Малайзиядаги боғча болалари машқ қилмоқдалар

Мактабгача таълим муассасаси, шунингдек, болалар боғчаси, бошланғич мактаб ёки ўйин мактаби сифатида ҳам танилган, болаларга бошланғич мактабда мажбурий таълимни бошлашдан олдин эрта болалик давридаги таълимни таклиф қиладиган таълим муассасаси. У давлат ёки хусусий бўлиши мумкин ва давлат маблағлари ҳисобидан субсидияланиши мумкин.

Маълумот

Терминология мамлакатга қараб фарқ қилади. Баъзи Европа мамлакатларида „болалар боғчаси“ атамаси ИСCЕД 0 даражасида таснифланган болаларнинг ИСCЕД 1-даражасида бошланғич мактабни бошлашдан олдин бир ёки бир неча йиллик таълим мажбурий бўлган расмий таълимга ишора қилади.[1]

Ушбу ёш гуруҳидаги таълим муассасалари учун қуйидаги атамалар қўлланиши мумкин:

  • 6 ҳафталикдан 6 ёшгача бўлган бошланғич мактабгача таълим муассасиси ёки болалар боғчаси[2](Пре-Примарй ор Cрече) — ота-оналар ўз фарзандларини (болаларини) бошланғич мактабгача рўйхатдан ўтказиши мумкин бўлган болаларни парвариш қилиш бўйича таълим хизмати. Бу, шунингдек, боғча ёшидан кичик бўлган болалар учун хизматларни аниқлаш учун ҳам фойдаланиш мумкин, айниқса, болалар боғчаси мажбурий бўлган мамлакатларда. Мактабгача таълим дастури болалар боғчасида ўтказилади.
  • 0 ойликдан 5 ёшгача бўлган болалар боғчаси (Нурсерй счоол) — Буюк Британия ва АҚШда
  • 0 ойликдан 2½ ёшгача бўлган болалар боғчаси (Дайcаре) (АҚШ) — болалар боғчасида ўтказилади, аммо уни „болалар парвариши хизмати“ ёки „креш“ деб ҳам аташ мумкин.[3][4]
  • 2 ёшдан 5 ёшгача бўлган мактабгача таълим (Пресчоол) (АҚШ ва Буюк Британия) — болалар боғчасида тайёргарлик боланинг ривожланишига мос келадими ёки йўқлиги билан боғлиқлиги катта омил ҳисобланади, шунинг учун бола 2 ёшдан бошлаб бориши керак. Мактабгача таълим болалар боғчасига қатнайдиган ҳар қандай бола учун муҳим ва фойдалидир, чунки у болага ижтимоий муносабатларга киришишни бошлаш имконини беради. Когнитив, психологик ва жисмоний ривожланишга асосланган таълим орқали мактабгача ёшдаги бола ўз атроф-муҳитини ва бошқалар билан оғзаки мулоқот қилишни ўрганади. Мактабгача ёшдаги болалар ўйин ва мулоқот орқали атрофдаги дунё қандай ишлашини билиб оладилар.
  • 4 ёшдан 5 ёшгача бўлган Пре-К (ёки Пре-Болалар боғчаси) — у АҚШдаги болалар учун мактабга киргунгача бўлган вазиятни ўз ичига олади. У ерда болага ранглар, рақамлар, шакллар ва бошқалардан кўра кўпроқ билим ва кўникмалар берилади.
  • 5 ёшдан 6 ёшгача бўлган болалар боғчаси (АҚШ) — бошланғич мактаблар ҳисобланади; дунёнинг кўп қисмларида (инглиз тилида сўзлашадиган мамлакатларда камроқ) бу расмий таълимнинг биринчи босқичини англатади.

Тарихи

Келиб чиқиши

Самуэл Вилдерспин, мактабгача таълим асосчиларидан бири.

Мактаб уйда ўқиш ва ёзишни ўрганган болалар учун чекланган даврда етим болалар ёки фабрикаларда ишлайдиган аёлларнинг болалари учун ўқув масканини очишга уринишлар кўп бўлган.

1779-йилда Иоганн Фридрих Оберлин ва Луиза Счепплер Страссбургда ота-оналари кун давомида бўлмаган мактабгача ёшдаги болаларга ғамхўрлик қилиш ва ўқитиш учун дастлабки муассасага асос солишди.[5] Тахминан бир вақтнинг ўзида, 1780-йилда, худди шундай чақалоқлар муассасалари Баварияда ташкил этилган 1802-йилда Паулине зур Липпе Детмолдда мактабгача таълим марказини ташкил этди.

1816-йилда файласуф ва педагог Роберт Оуэн Шотландиянинг Ню-Ланарк шаҳрида биринчи инглиз ва эҳтимол глобал миқёсда биринчи чақалоқлар мактабини очди.[6][7][8] Оуэн тегирмон кооперативлари билан биргаликда болаларинг ҳар қандай меҳнатга лаёқатли бўлишлари учун болаларга яхши ахлоқий таълим беришни хоҳлади. Унинг тизими асосан саводхонлик ва ҳисоб-китобларга эга бўлган итоаткор болаларни вояга етказишда муваффақият қозонди.[9]

Самуэл Уилдерспин 1819-йилда Лондонда ўзининг биринчи болалар мактабини очди[10] ва яна юзлаб мактабларни ташкил этди. У ушбу мавзу бўйича кўплаб асарлар нашр этди ва унинг иши бутун Англия ва ундан узоқдаги болалар мактаблари учун намуна бўлди. Ўйин Вилдерспин таълим тизимининг муҳим қисми эди. У ўйин майдончасини ихтиро қилган. 1823-йилда Уилдерспин мактабга асосланиб, „Он тҳе Импортанcе оф Эдуcатинг тҳе Инфант Поор“ („Камбағал гўдакларни тарбиялашнинг аҳамияти тўғрисида“) китобини нашр этди. У кейинги йили чақалоқлар мактаби жамиятида ишлай бошлади ва бошқаларга ўз қарашлари ҳақида маълумот берди. У шунингдек, „Тҳе Инфант Сйстем, фор девелопинг тҳе пҳйсиcал, интеллеcтуал, анд морал поwерс офф алл чилдрен фром оне то севен еарс оф аге“ („ Чақалоқ тизими, бир ёшдан етти ёшгача бўлган барча болаларнинг жисмоний, интеллектуал ва ахлоқий кучларини ривожлантириш учун“) асарини ёзган.

Тарқалиши

Иоган Гейнрих Песталоцини таниган ва ундан таъсирланган графиня Тереза Брунсвик (1775-1861) 1828-йил 27-майда Будадаги қароргоҳида Ангялкерт (венгрияча „фаришта боғи“)ни очилишидан илҳомланди ва ёш болалар учун ўн битта парваришлаш марказига асос солди.[11][12] 1836-йилда у мактабгача таълим муассасаларини ташкил этиш институтига асос солди ва бу ғоя зодагонлар, ўрта синфлар орасида машҳур бўлди. Шу аснода бутун Венгрия қироллигига тарқалди.

1956-йилда Шарқий Германиядаги болалар боғчаси

Фридрих Фрöбел (1782-1852) 1837-йилда Тюрингиянинг Шварцбург-Рудолштадт князлигидаги Бад Бланкенбург қишлоғида Ўйин ва Фаолият институтини очди ва уни 1840-йил 28-июнда болалар боғчаси деб номини ўзгартирди.

Фрöбел томонидан ўқитилган аёллар барча Европа мамлакатларида ва бутун дунёда болалар боғчаларини очдилар. Қўшма Штатлардаги биринчи болалар боғчаси 1856-йилда Висконсин штатидаги Уотертаун шаҳрида ташкил этилган ва немис тилида олиб борилган.[13] Элизабет Пеабоди 1860-йилда Америкадаги биринчи инглиз тилидаги болалар боғчасига асос солган ва Америкадаги биринчи бепул болалар боғчасига 1870-йилда немис саноатчиси ва филантропи Конрад Поппенхусен томонидан асос солинган. Сюзан Блоw томонидан 1873-йилда Сент-Луисда янги мактабгача таълим муассасига асос солинган. Канададаги биринчи хусусий болалар боғчаси 1870-йилда Шарлоттаун шаҳридаги Уэслиян методист черкови томонидан очилган ва ўн йилликнинг охирига келиб улар Канаданинг йирик шаҳарларида кенг тарқалган эди.[14][15] Мамлакатдаги биринчи давлат мактаб болалар боғчалари 1882-йилда Онтарио, Берлинда Марказий мактабда ташкил этилган.[16] 1885-йилда Торонто Оддий мактабида (ўқитувчилар тайёрлаш) болалар боғчасида ўқитиш бўлими очилди.[16]

Элизабет Харрисон эрта болалик таълими назарияси бўйича кўп ёзган ва 1886-йилда Миллий таълим коллежини ташкил этиш орқали болалар боғчаси ўқитувчилари учун таълим стандардларини ошириш устида ишлаган.

Ҳеад Старт АҚШда давлат томонидан молиялаштириладиган биринчи мактабгача таълим дастури бўлиб, 1965-йилда Президент Жонсон томонидан кам таъминланган оилалар учун яратилган — ўша пайтда болаларнинг атиги 10 фоизи мактабгача таълим муассасаларига қамраб олинган. Катта талаб туфайли турли давлатлар 1980-йилларда кам таъминланган оилалар учун мактабгача таълим муассасаларини субсидия қилган.

Ривожланиш соҳалари

Ҳиндистон мактабгача таълим муассасасида ҳунармандчилик, 2014-йил.

Ўрганишнинг энг муҳим йиллари туғилишдан бошланади.[17] Бола ҳаётининг дастлабки уч йили тилни ўзлаштириш, ижтимоийлашув ва ўрганишга муносабат учун асос яратиши жуда муҳимдир. Дастлабки йилларда ва айниқса, дастлабки 3-5 йил ичида одамлар жуда кўп маълумотни ўзлаштира олади. Мия биринчи йилларда энг тез ўсади. Ривожланишга мос дастурларга эга юқори сифатли ва яхши тайёрланган ўқитувчилар ва мактабгача таълим муассасалари болаларнинг таълим натижаларини яхшилашга узоқ муддатли таъсир кўрсатиши мумкин.

Мактабгача таълимни қамраб оладиган ривожланиш соҳалари турлича. Бироқ, одатда қуйидаги асосий мавзулар таклиф этилади.

  • Шахсий, ижтимоий, иқтисодий ва ҳиссий ривожланиш
  • Мулоқот (шу жумладан имо- ишора тили), гапириш ва тинглаш
  • Дунё билими ва дунёни тушуниш
  • Ижодий ва эстетик ривожланиш
  • Математик тушунча
  • Жисмоний ривожланиш
  • Жисмоний саломатлик
  • Ўйин
  • Жамоавий иш
  • Ўз-ўзига ёрдам кўрсатиш кўникмалари
  • Ижтимоий кўникмалар
  • Илмий фикрлаш
  • Саводхонлик

Мактабгача таълим тизими тузилма (маъмурият, синфлар сони, ўқувчи-ўқитувчи нисбати, хизматлар), жараён (синфдаги муҳит сифати, ўқитувчи ва боланинг ўзаро алоқаси ва бошқалар) ва мослаштириш (стандардлар, ўқув дастури, баҳолаш) компонентларига риоя қилади. Ўқув дастури турли ёшдагилар учун мўлжалланган. Масалан, 10 га қадар ҳисоблаш одатда тўрт ёшдан кейин амалга оширилади.[18]

Ўқув дастури

2000-йилларда Буюк Британиядаги болалар боғчасида уч ёшли бола томонидан бажарилган ҳисоблаш вазифаси.

Мактабгача ёшдаги болалар учун ўқув дастурлари узоқ вақтдан бери мунозараларга сабаб бўлган. Бунинг кўп қисми мазмун ва педагогика устида бўлади; ўқув режасига академик мазмунни қанчалик киритиш кераклиги ва катталар томонидан қўллаб-қувватланадиган расмий ўқитиш ёки болалар ташаббуси билан ўрганиш самаралироқлиги ҳақида фикр юритилади.[19] Академик ўқув дастури тарафдорлари асосий кўникмаларга, айниқса саводхонлик ва ҳисоб -китобларга ва тегишли мақсадларга эришиш учун тузилган олдиндан белгиланган фаолиятга эътибор беришни афзал кўришади. Халқаро миқёсда бундай турдаги эрта болаларни парвариш қилиш ва таълим дастурига ва боланинг умумий ривожланишини, жумладан, соғлиғи ва жисмоний ривожланишини, ҳиссий ва маънавий фаровонлигини, ижтимоий компетенсиясини, интеллектуал ривожланишини ва мулоқот қобилиятларини қўллаб-қувватлайдиган кенг қамровли ўқув дастурини ҳимоя қилишга кескин қаршилик мавжуд.[20]

Манбалар

  1. ↑ „Эурйдиcе“. 9-октабр 2016-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25-март 2017-йил.
  2. ↑ Степҳенс. „Пресчоол Репорт“. ЧилдCареИнтро.cом (28-ноябр 2013-йил). 12-декабр 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 9-декабр 2013-йил.
  3. ↑ Турнер, Мартин; Раcк, Жоҳн Паул (2004). Тҳе студй оф дйслехиа. Биркҳäусер, ИСБН 978-0-306-48531-2
  4. ↑ Дустманн, Чристиан; Фитзенбергер, Бернд; Мачин, Степҳен (2008). Тҳе эcономиcс оф эдуcатион анд траининг. Спрингер, ИСБН 978-3-7908-2021-8
  5. ↑ Самуэл Лорензо Кнапп (1846), Фемале биограпҳй: cонтаининг нотиcес оф дистингуишед wомен Пҳиладелпҳиа: Тҳомас Wардле. п. 230
  6. ↑ Ваг, Отто (Марч 1975). „Тҳе Инфлуэнcе оф тҳе Энглиш Инфант Счоол ин Ҳунгарй“. Интернатионал Жоурнал оф Эарлй Чилдҳоод. 7-жилд, № 1. 132–136-бет. дои:10.1007/бф03175934.
  7. ↑ „Неw Ланарк Кидс: Роберт Оwен“. 15-август 2010-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 1-декабр 2013-йил.
  8. ↑ „Эдуcатион ин Роберт Оwен'с Неw Соcиэтй: тҳе Неw Ланарк Институте анд счоолс“. 23-январ 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 1-декабр 2013-йил.
  9. ↑ „Соcиалист – Cоуриэр: Роберт Оwен анд Неw Ланарк“. Соcиалист-cоуриэр.блогспот.cо.ук (29-июн 2012-йил). 23-октабр 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 27-ноябр 2013-йил.
  10. ↑ Wилдерспин, Самуэл. Тҳе Импортанcе оф Эдуcатинг тҳе Инфант Поор. Лондон: W. Симпкин & Р. Маршалл, Гойдер, принтер, 1823 — 3-бет. 
  11. ↑ Будапест Лехикон, 1993
  12. ↑ Публиc Пресчоол Эдуcатион ин Ҳунгарй: А Ҳисториcал Сурвей, 1980
  13. ↑ „Wатертоwн Ҳисториcал Соcиэтй“. Wатертоwн Ҳисториcал Соcиэтй. 21-июн 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21-июн 2015-йил.
  14. ↑ Олсен, М.И. 1955. „Тҳе девелопмент оф плай счоолс анд киндергартенс анд ан аналйсис оф а самплинг оф тҳесе институтионс ин Алберта. Мастер’с тҳесис, Университй оф Алберта.“
  15. ↑ Ларрй Прочнер, „А Ҳисторй оф Эарлй Эдуcатион анд Чилд Cаре ин Cанада, 1820-1966“ ин Эарлй Чилдҳоод Cаре анд Эдуcатион ин Cанада (эдс. Ларрй Прочнер анд Нина Ҳоwе), Ванcоувер: УБC Пресс, 2000
  16. ↑ 16,0 16,1 Ларрй Прочнер, Ҳисторй оф Эарлй Чилдҳоод Эдуcатион ин Cанада, Аустралиа анд Неw Зеаланд, УБC Пресс 2009
  17. ↑ Тҳе Эарлй Еарс Фрамеwорк. Сcоттиш Говернмент, 2008. ИСБН 978-0-7559-5942-6. Қаралди: 1-декабр 2013-йил (2010-йил 11-ноябрда асл нусхадан архивланган). 
  18. ↑ „Аге Аппроприате Cурриcулум, Девелопментал Милестонес, анд Реадинесс: Wҳат Мй Чилд Шоулд Бе Леарнинг анд Wҳен“. 2-декабр 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 1-декабр 2013-йил.
  19. ↑ Катз, Л. Cурриcулум Диспутес ин Эарлй Чилдҳоод Эдуcатион. ЭРИC Cлеарингҳоусе он Элементарй анд Эарлй Чилдҳоод Эдуcатион. ЭДО-ПС-99-13.
  20. ↑ Беннетт, Ж. 2004. Cурриcулум ин эарлй чилдҳоод эдуcатион анд cаре. УНЕСCО Полиcй Бриэф он Эарлй Чилдҳоод. Но. 26, Септембер 2004.

Қўшимча ўқиш