Kepakxon ibn Duvaxon sahifasining manbasini koʻrish

{{Davlat arbobi bilgiqutisi
|ismi=Kepakxon
|taxtdagi ismi=Kepakxon ibn Duvaxon
|lavozimi=Chigʻatoy ulusi xoni
|vakolatlar boshlanishi=1318-yilda
|tugash davri=1326-yilda
|oʻtmishdoshi=[[Esenbuga_(Chigʻatoy)|Esenbugaxon]]
|davomchisi=[[Elchigedey_(Chigʻatoy)|Elchigedeyxon]]
|tojkiydirishmarosimi=1318-yilda
|tugʻilgan sanasi=XIII asrda <small>(sanasi aniq emas)
|otasi=[[Duvaxon]]
|bolalar=Dulaytemur<ref>[https://cbdb.fas.harvard.edu/cbdbapi/person.php?id=0115192 Xitoy biografik maʼlumotlar bazasi]</ref>
|vafot sanasi=1326-yilda
|mansubligi=[[chigʻatoylar]]dan
}}
{{asosiy|Kebek_(Chigʻatoy)}}
'''Kepakxon ibn Duvaxon''', Kabakxon, Kebekxon, Kebek (1325/1326-yilda oʻldirilgan) —  1309-1310-yillar hamda 1318-yildan vafotigacha [[Chigʻatoy ulusi]] xoni boʻlgan.

Kebekxon 1282-1307-yillarda ulus xoni boʻlgan [[Duvaxon]]ning oʻgʻli edi. Duvaxon Hindistonning [[Dehli sultonligi]]ga bir necha marta yurishlar olib bordi. Shulardan 1306-yilgi yurishda Dehli saroy aʼyoni [[Amir Xusrav Dehlaviy|Amir Xusrav]]ning qaydnomalarida turlicha atalgan “Kebek” yoki “Kepak” sifatida koʻrsatilgan sarkarda boshchilik qilgan<ref>Kishori Saran Lal (1950). History of the Khaljis (1290-1320). Allahabad: The Indian Press. OCLC 685167335.</ref>. Fransuz tarixchisi Rene Grousset bu sarkarda Duvaxonning o‘g‘li Kepakxon ekanligini aniqladi<ref>René Grousset (1970). The Empire of the Steppes: A History of Central Asia. Rutgers University Press. ISBN 978-0-8135-1304-1.</ref>. Biroq Kishori Saran Lal bu general boshqa shaxs bo‘lgan bo‘lsa kerak deb hisoblaydi, chunki hind yilnomalarida u Hindistonda 1306-yilgi ekspeditsiya paytida qo‘lga olingan va o‘ldirilgani aytiladi<ref>Kishori Saran Lal (1950). History of the Khaljis (1290-1320). Allahabad: The Indian Press. OCLC 685167335.</ref>.

1307-yilda Duvaxon vafotidan keyin Chigʻatoy ulusidagi vaziyat beqaror boʻlib qoldi, uning ikki vorislari bir yil ichida hukmronlik qilishdi va [[Xaydu_(Chigʻatoy)|Xaydu]] avlodlari hamon xonlar ustidan nazoratni tiklashga harakat qilib kelishdi. 1308-yilga kelib [[Taliku Xizr_(Chigʻatoy)|Taliku]] ulusni boshqargan, ammo uning hukmronligi tezda barham topadi. Uning dushmanlari Kebekxon atrofida toʻplanib, 1308 yoki 1309-yillarda Talikuni magʻlub etib, agʻdarib tashladilar. Natijada Kebekxon ulus xoni boʻldi<ref>Michal Biran (1997). Qaidu and the Rise of the Independent Mongol State in Central Asia. Curzon. ISBN 978-0-7007-0631-0.</ref>.

Bu vaqtda Xaydu oʻgʻillari [[chigʻatoylar]]ga qarshi harakat qilishga qaror qilishdi. Yaqinda Taliku bilan urushdan qaytgan Kebek Yangichar, O‘rus, Chopar va Tugmelarning qarshiligiga duch keldi. Ikki tomon Olmaliq<ref>Olmaliq – Balxash ko‘liga quyiladigan Ili daryosi qirg‘ogidagi G‘ulja shahriga yaqin bir shahar bo‘lib, bugungi kunda Xitoyning Tyanshan o‘lkasida joylashgan.</ref> yaqinida toʻqnashdilar. Kebekxon qo‘shinlari pirovardida keskin jangda g‘alaba qozonishdi. Shundan soʻng Chopar Yuan imperatori Xayisan (Vuzong)ga taslim boʻlishga qaror qilib, Xaydu oʻgʻillarining chigʻatoylarga qarshi tahdidini butunlay toʻxtatdi<ref>René Grousset (1970). The Empire of the Steppes: A History of Central Asia. Rutgers University Press. ISBN 978-0-8135-1304-1.</ref><ref>Michal Biran (1997). Qaidu and the Rise of the Independent Mongol State in Central Asia. Curzon. ISBN 978-0-7007-0631-0.</ref>.

Yangichar va uning akalari magʻlubiyatga uchragach, Kebekxon ulusning kelajagi haqida qaror qabul qilish uchun [[qurultoy]] oʻtkazdi. Qurultoyda moʻgʻul shahzodalari Kebekxonning akasi [[Esenbuga_(Chigʻatoy)|Esen Buqa]]ni xon deb tan olishga kelishib oldilar. Esan Buqa Chig‘atoy ulusini o‘z qo‘liga olishga chaqirildi va Kebekxon uning foydasiga hokimiyatdan ketdi<ref>René Grousset (1970). The Empire of the Steppes: A History of Central Asia. Rutgers University Press. P. 338.</ref>.

1314-yilda Esan Buqa Kebekxonni [[El Xonlar Davlati|Elxoniylar davlati]]ga bostirib kirishi kerak bo‘lgan qo‘shin bosh qilib qoʻydi. Yanvar oyida Kebek ittifoqchi [[qoraunaslar|nekuderiy]] qoʻshinlari bilan birgalikda [[Amudaryo]] orqali Elxoniylar hududiga oʻtib, [[Murgʻob]]da dushman qoʻshinini magʻlub etdi. Keyin Chigʻatoy ulusi qo‘shini [[Hirot]]gacha yurdi, ammo keyin Kebekxon Esan Buqadan zudlik bilan ortga qaytish toʻgʻrisida chaqiruv oldi. Oʻsha chaqiruvda sharqdan kelayotgan [[Yuan (sulola)|Yuan imperiyasi]] bosqinini qaytarishda yordamga kelishi kerakligi aytilgandi. Koʻp oʻtmay, Chigʻatoy ulusi shahzodasi Yasovur Kebekxonni qoʻllash oʻrniga, [[elxon|elxoniy]]larga chigʻatoylar ustidan gʻalaba qozonishida yordam beradi. Mukofot sifatida Yasovurga elxon [[Uljaytu]] tomonidan [[Afgʻoniston]]dagi yerlar beriladi<ref>J. A. Boyle (1968). "Dynastic and Political History of the Il-Khans". The Cambridge History of Iran. 5: The Saljuq and Mongol Periods. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-06936-6.</ref>.

Esan Buqa taxminan 1320-yilda vafot etadi va uning oʻrniga Kebekxon xon boʻladi. Uning birinchi harakatlaridan biri elxoniylarga qarshi muvaffaqiyatsiz isyon koʻtargan va shuning uchun zaif holatda boʻlgan Yasovurga qarshi harakat qilish edi; Kebekxon qoʻshinlari 1320-yil iyunida uni magʻlub etib qatl etadilar. Kebekxon xoqon saroyidan ikki malikaga uylangani tarixdan ma’lum<ref>Reuven Amitai, Michal Biran - Mongols, Turks, and others: Eurasian nomads and the sedentary world, p.353</ref>. Shuningdek, u 1323-yildan boshlab har yili imperiyaga oʻlpon yuborib turdi. Kebekxon akasi Esan Buqadan farqli oʻlaroq, xoqon bilan har qanday toʻqnashuvdan qochib, 1323-yilda chegara toʻqnashuvi boshlanganda Yuan imperatori Yingzong Gegenxonga taslim boʻldi. Ushbu dastlabki toʻqnashuvni hisobga olmaganda, Kebekxonning ikkinchi hukmronligi asosan tinchlikda oʻtdi<ref>Michal Biran (1997). Qaidu and the Rise of the Independent Mongol State in Central Asia. Curzon, p. 101.</ref>.

U doimiy ravishda oʻtroq turmush tarziga oʻtish yoʻlidan bordi. U koʻchmanchilik odatlariga rioya etmay, [[Movarounnahr]]ga koʻchib oʻtdi. Mamlakatni harbiy-maʼmuriy jihatdan [[tuman]]larga boʻlib idora etish tartibini joriy qilgan. Kebekxon 1321-yilda pul islohoti ham oʻtkazib, muomaladagi har xil pullarning oʻrniga [[Oltin Oʻrda]]niki singari kumush tangalarni zarb ettirgan. U butun davlat uchun oʻz nomi bilan bitta tanga zarb qilgan birinchi xon boʻldi. Ular ''kepakiy'' deb yuritilgan. Zarbxonalar [[Samarqand]], [[Buxoro]], [[Termiz]]da joylashgan.

Kebekxon shahar hayotini tiklashga, dehqonchilik va savdo-sotiqni yoʻlga qoʻyishga harakat qildi. Kebekxon ko‘chmanchilar an’analarini buzgan holda [[Qashqadaryo]] vodiysi — [[Nasaf]]dan 2 farsax (12—14 km) narida saroy qurdirgan. Kepakxonning islohotlari ko‘chmanchi zodagonlar tomonidan dushmanlik bilan kutib olindi. Keyinchalik bu saroy yonida shahar barpo etilib, [[Qarshi]] (mugʻulcha — ''saroy'') deb atalgan. Poytaxt Nasafdan Qarshiga koʻchirilgan. Mirzo Ulugʻbekning yozishicha, Chingizxon davridan buyon harobaga, qamishzorga aylangan Qubbat–ul-islom — [[Balx]] yana qayta tiklangan.

Arab sayohatchisi [[Ibn Battuta]] Chigʻatoy ulusining hukmdori Kebekxon (1318-1326) haqidagi maʼlumotlarga asoslanib, uning turkiy tilda gapirgani haqida maʼlumot beradi: Xon (Kebekxon) hayron boʻlib: „Yaxshi“ deb aytgan<ref>Ибрагимов Н. Ибн Баттута и его путешествия по Средней Азии. — Москва: Наука, 1988. — С. 99—100. — 128 с.</ref>. Bu dalillar shuni koʻrsatadiki, Chigʻatoy ulusining chingiziylari XIV asr boshlaridayoq turkiy tilining mahalliy [[Oʻzbek_tilining_qarluq-chigil_shevasi|qarluq shevasi]]ga oʻtishgan.

1326-yilda Kebekxon fitna natijasida oʻldirildi. [[Qarshi]] shahrida qabri ustiga gumbazli maqbara qurilgan. Kebekxondan keyin hokimiyat uning ukasi [[Elchigedey_(Chigʻatoy)|Elchigedeyxon]] qoʻliga oʻtadi.

{{Chig`atoylar}}

== Adabiyot ==
* Mirzo Ulugʻbek, Toʻrt ulus tarixi, T., 1994.<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>

== Manbalar ==
{{manbalar}}


[[Turkum:Chigʻatoy ulusi hukmdorlari]]