Kofirqal’a (Toyloq tumani)
| Манзилгоҳ | Самарқанд, О'збекистон |
|---|---|
| Тури | Қалъа |
| Ҳудуд | 16 гектар |
Кофирқал’а — Самарқанд шаҳри яқинида, Афросиёбдан 30 км жануби-шарқда, шу номдаги аҳоли пункти яқинида жойлашган В-ВИИИ асрларга оид қадимий Сўғд қал’аси ва шаҳарчаси харобалари[1]. Кофирқал’а Сўғднинг муҳим шаҳар марказларидан бири бўлган[2]. У тахминан 4 метр баландликдаги пахсов платформасида қурилган ва ташқи деворлар билан ҳимояланмаган. Қал’анинг ўрта қисмини эгаллаган юқори қаватидан деярли ҳеч нарса сақланиб қолмаган. Самарқанддаги Кофирқал’а ёдгорлигида О’збек-Япония археологлари томонидан 2001-йилдан буён археологик-қазишма ишларини амалга ошириб келинмоқда[3].
Археологларнинг фикрига кўра Сўғд қал’аси қурувчиларнинг уч ўлчовли шаклларнинг уйғун ва анча мураккаб комбинацияси асосида монументал марказлаштирилган турар-жойнинг ифодали тасвирини яратиш истагини намойиш этади[4]. Шаҳар ВИИИ аср бошларида араблар томонидан вайрон қилинган[манба керак].
Кофирқал‘а шаҳрининг умумий майдони 16 гектар. Шаҳар марказида арк саройи жойлашган бўлиб, аркнинг баландлиги 25 метрга тенг. Майдони квадрат шаклида бўлиб, 76×76 метр. Арк атрофи чуқуқр қазилган хандақ билан ўралган. Ундан сал нарироқда мудофаа истеҳкоми бунёд этилган. Шаҳристон тўртбурчак шаклда бўлган. Работнинг катта қисми ҳозирда экин ерларига айлантириб юборилган[5].
Обектдаги археологик қазишмалар асосан арк қўрғонида олиб борилган. Ҳудуддан тепалик устида бино қилинган қалин пахса девор билан айлантириб ўралган йирик иншоот очилган. Кириш қисмида икки қаватли дарвоза ўрнатилган. Ташқи томонида минора жойлашган бўлиб, у мудофаа истеҳкоми ҳисобланган. Бу ерда олиб борилган археологик тадқиқотлар натижасида аҳолисининг яшаши, хўжалик ва қурилиш фаолияти билан бог'лиқ бир нечта маданий қатламлар очилган. Ёдгорлик ҳудудидан 753-йилга оид аббосийлар сулоласининг олтин тангаси топилган. Бу араблар бошқаруви даврида Абу Муслим бошчилигида та‘мирлаш ишлари олиб борганлигига яққол мисолдир. Олтин тангадан ташқари 806-йилда 131 та кумуш тангалар ҳам топилган[6].
Иншоотнинг кейинги қатламларидан топилган ёғоч қолдиқлари Кофирқал‘анинг 712—738-йиллар орасида ёндириб юборилганлигидан далолат беради. Шу маданий қатламдан Самарқанд ихшиди Тургарнинг иккита мис тангаси топилган.
Шунингдек қазишмалар натижасида эркак ва аёл тасвири туширилган идишлар ҳам топилган. Сопол буюмлар бўлаклари орасида ошхона буюмлари ҳам учраб, булар асосан, кўза, коса, ликопчадир.
2018-йилда Самарқанд вилоятида жойлашган Кофирқал’а ёдгорлигининг илк ўрта асрлардаги тўлиқ тарихи аниқланди[7].
Манбалар
- ↑ Археологи раскопали в Самарканде картину ВИИИ века с неизвестним ритуалом зороастризма — подробно.уз, 18-декабря 2017.
- ↑ „Кафыр-кала открывает тайны“. Мйташкент.уз. Қаралди: 2019-йил 13-август.
- ↑ „Археология кафедраси“. 2023-йил 6-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 6-сентябр.
- ↑ Хмельницкий 2000.
- ↑ Бердимуродов А „Кофирқал’а – Суғд ҳукмдорларининг қароргоҳи“ (ўзбекча). уза.уз (2022-йил 18-июн). Қаралди: 6-сентабр 2023-йил.
- ↑ Қулматов Ш. Самарқанд ёдгорликлари. Самарканд “Имом Бухорий халкаро маркази” 2017 — 230-бет. ИСБН 978-5-9943-4783-8-1.
- ↑ Сафаров И „Янги юлдуздан – Кофирқал’агача. Ўзбек олимларнинг сўнгги ўн йилликдаги энг муҳим 10 кашфиёт ва ихтиролари“ (ўзбекча). кун.уз (2022-йил 17-феврал). Қаралди: 6-сентабр 2023-йил.
Адабиётлар
- Хмелницкий С. Г. Между Кушанами и Арабами. Архитектура Средней Азии В—ВИИИ вв. — Берлин—Рига : ГАМАЖУН, 2000. — 288 п.
.jpg)