Mahmud sulton

Маҳмуд Султон (ўзбекча: Маҳмуд Баҳодир султон) — ўзбек Шайбонийлар сулоласи вакили. Ўзбек ҳарбий раҳбари ва сиёсатчиси. Бухоро, Тохаристон, Қундуз, Бағлон, Бадахшон ҳокими лавозимларида ишлаган. Шоҳ Будоғ Султоннинг ўғли, кўчманчи ўзбеклар давлати асосчиси Абулхайрхоннинг (1427 — 1469) набираси, ўзбек Шайбонийлар сулоласи асосчиси Шайбонийхоннинг (1500 — 1510) укаси.

Маҳмуд султон
ўзбекча: Маҳмуд Баҳодир султон
Султон Бухоро вилояти
Мансаб даври 1500-йил 29-май  – 1504-йил
Монарх	Шайбонийхон
Вориси	Убайдуллахон
Шахсий маълумотлари
Таваллуди	1454-йил Ўзбек хонлигида
Вафоти	1504-йил Қундуз Бухоро хонлиги
Болалари	Убайдуллахон
Ота-онаси	Шоҳ Будаг Султон
Дини	Ислом, сунний
Дафн этилган жойи	Самарқанд

Биографияси

Ўзбек улуси ҳукмдори Абулхайирхоннинг ўн бир ўғли бўлиб, улардан бири Маҳмуд султоннинг отаси Шоҳ Будоғ. Отасининг эрта вафотидан кейин Маҳмуд султон акаси Шайбонийхон билан бирга уларнинг бобоси Абулхайрхон билан бирга яшайди. Маҳмуд султон уч ёшида қалмоқлар хони қўлига ўтади ва етти йил давомида унинг қўлида асир бўлади. Абулхайрхон ўзбек хонлигини узоқ вақт ҳокимият ва қатъият билан бошқарди. Ўлимидан сўнг Ёдгорхон бир йилга яқин давлат ҳукмдори бўлди, аммо унинг вафотидан кейин ҳокимият тепасига Шайх Ҳайдар келди. Шайх Ҳайдарга қарши қўшни ва қарам давлатлар, нўғайлар, Сибир, Қозоқ хони, Буюк Ўрда хони Ахматнинг кучли коалицияси тузилди.

Ҳарбий ва сиёсий фаолияти

Маҳмуд султон укаси Шайбонийхоннинг барча жангларида фаол қатнашади. ХВ-аср охирида у Дашти қипчоқ қозоқ хонлари Бурундуқхон ва Қосимхонга қарши курашган. 1500 — 1504-йилларда Шайбонийхоннинг Мовароуннаҳрга юришларида қатнашган. 1501-йилда Бухоро вилоятига ҳоким этиб тайинланади ва шу йили Қоракоʻлда Шайбонийларга қарши кўтарилган халқ қўзғолонини бостиради. 1502-йил январ-феврал ойларида Маҳмуд султон Жонибек Султон билан биргаликда Истаравшан, Хўжанд шаҳарлари чеккаси ва Чирчиқ дарёси бўйидаги ҳудудларга саёҳат қилди. Шайбонийларнинг Хоразмга юриши даврида қўшинларга бош қўмондон этиб тайинланган. 1504-йилда Шайбонийлар Тохаристон, Қундуз, Бағлон ва Бадахшонни Хусравшоҳдан тортиб олгач, бу ерлар Маҳмуд султонга бошқарган.

Маданий сиёсати

Маҳмуд саройида „Фатҳнома“ муаллифи Шодий, „Шайбонийнома“ муаллифи Муҳаммад Солиҳ, „Тарихи Рашидий“ муаллифи Муҳаммад Ҳайдар ва бошқалар каби таниқли шоир ва тарихчилар ўз ижодий фаолиятини олиб борганлар.

Оиласи

Маҳмуд султоннинг хотинларидан бири Қозоқ хони Бурундуқхоннинг қизи эди. Бурундуқхон Шайбонийхон оиласи билан яқинроқ оилавий муносабатлар ўрнатади. Унга, ўғлига ва жиянига учта қизини берди. Бу воқеа 1495-йилда содир бўлган деб ишонилади.

Маҳмуд султоннинг ўғли — Убайдуллахон 1533-йилда Бухоро хонлигининг хони этиб сайланди. Убайдуллахон (1533 — 1540) ҳокимият тепасига келганидан сўнг давлат пойтахти Самарқанддан Бухорога кўчирилди ва ХВИ асрнинг иккинчи чорагидан бошлаб давлат Бухоро хонлиги деб номлана бошлади.

Ўлими

Маҳмуд султон 1504-йилда Қундузда вафот этган ва Самарқандда дафн этилган. Давлат пойтахти Самарқандда 1504-йилда Шайбонийхон катта мадраса қуришни буюрди. Муҳаммад Солиҳ Шайбонийхон акаси Маҳмуд султон хотирасини абадийлаштириш мақсадида Самарқандда мадраса қурдирди, деб ёзади. Абу Тоҳирхўжанинг ёзишича, мадраса Шайбонийхон номи билан „Муҳаммад Темур-Султон ўз отасининг жасадини бу ерга дафн қилган пайтдан бошлаб“ машҳур бўлган.

Адабиёт

• Мирза Муҳаммад Хайдар, Тарих-и Рашиди. Т., 1996; Ахмедов Б. А., История Балха, Т., 1982; Материали по истории казахских ханств ХВ—ХВИИИ вв., Алма-Ата, 1969.
• С. К. Ибрагимов, Некоториэ данниэ к истории казахов ХВ—ХВИ вв. // Известия АН Казахской ССР. Серия истории, археологии и этнографии. № 3. Алма-ата. 1956
• Мукминова Р. Г., К истории аграрних отношений в Узбекистане ХВИ в. По материалам „Вакф-наме“. Ташкент. Наука. 1966
• Олег Михайлович Луговой. Правители Востока: справочноэ изданиэ, Том 4. СПД „А. С. Фридман“, 2007
• История Казахстана и Централной Азии. Білім, 2001 — Всего страниц: 611