiradi.[38] Ayiq qiyofasidagi Kallisto keyinchalik oʻgʻli Arcasni uchratadi. Arkas ayiqni nayza bilan urib qoʻyishiga oz qoldi. Zevs fojianing oldini olish uchun ikkalasini osmonga olib chiqadi: Kallistoni Katta Ayiq, Arkasni esa Boötes turkumi sifatida. Ovid Katta Ayiqni Parrasiya ayigʻi deb atagan, chunki Kallisto voqea sodir boʻladigan Arkadiyadagi Parrasiyadan edi.[39]

Yunon shoiri Aratus turkumni Helike («aylanuvchi» yoki «buralib turuvchi») deb atagan, chunki u osmon qutbi atrofida aylanadi. Odyssey dostonida bu turkum ufqdan hech qachon pastga tushmaydigan va «Okean toʻlqinlarida choʻmiladigan» yagona turkum sifatida taʼkidlanadi. Shu bois u navigatsiyada osmondagi tayanch nuqta sifatida ishlatilgan.[40] U shuningdek «Wain» yoki «Plaustrum» deb ham atalgan. Bu lotincha soʻz ‍ot qoʻshilgan ‍aravani bildiradi.[41]

Hind anʼanasi

Hinduism dinida Katta Ayiq (Katta Choʻmich) Saptarshi nomi bilan tanilgan. Yulduzlarning har biri Saptarishilardan, yaʼni Yetti donishmand (rishilar)dan birini ifodalaydi: Bhrigu, Atri, Angiras, Vasishtha, Pulastya, Pulaha va Kratu. Bu haqdagi eng qadimgi eslatma Rigvedada (mil. avv. taxminan 1500–1200-yillar) uchraydi. U inson tarixidagi maʼlum eng qadimiy matnlardan biridir.

Qadimgi hind matnlaridagi eslatmalar:

  1. Rigveda (1-mandala, 24.10-madhiya). Saptarishi osmon tartibi va koinot ahamiyati bilan bogʻliq holda tilga olinadi.
  2. Mahabharata (mil. avv. taxminan 400-yil – milodiy 400-yil). Saptarishi Mandal navigatsiyada yoʻnalish koʻrsatuvchi yulduz sifatida bayon etiladi.
  3. Puranalar (Vishnu Purana, Brahmanda Purana va boshqalar). Saptarishilar koinot donoligini oʻzida mujassam etgan ilohiy donishmandlar sifatida tasvirlanadi.

Kichik Ayiq ilk Veda matnlarida aniq tilga olinmagan. Biroq u keyingi astronomik matnlarda, jumladan, quyidagilarda qayd etilgan:

  1. Vedanga Jyotisha (mil. avv. taxminan 1400–1200-yillar)
  2. Surya Siddhanta (milodiy taxminan 4-asr)

Turkumning oldingi ikki yulduzi qutb yulduziga yoʻnalgani yosh donishmand Dhruvaga Xudo Vishnu bergan inʼom bilan izohlanadi.[42]

Shunday qilib, Katta Ayiq haqidagi eng qadimgi yozma eslatma Rigvedada uchraydi. Kichik Ayiq esa keyingi astronomik anʼanalarda ahamiyat kasb etgan.

Yahudiylik va xristianlikda

Katta Ayiq Bibliyadagi Ayub kitobida (book of Job, Ayub 9:9) tilga olingan boʻlishi mumkin. Kitob mil. avv. 7–4-asrlar oraligʻiga sanalanadi, ammo bu koʻpincha bahsli hisoblanadi.[43]

Sharqiy Osiyo anʼanalari

Xitoy va Yaponiyada Katta Choʻmich «Shimoliy Choʻmich» 北斗 (xitoycha: běidǒu, yaponcha: hokuto) deb ataladi. Qadimda yettita yulduzning har biri alohida nomga ega boʻlgan. Bu nomlarning koʻpi oʻzi ham qadimgi Xitoydan kelib chiqqan:

  • «Oʻq» 樞 (X: shū Y: sū) — Dubhe (Alpha Ursae Majoris)
  • «Goʻzal yashma» 璇 (X: xuán Y: sen) — Merak (Beta Ursae Majoris)
  • «Marvarid» 璣 (X: jī Y: ki) — Phecda (Gamma Ursae Majoris)
  • «Tarozi»[44] 權 (X: quán Y: ken) — Megrez (Delta Ursae Majoris)
  • «Yashmadan yasalgan oʻlchov tayogʻi» 玉衡 (X: yùhéng Y: gyokkō) — Alioth (Epsilon Ursae Majoris)
  • «Yanning ochilishi» 開陽 (X: kāiyáng Y: kaiyō) — Mizar (Zeta Ursae Majoris)
  • Alkaid (Eta Ursae Majoris) bir necha laqabga ega: «Qilich» 劍 (X: jiàn Y: ken) («Qilich uchi» 劍先 (X: jiàn xiān Y: ken saki) ning qisqa shakli), «Yaltirovchi nur» 搖光 (X: yáoguāng Y: yōkō) yoki yana «Harbiy magʻlubiyat yulduzi» 破軍星 (X: pójūn xīng Y: hagun sei). Bu yulduz tomon yurish qoʻshin uchun omadsizlik deb hisoblangan.[45]

Shinto dinida Katta Ayiqning eng yirik yetti yulduzi barcha kamilar ichida eng qadimiy va eng qudratli boʻlgan Ame-no-Minakanushiga tegishli.

Janubiy Koreyada (South Korea) bu turkum «shimolning yetti yulduzi» deb ataladi. Bu bilan bogʻliq afsonada yetti oʻgʻilli beva ayol beva erkakdan tasalli topgan. Ammo uning uyiga borish uchun soydan kechib oʻtish kerak boʻlgan. Onasiga achingan yetti oʻgʻil daryoga oyoq bosadigan toshlar qoʻygan. Ularning onasi toshlarni kim qoʻyganini bilmay, ularga duo qilgan. Ular vafot etgach, shu turkumga aylangan.

Amerika tub xalqlari anʼanalari

Haudenosaunee xalqi Alioth, Mizar va Alkaidni Katta Ayiqni quvayotgan uch ovchi deb talqin qilgan (nyagwai’ hadíshe’ (see) transl. they're chasing a bear). Ularning afsonalaridan biriga koʻra, birinchi ovchi (Alioth) ayiqni yiqitish uchun kamon va oʻq koʻtarib yuradi. Ikkinchi ovchi (Mizar) yelkasida ayiqni pishirish uchun katta qozon — Alcor yulduzini — koʻtarib boradi. Uchinchi ovchi (Alkaid) esa qozon ostida olov yoqish uchun bir uyum oʻtin sudrab ketmoqda.

Lakota people bu turkumni Wičhákhiyuhapi, yaʼni «Katta Ayiq» deb ataydi.

Wampanoag people (algonkinlar) Katta Ayiqni «maske», yaʼni «ayiq» deb atagan. Bu haqda Tomas Morton «The New England Canaan» asarida yozgan.[46]

Wasco-Wishram tub amerikaliklari bu turkumni Koyot osmonda qoldirgan beshta boʻri va ikkita ayiq deb talqin qilgan.[47]

German xalqlari anʼanalari

Skandinav butparastlari Katta Choʻmichni Óðins vagn, yaʼni «Wodenning aravasi» deb atagan. Xuddi shunday, Woden she'riyatda kenninglar (Kennings) orqali, masalan, vagna verr 'aravaning qoʻriqchisi' yoki vagna rúni 'aravaning sirdoshi' deb ataladi.[48]

Ural xalqlari anʼanalari

Fin tilida (Finnish language) bu asterizm baʼzan eski fincha nomi — Otava bilan ataladi. Zamonaviy fin tilida bu nomning maʼnosi deyarli unutilgan. U losos (salmon) ovlaydigan toʻsiqni bildiradi. Qadimgi finlar ayiq (bear, Ursus arctos) Katta Ayiqdan yerga oltin savatda tushirilgan deb ishongan. Ayiq oʻldirilganda esa uning ruhi Katta Ayiqqa qaytishi uchun boshi daraxtga qoʻyilgan.

Shimoliy Yevropadagi saam tillarida (Sámi languages) turkumning bir qismi (yaʼni Dubhe va Merakdan tashqari Katta Choʻmich (Big Dipper)) buyuk ovchi Fávdna (Arcturus yulduzi)ning kamoni deb tanilgan. Asosiy saam tili — North Sámi tilida u Fávdnadávgi («Fávdna kamoni») yoki oddiygina dávggát («Kamon») deb ataladi. Bu turkum saam madhiyasida (Sámi anthem) muhim oʻrin tutadi. Madhiya Guhkkin davvin dávggaid vuolde sabmá suolggai Sámieanan soʻzlari bilan boshlanadi. Uning tarjimasi: «Olis shimolda, Kamon ostida, Saamlar yurti sekin-asta koʻzga tashlanadi.» Kamon tungi osmon haqidagi saamlarning anʼanaviy hikoyasida muhim oʻrin tutadi. Unda turli ovchilar osmonning deyarli yarmini egallagan katta turkum — Katta Bugʻu Sarvani quvishga harakat qiladi. Rivoyatga koʻra, Fávdna har kecha kamonidan oʻq uzishga tayyor turadi, lekin ikkilanadi. U Boahji («Parchin mix») deb ataladigan Stella Polarisga tegib ketishi mumkin. Bu esa osmonning qulashiga va dunyoning tugashiga olib kelardi.[49]

Janubi-Sharqiy Osiyo anʼanalari

Birma tilida Pucwan Tārā (ပုဇွန် တာရာ, my) Katta Ayiqning bosh va old oyoqlaridagi yulduzlardan iborat turkumning nomidir. Pucwan (ပုဇွန်) qisqichbaqasimonlarning (crustacean) umumiy nomi boʻlib, bularga yirik krevetka (prawn), krevetka (shrimp), qisqichbaqa (crab), omar (lobster) va boshqalar kiradi.

Yava tilida u «lintang jong», yaʼni «jong turkumi» deb nomlanadi. Xuddi shunday, malay tilida u «bintang jong» deb ataladi.[50]

Ezoterik rivoyatlar

Teosofiyada Pleyadalarning yetti yulduzi Galaktik Logosdan kelgan yetti nurning (seven rays) ruhiy energiyasini (spiritual energy) Katta Ayiqning yetti yulduziga yoʻnaltiradi, deb hisoblanadi. Undan bu energiya Siriusga, keyin Quyoshga (Sun), soʻng Yer (Earth) xudosiga (Sanat Kumara) uzatiladi. Nihoyat, u Yetti nur ustozlari orqali inson (human) zotiga yetib boradi.[51]

Madaniyatda

Katta Ayiq Homer, Spenser, Shekspir, Tennison kabi shoirlar tomonidan tilga olingan. Shuningdek, uni Federico Garcia Lorca ham «Oy balladasi»da eslatgan.[52] Qadimgi fin she'riyati ham bu turkumga ishora qiladi. U Vincent van Goghning Starry Night Over the Rhône kartinasida ham tasvirlangan.[53][54]

Follow the Drinkin' Gourd qoʻshigʻi Katta Choʻmichga ishora qiladi.

Grafik tasvir

Yevropa yulduz xaritalarida turkum shunday tasvirlangan: Katta Choʻmichning «kvadrati» ayiqning tanasini, Choʻmich «dastasi»ni tashkil etuvchi yulduzlar zanjiri esa uzun dumni hosil qiladi. Biroq ayiqlarning dumi uzun boʻlmaydi. Shu sababli yahudiy astronomlar Alioth, Mizar va Alkaidni onasining ortidan borayotgan uchta ayiq bolasi deb hisoblagan. Amerika tub xalqlari esa ularni uchta ovchi deb bilgan.

H. A. Reyning Katta Ayiq turkumi uchun taklif qilgan muqobil asterizmi unga oq ayiqnikiga oʻxshash uzunroq bosh va boʻyin bergan, deyish mumkin. Suratda u chap tomondan koʻrsatilgan.

Mashhur bolalar yozuvchisi H. A. Rey 1952-yilda chop etilgan The Stars: A New Way to See Them kitobida (ISBN 0-395-24830-2) Katta Ayiq turkumi uchun boshqacha asterizm taklif qilgan. Unda turkumning «ayiq» shakli shunday joylashtirilgan: Alkaid ayiq burnining uchi, Katta Ayiqning «dastasi» esa ayiq boshi va boʻynining yuqori qismini yelkagacha chizib beradi. Shu sababli ayiqning boshi va boʻyni oq ayiqnikidek uzunroq boʻlib koʻrinishi mumkin.[55]

Katta Ayiq turkumi yulduzlari shuningdek «Yulduzli omoch»da tasvirlangan. Bu — 1916-yilda Jeyms Konnollining Irlandiya fuqarolar armiyasi qabul qilgan irlandiyalik mehnat bayrogʻi bo‘lib, unda yulduz turkumi koʻk fonda koʻrsatilgan. Turkum Alaska shtatining davlat bayrogʻida ham tasvirlangan. Shuningdek, u Bernadotlar sulolasining Shvetsiya gerbi variantida ham uchraydi. Ispaniyadagi Madrid avtonom hamjamiyati bayrogʻining qizil fonida joylashgan yetti yulduz «Omoch» asterizmining yulduzlari (yoki Kichik Ayiq yulduzlari) boʻlishi mumkin. Xuddi shuni shu mamlakat poytaxti Madrid gerbining zangori hoshiyasidagi yetti yulduz haqida ham aytish mumkin.

Qo‘shimcha o‘qish uchun

Izohlar

  1. ↑ Ptolemy named the constellation in Greek Ἄρκτος μεγάλη (Arktos Megale) or the great bear. Ursa Minor was Arktos Mikra[32]

Manbalar

  1. ↑ Kirkpatrick, J. DavyUnrecognized word "etal" (April 2024). "The Initial Mass Function Based on the Full-sky 20 pc Census of ~3600 Stars and Brown Dwarfs". The Astrophysical Journal Supplement Series 271 (2): 55. doi:10.3847/1538-4365/ad24e2. 
  2. ↑ „Ursa Major (big bear)“. Chandra X-ray Observatory. Qaraldi: 2022-yil 7-iyul.
  3. ↑ „Constellation“. COSMOS – The SAO Encyclopedia of Astronomy. Swinburne University of Technology. 2022-yil 9-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 7-iyul.
  4. ↑ „Constellations Lacerta–Vulpecula“.
  5. ↑ 5,0 5,1 „The Constellations“. International Astronomical Union. 2013-yil 4-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 16-avgust.
  6. ↑ Reader's Digest Association. Planet Earth and the Universe. Reader's Digest Association, Limited, August 2005. ISBN 978-0-276-42715-2. Qaraldi: 2016-yil 7-noyabr (2021-yil 15-aprelda asl nusxadan arxivlangan). 
  7. ↑ „Charles' Wain“. 2017-yil 1-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 23-noyabr.
  8. ↑ André G. Bordeleau. Flags of the Night Sky: When Astronomy Meets National Pride. Springer Science & Business Media, 22 October 2013 — 131–-bet. ISBN 978-1-4614-0929-8. Qaraldi: 2019-yil 7-iyun (2021-yil 15-aprelda asl nusxadan arxivlangan). 
  9. ↑ James B. Kaler. Stars and Their Spectra: An Introduction to the Spectral Sequence. Cambridge University Press, 28 July 2011 — 241–-bet. ISBN 978-0-521-89954-3. Qaraldi: 2019-yil 7-iyun (2021-yil 15-aprelda asl nusxadan arxivlangan). 
  10. ↑ 10,0 10,1 Jim Kaler. „Stars: "Alioth"“ (2009-yil 16-sentyabr). 2019-yil 11-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 7-iyun.
  11. ↑ Mark R. Chartrand. Skyguide, a Field Guide for Amateur Astronomers. Golden Press, 1982. ISBN 978-0-307-13667-1. Qaraldi: 2019-yil 7-iyun (2021-yil 15-aprelda asl nusxadan arxivlangan). 
  12. ↑ Ridpath, at p. 136.
  13. ↑ 13,0 13,1 Ian Ridpath. „Star Tales – Ursa Major“.
  14. ↑ „Trivikrama“. All Skies Encyclopaedia. IAU Working Group on Star Names. Qaraldi: 2025-yil 15-oktyabr.
  15. ↑ 15,0 15,1 Levy 2005, s. 67.
  16. ↑ "Planet 47 Uma b". Extrasolar Planets Encyclopaedia. 11 July 2012. https://exoplanet.eu/catalog/47_uma_b--71/. <!--->
  17. ↑ "Planet 47 Uma c". Extrasolar Planets Encyclopaedia. 11 July 2012. https://exoplanet.eu/catalog/47_uma_c--72/. <!--->
  18. ↑ "Planet 47 Uma d". Extrasolar Planets Encyclopaedia. 11 July 2012. https://exoplanet.eu/catalog/47_uma_d--648/. <!--->
  19. ↑ „Delaware Facts & Symbols – Delaware Miscellaneous Symbols“. delaware.gov. 2019-yil 28-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 7-iyun.
  20. ↑ 20,0 20,1 20,2 20,3 20,4 20,5 Wilkins, Jamie; Dunn, Robert. 300 Astronomical Objects: A Visual Reference to the Universe, 1st, Buffalo, New York: Firefly Books, 2006. ISBN 978-1-55407-175-3. 
  21. ↑ Cao, Y; Kasliwal, M. M; McKay, A; Bradley, A (2014). "Classification of Supernova in M82 as a young, reddened Type Ia Supernova". The Astronomer's Telegram 5786: 1. 
  22. ↑ Levy 2005, ss. 129–130.
  23. ↑ Seronik, Gary (July 2012). "M101: A Bear of a Galaxy". Sky & Telescope 124 (1): 45. 
  24. ↑ Contreras Ramos, R., et al. "Spatial Distribution and Evolution of the Stellar Populations and Candidate Star Clusters in the Blue Compact Dwarf I Zwicky 18." The Astrophysical Journal 739.2 (2011): 74.
  25. ↑ 25,0 25,1 Hajduková, M.; Neslušan, L. (2020). "The χ-Andromedids and January α-Ursae Majorids: A new and a probable shower associated with Comet C/1992 W1 (Ohshita)". Icarus 351. doi:10.1016/j.icarus.2020.113960. 
  26. ↑ Hajdukova, Maria; Neslušan, Luboš (2021-06-28). "Unknown sibling showers of comets C/1992 W1 (Ohshita) and C/1853 G1 (Schweizer)" (en). Europlanet Science Congress 2021. doi:10.5194/epsc2021-214. 
  27. ↑ Jenniskens, Peter (September 2012). "Mapping Meteoroid Orbits: New Meteor Showers Discovered". Sky & Telescope: 23. 
  28. ↑ Gajdoš, Štefan (2008-06-01). "Search for Past Signs of October Ursae Majorids" (en). Earth, Moon, and Planets 102 (1): 117–123. doi:10.1007/s11038-007-9196-9. ISSN 1573-0794. 
  29. ↑ „October Ursa Majorids – Watch the Skies“ (en-US). blogs.nasa.gov (2011-yil 18-oktyabr). 2023-yil 30-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 30-mart.
  30. ↑ Laughlin, Greg (May 2013). "How Worlds Get Out of Whack". Sky and Telescope 125 (5): 29. 
  31. ↑ Mallory, J.P.; Adams, D.Q. „Chapter 8.5: The Physical Landscape of the Proto-Indo-Europeans“, . Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World. Oxford, GBR: Oxford University Press, August 2006 — 131-bet. ISBN 9780199287918. OCLC 139999117. „The most solidly 'reconstructed' Indo-European constellation is Ursa Major, which is designated as 'The Bear' (Chapter 9) in Greek and Sanskrit (Latin may be a borrowing here), although even the latter identification has been challenged.“ 
  32. ↑ Ridpath, Ian „Ptolemy's Almagest: First printed edition, 1515“. Qaraldi: 2022-yil 15-noyabr.
  33. ↑ Allen, R. H.. Star Names: Their Lore and Meaning, Reprint, New York, NY: Dover Publications Inc, 1963 — 207–208-bet. ISBN ((978-0-486-21079-7)). Qaraldi: 2010-yil 12-dekabr. 
  34. ↑ Gibbon, William B. (1964). "Asiatic parallels in North American star lore: Ursa Major". Journal of American Folklore 77 (305): 236–250. doi:10.2307/537746. 
  35. ↑ Bradley E Schaefer, The Origin of the Greek Constellations: Was the Great Bear constellation named before hunter nomads first reached the Americas more than 13,000 years ago?, Scientific American, November 2006, reviewed at The Origin of the Greek Constellations (Wayback Machine saytida 2017-04-01 sanasida arxivlangan); Yuri Berezkin, The cosmic hunt: variants of a Siberian – North-American myth (Wayback Machine saytida 2015-05-04 sanasida arxivlangan). Folklore, 31, 2005: 79–100.
  36. ↑ d'Huy Julien, Un ours dans les étoiles: recherche phylogénétique sur un mythe préhistorique (Wayback Machine saytida 2021-12-20 sanasida arxivlangan), Préhistoire du sud-ouest, 20 (1), 2012: 91–106; A Cosmic Hunt in the Berber sky : a phylogenetic reconstruction of Palaeolithic mythology (Wayback Machine saytida 2020-05-28 sanasida arxivlangan), Les Cahiers de l'AARS, 15, 2012.
  37. ↑ „Lane's Lexicon Arabic to English p. 2816“.[sayt ishlamaydi]
  38. ↑ „Ursa Major, The Great Bear“. Ian Ridpath's Star Tales.
  39. ↑ Ovid, Heroides (trans. Grant Showerman) Epistle 18
  40. ↑ Homer, Odyssey, book 5, 273
  41. ↑ „Apianus's depictions of Ursa Major and Ursa Minor“. Ian Ridpath's Star Tales.
  42. ↑ Mahadev Haribhai Desai. Day-to-day with Gandhi: Secretary's Diary. Sarva Seva Sangh Prakashan, 1973. Qaraldi: 2021-yil 6-yanvar (2022-yil 13-mayda asl nusxadan arxivlangan). 
  43. ↑ Theological Dictionary of the Old Testament, Volume 7. Wm. B. Eerdmans, 1994 — 79–80-bet. ISBN 978-0-8028-2331-1. Qaraldi: 2019-yil 30-iyul (2022-yil 7-aprelda asl nusxadan arxivlangan). 
  44. ↑ „English-Chinese Glossary of Chinese Star Regions, Asterisms and Star Names“. Hong Kong Space Museum. 2018-yil 17-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 17-dekabr.
  45. ↑ The Bansenshukai, written in 1676 by the ninja master Fujibayashi Yasutake, speak several times about these stars, and show a traditional picture of the Big Dipper in his book 8, volume 17, speaking about astronomy and meteorology (from Axel Mazuer's translation).
  46. ↑ Thomas, Morton. The new English Canaan of Thomas Morton. Published by the Prince Society, 13 September 1883. 
  47. ↑ Clark, Ella Elizabeth. Indian Legends of the Pacific Northwest (en). University of California Press, 1963. Qaraldi: 2019-yil 1-may (2022-yil 13-mayda asl nusxadan arxivlangan). 
  48. ↑ Cleasby, Richard; Vigfússon, Guðbrandur. An Icelandic-English Dictionary. Oxford: Clarendon Press, 1874 — 674-bet. 
  49. ↑ Naturfagsenteret.no: Stjernehimmelen (https://www.naturfagsenteret.no/c1515376/binfil/download2.php?tid=1509706)
  50. ↑ Burnell, A.C.. Hobson-Jobson: Glossary of Colloquial Anglo-Indian Words And Phrases. Routledge, 2018 — 472-bet. ISBN 9781136603310. 
  51. ↑ Baker, Dr. Douglas The Seven Rays:Key to the Mysteries 1952
  52. ↑ „Canción para la luna - Federico García Lorca - Ciudad Seva“. 2015-yil 10-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2015-yil 16-avgust.
  53. ↑ Frog (2018-01-30). "Myth" (en). Humanities 7 (1): 14. doi:10.3390/h7010014. ISSN 2076-0787. 
  54. ↑ Clayson, Hollis (2002). "Exhibition Review: "Some Things Bear Fruit"? Witnessing the Bonds between Van Gogh and Gauguin". The Art Bulletin 84 (4): 670–684. doi:10.2307/3177290. ISSN 0004-3079. 
  55. ↑ „Archived representation of H.A. Rey's asterism for Ursa Major“. 2014-yil 7-aprelda asl nusxadan arxivlangan.
Bibliografiya

Qo‘shimcha adabiyotlar

Tashqi havolalar

Vikiomborda „Katta Ayiq“ mavzusi boʻyicha mediafayllar bor.



Manba

Ushbu maqola Vikipediyaning en.wikipedia.org ulanishidan olingan (CC BY-SA 4.0). 

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Katta_Ayiq" dan olindi