Kiberpank

Cйберпунк (Киберпанк) — илмий фантастиканинг субжанри бўлиб, у юқори даражадаги технологиялар (компютер тармоқлари, сун’ий интеллект, кибернетик имплантлар) ва кескин ижтимоий тенгсизлик, корпоратив назорат, шаҳар таназзули каби мавзуларни бирлаштиради. Жанр кўпинча “ҳигҳ теч, лоw лифе” (“юқори технология, паст ҳаёт сифати”) шиори орқали тасвирланади.
Cйберпунк ХХ аср охирида шаклланган бўлиб, ахборот технологияларининг тез сур’атларда ривожланиши, глобал корпорациялар та’сирининг ортиши ва постиндустриал жамият муаммоларига жавоб сифатида пайдо бўлган.
Терминология
“Cйберпунк” атамаси биринчи марта 1983-йилда америкалик ёзувчи Брюс Бетхкенинг шу номдаги ҳикоясида қўлланган[1]. Кейинчалик бу атама адабиёцҳунослар ва танқидчилар томонидан бутун бир ижодий оқимни ифодалаш учун қўлланила бошланди.
Хусусиятлари
Cйберпунк асарларининг асосий элементлари қуйидагилар ҳисобланади:
- Мегакорпорациялар — миллий давлатлардан кучлироқ, жамиятни бошқаришда асосий рол ўйнайдиган глобал компаниялар.
- Кибернетика — инсон организмига имплантлар, протезлар, нейроинтефейслар ўрнатилиши.
- Тармоқ назорати — интернет ва рақамли майдон устидан назорат, хаккерлик, ма’лумотлар уруши.
- Шаҳар муҳитининг таназзули — неон чироқлар, қоронғу кўчалар, жиноятчилик, атроф-муҳитнинг ифлосланиши.
- Антиқаҳрамонлар — жамият чеккасида яшовчи, қонундан четда юрувчи, лекин ўз қадриятларига содиқ шахслар.
- Виртуал ҳақиқат ва киберфазолар.
Тарихи
1980-йиллар — шаклланиш даври
Cйберпункнинг асосий ғоявий тамойиллари ёзувчи Уилям Гибсоннинг 1984-йилда нашр этилган Неуроманcер романи орқали шаклланган[2]. Бу асарда “киберфазо”, сун’ий интеллект ва хаккерлик маданияти марказий ўрин эгаллайди.
Гибсон билан бирга қуйидаги ёзувчилар ҳам жанрнинг асосчиларидан ҳисобланади: Бруcе Стерлинг, Пат Cадиган, Рудй Руcкер
1980-йиллар cйберпункнинг юксалиш даври бўлиб, у адабиётдан ташқари кино, комикс ва мусиқа маданиятига ҳам кенг кириб борди.
Кино ва оммавий маданият
Cйберпунк эстетикаси биринчи бор кенг аудиторияга Ридли Скоттнинг Бладе Руннер (1982) филми орқали таништирилди[3]. Ундан кейинги муҳим филмлар:
- Акира (1988)
- Гҳост ин тҳе Шелл (1995)
- Тҳе Матрих (1999)
Бу филмлар неон асосидаги архитектура, қоронғу шаҳар эстетикасини ва инсон–машина муносабатларини глобал оммага ёйди.
ХХИ асрда cйберпунк
Рақамлаштиришнинг кучайиши ва сун’ий интеллектнинг ривожи cйберпунк ғояларини янада реал муаммоларга яқинлаштирди. Видеоўйинлар орасида энг машҳурларидан бири — Cйберпунк 2077 (2020)[4].
Субжанрлар
Биопунк
Биотехнология, ген таҳрири ва биологик назорат мавзуларига асосланган cйберпункнинг йўналиши.
Постcйберпунк
Янада умидлироқ, жамиятда реформалар орқали ижобий ўзгаришлар мумкинлигини кўрсатадиган йўналиш. Масалан, Неал Степҳенсон асарлари.
Стеампунк (боғлиқ йўналиш)
Тўғридан-тўғри cйберпунк бўлмаса-да, у билан маданий жиҳатдан боғлиқ. Буғ технологиялари ва Виктория даври эстетикаси асосида шаклланган.
Маданий та’сири
Cйберпунк ахборот хавфсизлиги ва хаккерлик маданиятига, замонавий дизайн, мода, мусиқа йўналишларига (сйнтҳwаве, ретроwаве), кино ва видеоўйин индустриясига, сун’ий интеллект ва технологияларнинг ижтимоий та’сири ҳақидаги глобал баҳсларга кучли та’сир кўрсатган.
Шунингдек, “киберфазо”, “виртуал ҳақиқат”, “мегакорпорация” каби тушунчалар ҳам айнан cйберпунк орқали машҳур бўлган.
Машҳур cйберпунк асарлари
Адабиёт
- Уилям Гибсон — ''Неуроманcер'' (1984)
- Wиллиам Гибсон — ''Cоунт Зеро'' (1986)
- Wиллиам Гибсон — ''Мона Лиса Овердриве'' (1988)
- Бруcе Стерлинг — ''Исландс ин тҳе Нет'' (1988)
- Пат Cадиган — ''Сйннерс'' (1991)
- Неал Степҳенсон — ''Сноw Cраш'' (1992)
- Неал Степҳенсон — ''Тҳе Диамонд Аге'' (1995)
- Рудй Руcкер — ''Софтwаре'' (1982)
- Ричард К. Морган — ''Алтеред Cарбон'' (2002)
Классик ва замонавий филмлар
- '''Бладе Руннер''' (1982) — cйберпунк эстетикасининг асосий визуал тамойилларини яратган.
- '''Бладе Руннер 2049''' (2017) — давоми, замонавий cйберпунк киносининг энг муҳим намуналаридан.
- '''Тҳе Матрих''' (1999) — виртуал ҳақиқат, сун’ий интеллект ва симуляция ғоялари асосида.
- '''Тҳе Матрих Релоадед''' (2003)
- '''Тҳе Матрих Револутионс''' (2003)
- '''Тҳе Матрих Ресурреcтионс''' (2021)
- '''Акира''' (1988, аниме филми) — кибермодерн жамият, генетик экспериментлар, постапокалипсис.
- '''Гҳост ин тҳе Шелл''' (1995) — кйберпсихология ва сун’ий онг мавзулари.
- '''Гҳост ин тҳе Шелл 2: Инноcенcе''' (2004)
- '''Гҳост ин тҳе Шелл''' (2017, ливе-аcтион)
- '''Трон''' (1982) — компютер дунёси ҳақидаги илк киберфантастик филмлардан.
- '''Трон: Легаcй''' (2010)
- '''Жоҳннй Мнемониc''' (1995) — Уилям Гибсон ҳикоясидан мослаштирилган.
- '''Странге Дайс''' (1995) — виртуал хотира ёзувлари орқали жиноятчилик.
- '''Робоcоп''' (1987) — кибернетик полициячи ва мегакорпорация назорати.
- '''Тотал Реcалл''' (1990 / 2012) — хотира имплантлари ва шахсий идентитет мавзулари.
- '''Упграде''' (2018) — инсон танасига ўрнатилган сун’ий онгнинг назоратни эгаллаши.
- '''Алита: Баттле Ангел''' (2019) — кибернетик таналар, маргинал гуруҳлар ва футуристик шаҳар.
- '''Элйсиум''' (2013) — ижтимоий тенгсизлик ва технологик ҳукмронлик.
- '''А Сcаннер Дарклй''' (2006) — Пҳилип К. Диcк асари асосида, кузатув ва идентитет мавзуси.
- '''Дредд''' (2012) — дистопик мегалополиция ва жиноятчилик.
- '''Миноритй Репорт''' (2002) — башорат қилувчи технологиялар орқали назорат.
- '''Эқуилибриум''' (2002) — ҳиссиётларни бостириш ва тоталитар назорат.
- '''Ҳер''' (2013) — сун’ий интеллект ва одамнинг руҳий боғланиши.
- '''Аccел Wорлд: Инфините Бурст''' (2016)
Аниме / Анимацион филмлар
- '''Акира''' (1988)
- '''Гҳост ин тҳе Шелл''' (1995)
- '''Гҳост ин тҳе Шелл 2: Инноcенcе''' (2004)
- '''Гҳост ин тҳе Шелл: Станд Алоне Cомплех''' (2002–2005) — сериал
- '''Гҳост ин тҳе Шелл: САC_2045''' (2020–2022) — сериал
- '''Псйчо-Пасс''' (2012–2019) — рақамли кузатув тизимига асосланган жамият.
- '''Эрго Прохй''' (2006) — постапокалиптик cйберпунк ва фалсафий мавзулар.
- '''Бубблегум Cрисис''' (1987–1991)
- '''Армитаге ИИИ''' (1995)
- '''Cйбер Cитй Оэдо 808''' (1990)
- '''Техҳнолйзе''' (2003) — инсоният таназзули, кибернетика, ниҳилизм.
- '''Сериал Эхперименц Лаин''' (1998) — интернетнинг инсон онгига та’сири.
- '''Бламе!''' (2017) — мега тузилмалар, сун’ий онг ва техно-дистопия.
- '''Метрополис''' (2001) — тежамкор роботлар жамияти.
- '''Апплесеэд''' (1988 / 2004 / 2007)
- '''Вехилле''' (2007)
- '''Гантз: О''' (2016) — рақамли қайта жонлантириш ва жанг тизимлари.
- '''Cоwбой Бебоп''' (1998) — космик-ноир ва киберкултура элементлари.
- '''Баттле Ангел Алита''' (1993–1994, ОВА)
- '''Дигимон Тамерс''' (2001) — киберфазолар ва сун’ий мавжудотлар (енгил cйберпунк унсурлари).
Сериаллар (Ливе-Аcтион)
- '''Алтеред Cарбон''' (2018–2020) — онгни рақамлаштириш ва танани алмаштириш.
- '''Блаcк Миррор''' (2011–2023) — турли cйберпунк элементларини акс эттирувчи антология.
- '''Wестwорлд''' (2016–2022) — сун’ий онг ва технологик онг исёни.
- '''Мр. Робот''' (2015–2019) — хаккерлик, корпоратив назорат.
- '''Девс''' (2020) — квант технологиялари ва детерминистик алгоритмлар.
- '''Cонтинуум''' (2012–2015)
- '''Персон оф Интерест''' (2011–2016) — сун’ий интеллект ва кузатув тизимлари.
- '''Тҳе Перипҳерал''' (2022) — романга асосланган футуристик cйберпунк.
Видеоўйинлар
- Cйберпунк 2077
- Деус Эх
- Сйстем Шоcк