Kuvayt

Кувайт, Кувайт Давлати баъзан Кувайт (Давлат ал-Кувайт) – Арабистон яриморолида, Форс қўлтиғининг шимоли-ғарбий соҳилидаги давлат. Майдони - 17,8 минг км². Аҳолиси - 2,04 млн. киши (2001). Пойтахти – Ал-Кувайт шаҳри. Маъмурий жиҳатдан 3 вилоятга бўлинади.

Қувайт Давлати دولة الكويت
Байроқ Герб
Шиор: دولة الکوݐت Арабча: Қувайт Давлати
Мадҳия: Ал-Нашеэд Ал-Wатани
Пойтахт	Ал-Қувайт
Расмий тил(лар)	Арабча
Ҳукумат	Семи-Конституцион Роҳиблик
• Амир	Наввоф ал-Аҳмад ал-Жобир ас-Сабоҳ
• Бош Вазир	Сабоҳ ал-Холид ас-Сабоҳ
Мустақиллик (Бирлашган Қироллигидан)
• Сана	19-июн 1961
Майдон
• Бутун	17,820 км2 (157-ўрин)
• Сув (%)	аҳамияциз
Аҳоли
• 2002-йилги рўйхат	2,335,648 (140-ўрин)
• Зичлик	131/км2
ЙИМ (ХҚТ)	2005-йил рўйхати
• Бутун	АҚШ$53,310 мил. (74-ўрин)
• Жон бошига	АҚШ$22,825
Пул бирлиги	Куwаити Динар (КWД)
Вақт минтақаси	УТC+3
• Ёз (ДСТ)	УТC+3
Қисқартма	КW
Телефон префикси	965
Интернет домени	КW

Давлат тузуми

Кувайт – конституциявий монархия. Амалдаги конституцияси 1962-йил 16-ноябрда қабул қилинган. Давлат бошлиғи – амир (1977-йилдан шайх Жобир ал-Аҳмад ал-Жобир ас-Сабоҳ). Қонун чиқарувчи ҳокимиятни амир ва парламент – Миллий Мажлис, ижро этувчи ҳокимиятни амир ва Вазирлар Кенгаши (ҳукумат) амалга оширади.

Табиати

Ер юзасининг кўп қисми ғарбдан шарққа пасайиб борувчи плато. Форс қўлтиғининг соҳили ботқоқли пасттекислик. Кувайт ҳудуди Африка— Арабистон платформасининг Шимоли-шарқида. Басра – Кувайт синеклизасида жойлашган. Иқлими қуруқ, тропик иқлим. Январнинг температураси 11°, июлники 34°. Йиллик ёғин 100–150 мм. Ландшафта: шимолий қисмида тошлоқ, марказий ва жанубий қисмига томон қумли чўл билан алмашиниб боради. Ўсимлик кам, тупроғи бўз тупроқ.

Аҳолиси

لباس التراث الكويتي مع الخيل العربيه

Аҳолисининг 90% га яқини араблар, уларнинг ярмидан кўпи муҳожирлар. Кўчманчи бадавийлар, ҳиндистонлик ва покистонликлар, эронликлар ҳам яшайди. Расмий тили – араб тили. Дини – ислом. Аҳолининг 96%и шаҳарларда яшайди. Йирик шаҳарлари: ал-Кувайт ва ал-Аҳмади.

Тарихи

Милоддан аввалги 3-минг йилликкача Кувайт ҳудуди Бобил, Оссурия ва Эрон давлатлари таркибига кирган. Ундан кейинги даврларда эса турли давлатлар ўртасида талаш бўлиб келди.

ВИИ аср дан Кувайт Араб халифалиги, ХВИ асрдан Усмонли турк салтанати таркибида. ХВИИИ аср ўрталаридан Кувайтда ҳокимият ас-Сабоҳ сулоласи шайхлари қўлида. ХВИИИ асрнинг 60-йилларидан Кувайтга Британиянинг Ост-Индия компанияси кириб кела бошлади. 1899-йилдан Кувайт амалда Буюк Британия тасарруфига ўтди. Кувайт халқининг кураши натижасида 1961-йил 19-июнда Кувайт мустақилликка эришди. Ҳукумат бир неча илғор ислоҳот ўтказди. Мамлакатда сиёсий ҳаёт фаоллашиб, 1967-йилда Кувайт касаба уюшмалари федерацияси тузилди. Кувайт ҳукумати ижобий бетарафлик, ҳамма мамлакатлар билан ҳамкорлик қилиш сиёсатини расмий равишда эълон қилди. 1990-йил 2-августда Ироқ Қувайтни босиб олиб, ўз вилояти деб эълон қилди. БМТ Хавфсизлик Кенгашининг қарорига биноан, 29 мамлакатдан иборат коалиция кучлари Кувайтни 1991-йил 26-февралда бутунлай озод қилди.

Кувайт 1963-йилдан БМТ аъзоси. Ўзбекистон Республикаси билан дипломатия муносабатларини 1994-йил 8-июлда ўрнатган. Миллий байрами – 25-феврал – Миллий кун (1961).

Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари

Кувайтда сиёсий партиялар фаолияти тақиқланган. Кувайт демократик форуми, мухолифатдаги партия, 1991-йил 7 мухолифат гуруҳининг бирлашуви натижасида тузилган. Кувайт ишчилари умумий федерацияси касаба уюшмаси 1967-йил декабрда тузилган. Араб касаба уюшмалари халқаро конфедерацияси ва Жаҳон касаба уюшмалари федерацияси аъзоси.

Иқтисодиёт

Иккинчи Жаҳон урушигача Кувайт иқтисодиётининг асосий тармоғи кўчманчи чорвачилик, соҳилда эса денгиз жониворларини овлаш бўлган, аҳолининг бир қисми савдо-сотиқ ва хусусан, марварид савдоси билан шуғулланган. Урушдан кейин бой нефт конлари негизида нефт қазиш саноати ривожланди. 1970-йилларга келиб ялпи миллий маҳсулотнинг салкам 60%, валюта тушумининг 94% нефт саноатига тўғри келди. Ироқ агрессияси Кувайт иқтисодиётига, айниқса, нефт конларига катта зарар етказди, аммо 1993-йилдаёқ нефт экспортидан олинган маблағ урушдан аввалги даражадан ошиб 9,9 млрд. ва 1994-йил 11,2 млрд. долларни ташкил этди. Қувайтда нефтдан олинадиган даромадларнинг 10% „Келгуси авлодлар жамғармаси“га ўтказилади. Асосий нефт конлари: Ал-Буркон, Ал-Маква, Вафра, Аҳмади. Йилига 25 млн. тонна нефтни қайта ишлаб оладиган 3 та завод мавжуд. Табиий газ ҳам қазиб олинади. Шунингдек, кимё (кимёвий ўғит, аммиак, олтингугурт, каустик сода, бўёқ), кемасозлик, металл ишлаш (қувур, аккумулятор), озиқ-овқат, қурилиш ашёлари саноати (семент, ғишт, черепица ва бошқалар) ишлаб чиқариш каби тармоқлари ҳам ривожланган. Электр стансиялар, денгиз сувини чучитадиган қурилмалар бор. Темир-терсакдан металл эритадиган, нефт саноати ускуналарини, рўзғор электр ва радио асбобларини таъмирлайдиган корхоналар, ҳунармандчилик устахоналари ҳам мавжуд. 90-йилларда нефт саноати ялпи ички маҳсулотнинг 42% ни, бошқа саноат тармоқлари 14,5%, қишлоқ хўжалиги эса 0,3% ни ташкил этди. 1 йилда ўртача 16,8 млрд. кВт/соат электр энергияси ҳосил қилинади.

Қишлоқ хўжалиги

Қишлоқ хўжалигида ҳамон кўчманчи чорвадорлик устун. Воҳаларда хурмо, буғдой, арпа, сабзавот етиштирилади. Умуман, мамлакат ҳудудининг атиги 1% қишлоқ хўжалигига яроқли. Бу аҳолиниг қишлоқ хўжалиги маҳсулотларига эҳтиёжининг 50% нигина қондиради. Озиқ-овқатнинг кўп қисми четдан келтирилади. Балиқ овлаш аҳоли эҳтиёжининг 25% ни қондиради. Қувайтда темирйўл йўқ. Автомобил йўллари ўз. – 4 минг км дан ортиқ. Денгиз транспорти, айниқса, танкерлар катта аҳамиятга эга. Асосий денгиз портлари: Шувайх (Кувайт), Аш-Шуайба, Мино-ал-Аҳмади. Четга нефт ва нефт маҳсулотлари, кимёвий ўғит, суюлтирилган газ, асбест қувурлар, семент ва бошқа чиқаради. Четдан машина ва асбоб-ускуна, транспорт воситалари, қурилиш ашёлари, металл ва металл буюмлар, озиқ-овқат келтиради. Кувайтнинг бир қанча мамлакатлардаги сармояларнинг катта қисми кўчмас мулкка айлантирилган. Жумладан, Голландия ва Данияда Кувайтга қарашли нефтни қайта ишлаш заводлари, Европадаги 9 давлатда 5117 автомобил ёқилғисини қуйиш тармоқлари мавжуд. Бундан ташқари, Ангиянинг „Бритиш петролеум“, „Мидленд“, Германияниг „Даймлер бенс“, „Фолксфаген“, „Сименс“, Испаниянинг „Тарас“, Франсиянинг „Париба“ каби йирик компания ва банклари ҳиссадоридир. „Санта-Фе“ халқаро нефт компанияси Кувайтнинг тўла хусусий мулки ҳисобланади. Асосий савдо мижозлари: Япония, АҚШ, Европа Иттифоқи мамлакатлари, Хитой, араб мамлакатлари. Пул бирлиги – Кувайт динори.

Тиббий хизмати, маорифи ва илмий муассасалари

Шифокорлар Кувайт давлат университетида ва чет элларда тайёрланади. Давлат ўқув юртларида барча турдаги таълим бепул. Хусусий мактаблар ҳам бор. Бошланғич мактабда ўқиш муддати – 4 йил, оралиқ мактабда 4 йил ва ўрта мактабда 4 йил Бошланғич ва оралиқ мактабларда 6— 14 ёшдаги болаларнинг ўқиши мажбурий. Мамлакатда 1 олий ўқув юрти – Кувайт давлат университети (1966-йилда асос солинган) мавжуд. Илмий муассасалари: Кувайт илмий-тадқиқот институти (1967), қишлоқ хўжалиги тажриба стяси (1953), Араб режалаштириш институти (1966)— ҳаммаси Кувайт шаҳрида. Кувайт марказий кутубхонаси (1936), университет кутубхонаси, Кувайт шаҳрида Кувайт музейи ва табиий-тарихий музей бор.

Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви

Кувайтда бир неча газета ва журнал нашр этилади. Энг муҳимлари: „Ал-Анба“ („Хабарлар“, араб тилидаги кундалик газета, 1976-йилдан), „Араб тайме“ („Араб вақти“, инглиз тилидаги газета, 1977-йилдан), „Ал-Ватан“ (араб тилидаги кундалик газета, 1974-йилдан), „Ал-Жамаҳир“ („Омма“, араб тилидаги кундалик газета, 1984-йилдан), „Ал-Кабас“ („Билим“, араб тилидаги кундалик газета, 1972-йилдан), „Куwеит тиме“ („Кувайт вақти“, инглиз тилидаги кундалик газета, 1961-йилдан), „Ар-Рисола“ („Мактуб“, араб тилидаги ҳафталик газета, 1961-йилдан), „Ас-Сиёса“ („Сиёсат“, араб тилидаги кундалик газета, 1965-йилдан), „Ал-Хадаф“ („Мақсад“, араб тилидаги ҳафталик газета, 1961-йилдан), „Ал-Амал“ („Ишчи“, ҳафталик журнал), „Ал-Араби“ („Араб“, ойнома, 1958-йилдан), „Ал-Кувайти“ („Кувайтлик“, ҳафталик журнал, 1961-йилдан), „Ат-Талиа“ („Илгор“, ҳафтанома, 1962-йилдан). Кувайт ахборот агентлиги (КУВА) 1976-йилда тузилган. Кувайт радиоэшиттириш хизмати 1951-йил, телевидениеси 1961-йил ташкил этилган.

Меъморлиги ва тасвирий санъати

Файлака оролдан қад. ибодатхона вайронаси, жез ҳайкалчалар, ионий колоннали Сатир ибодатхонаси, керамика буюмлари топилган (милоддан аввалги ИИИ аср). Кувайт шаҳрининг эски уйлари 1—2 қанатли бўлиб, тош ва лойдан ишланган ҳамда ташқи (девон) ва ички (ҳарам)га ажратилган. Гумбазли 1 ва 2 минорали жоме масжидлар (Катта масжид, ас-Сук ва бошқалар) қурилган. 1950—60 йилларда шаҳар қайта қурилди. Саноат иншоотлари барпо этилди. Кўп қанатли уйлар қурилиб, кўчалар кўкаламзорлаштирилди. Темир-бетон ва ойнадан қурилаётган кўп қанатли уйлар кошинли, шишабанд. Халқ усталарининг санъати безак буюмларда (ёғоч коса, шиша мунчоқлар, қимматбаҳо тош кўзли ўзуклар, кумуш ёки қўрғошин қоплаб вақшланган чилимлар ва бошқалар) кўзга ташланади.

Мусиқаси араб мусиқа санъати билан бевосита боғланган. Ҳанаскорлик мусиқа санъати ривожланган. Чет элда ўқиб келган мусиқа мутахассислари мактабларда дарё беради ва ҳанаскорлар оркестрини ташкил қилади. Йирик миллий профессиовал оркестр – радио ва телевидение оркестри бор. Унга маҳаллий бастакорлар мусиқа ёзиб беради.

Театри

1957-йил Халқ театри тузилди. 1959-йилдан Араб театри ишлай бошлади. Унинг репертуарини Миср ва маҳаллий муаллифлар песалари бойитиб келди. 1964-йил труппани миерлик режиссор Закий Тўлаймат бошқариб, араб песаларини саҳналаштирди ва мамлакатда илк бор театр билим юртини ташкил этди. 1963-йил Форс кўрфази Кувайт театри пайдо бўлди ва унда маҳаллий драматурглар асарлари қўйилди. 1967-йил ява бир театр труппаси – Кувайт театри ташкил этилди.

Киноси

60-йиллар бошидан қисқа метражли воқеий ва ҳужжатли филмлар суратга олина бошлади. 1971-йил „Шафқациз денгиз“ (режиссор Холид Саддиқ) бадиий филми намойиш қилинди. Қувайтнинг ўз киностудияси йўқ.

Ўзбекистон – Кувайт муносабатлари

Асосий мақола: Ўзбекистон — Кувайт муносабатлари

1994-йил июлда икки давлат ўртасида дипломатия муносабатлари ўрнатилгач, турли соҳаларда ҳамкорлик йўлга қўйила бошлади. 1994-йилда Ўзбекистон Республикаси билан Кувайт ўртасида „Ҳаво қатнови тўғрисидаги битим“ келишиб олинди.

1997-йилда Кувайт иқтисодий ривожланиш жамғармаси Нукус ва Урганч шаҳарларини сув билан таъминлаш лойиҳаси учун 18 млн. АҚШ доллари миқдорида пул ажратди. Айни вақтда Ўзбекистонга 6 млн. Кувайт динори миқдорида кредит бериш ҳақидаги шартнома имзоланди; 20 йил муддатга берилган бу кредитда 5 йиллик имтиёзли давр кўзда тутилган.

1998-йил 250 минг Кувайт динори миқдоридаги кредит маблағи ўзлаштирилди. Икки давлат ўртасида сиёсий, ижтимоий, маданий соҳаларда ҳам ҳамкорлик йўлга қўйилган. Бунга Кувайт парламентида Кувайт — Ўзбекистон дўстлик қўмитаси ташкил этилгани яққол мисол бўла олади