Ziyosfera

Millatchilik

Миллатчилик деб миллатни жамият бирлигининг энг юқори шакли ва давлат шаклланишида бирламчи деб қаровчи сиёсий ёки ғоявий йўналишга айтилади. Сиёсий ҳаракат сифатида давлат билан муносабатларда маълум бир миллий жамоанинг манфаатларини ҳимоя қилишга интилади.

Миллатчилик ўз миллатига садоқатни, унинг сиёсий мустақиллигини ва ўз халқи фаравонлигига хизмат қилишни, миллатнинг маданий ва манавий юксалишини, миллатнинг яшаш шароитларини, яшаш ҳудудини, иқтисодий захираларини ва манавий қадриятларини амалда сақлаб қолиш мақсадида миллий ўзликни англаш асосида бирлашишни тарғиб этади. У ватанпарварликка яқин миллий туйғуга суянади. Бу ғоя қарама-қарши синфий манфаатларга қарамасдан, жамиятнинг турли қатламларини бирлаштиришга интилади.

Бугунги кундаги радикал ҳаракатлар ўзига миллатчи тус бериши туфайли „миллатчилик“ ёки „национализм“ тушунчалари этник, маданий ва диний тоқацизлик билан кўп боғланади.  Бунақа тоқацизлик миллатчиликда мўтадил оқимлар тарафдорлари томонидан қораланади.

Кўпинча ОАВда „миллатчилик“ сўзи остида этник миллатчилик ва унниг бир миллатни бошқа миллатдан устун қўйишга урғу берадиган шовинизм ва ксенофобия каби кескин шакллари назарда тутилади. Миллатлар аро низони юзага келтириш ва этник дискриминация каби этник миллатчиликнинг кўплаб кўринишлари халқаро қонунбузарликларга киради.

Таълимоти

Миллатчилик — бу аввалам бор ғоя[1] ва у қуйидаги элементларни ўзида мужассам этади:

  • Миллатларнинг мавжудлиги. Миллатчилик инсоният табиат қонунлари асосида бир-биридан маълум бир хусусиятлари билан фарқ қиладиган фундаментал бирликларга — автоном ва тўлақонли миллатларга ажратилганлигини эътироф этади.
  • Миллатларнинг ўз тақдирини ўзи ҳал қилиш суверен ҳуқуқи. Миллий лойиҳалар фақат ўз давлатида амалга оширила олади. Миллат ўзининг аъзоларидан иборат давлат ташкил қилишга ҳақли. Ҳар бир ҳудудий-маъмурий бирлик учун сиёсий чегаралар маданий-этник чегараларга тўғри келиши керак. Шундай қилиб миллат аниқ чегараланган ҳудудда олий (суверен) ҳокимиятга эга.
  • Давлат қуриш жараёнидаги миллатнинг бирламчилиги. Миллат бутун сиёсий ҳокиниятнинг манбаидир. Ҳукуматнинг ягона легитим тури миллий ўзини-ўзи бошқаришдир. Миллатнинг ҳар бир аъзоси сиёсий жараёнда бевосита иштирок этиш ҳуқуқига эга.
  • Миллий ўзлик. Миллатчилик битта маъмурий-ҳудудий бирлик доирасида тил ва маданият умумийлиги бўлиши лозимлигини таъкидлайди. Одамлар эркинлик ва салоҳиятларини реализация қилиш учун ўзини миллатга боғлашади. Бошқа тарафдан, миллат ўзини ҳеч қайси гуруҳга мансублигини ҳис этмайдиганларга ҳам аъзолик ва ўзлик (идентификация) беради.[2]
  • Бирдамлик. Бирликка маълум бир маданиятни мажбуран сингдириш билан эмас, балки инсонларнинг муҳаббат ва ака-укачилик асосида бирлашуви эвазига эришилади. Аъзолар бирдамлик иплари ҳис этиши ва бир хил эмас, балки бир-бирларини тўлдириб ҳаракат қилишлари муҳим саналади.
  • Миллат олий қадрият сифатида. Алоҳида шахснинг миллий давлатга содиқлиги шахсий ва бошқа гуруҳбозлик манфаатларидан устун. Фуқароларнинг вазифаси — ўз давлатининг легитимлигини (қонунийлигини) ушлаб туриш. Миллий давлатни мустаҳкамлаш ҳуррият ва осойишталикни таминланишининг бош шартидир.
  • Оммавий таълим. Одамлар миллатнинг ҳаётида тўлақонли иштирок этиш ва унинг миллати, тарихи, тили билан боғланиш учун ҳар томонлама таълим олишлари керак.

Миллатчилик миллатларнинг фарқларини, колоритини, ўзига хослигини таъкидлайди. Бу хусусиятлар маданий-этникдир. Миллий ўзликни англаш маданиятга четдан келган қўшимларни англашга ва ўз миллати фойдасига кейинчалик бошқа маданиятлардан яхши тарафларини олиш истиқболларини таҳлил қилишга хизмат қилади.[3]

Бундан ташқари миллатчилик миллатни шахсиятнинг эквиваленти, ижтимоий организм сифатида кўради. Инсонларнинг, уларнинг ижтимоий даражаси ва келиб чиқишидан қатъи назар, қонун олдида тенглиги миллатларнинг, уларнинг кучи ва катталигидан қатъи назар, халқаро қонунчилик нуқтаи назаридан тенглигига тўғри келади. Миллат шунингдек ҳозирги авлодни олдингилари ва бўлажак авлодлар билан боғлаб туради, бу эса одамларни ўзини қурбон қилишга, ҳатто миллатни қутқариш учун жонини беришга чорлайди.[4]

Турланиши

Олдинга қўйилган ва ҳал этилаётган масалаларнинг моҳиятига қараб, замонавий дунёда бир нечта турдаги миллий ҳаракатлар шаклланмоқда. Сиёсий ва этник миллатчилик тушунчларини киритган Ҳанс Коннинг классификацияси энг кенг қўлланади.[5] Кўпчилик мутахассислар (Коннинг ўзи ҳам) ҳар бир шаклланган миллат бу иккита компонентни ўзида мужассам этади, деб ҳисоблашади.

Ватандошлик (фуқаролик) миллатчилиги (бошқа номлари: инқилобий-демократик, сиёсий, ғарб миллатчилиги) давлат легитимлиги фуқароларнинг сиёсий қарорларни қабул қилишда фаол иштироки билан белгиланади. Миллат иродасини аниқлашнинг асосий инструменти сайловлар, референдум, сўров, очиқ ижтимоий баҳс шаклида бўлиши мумкин бўлган плебиссит саналади. Инсоннинг миллатга мансублиги шахсий танлов асосида аниқланади ва фуқаролик билан тенглаштирилади. Одамларни уларнинг фуқаролар сифатидаги тенг сиёсий статуси, қонун олдидаги тенглик, миллатнинг сиёсий ҳаётида иштирок этиш шахсий хоҳишлари[6], умумий сиёсий қадриятларга ва фуқаровий маданиятга талпиниш бирлаштиради[7]. Миллат бир бири билан битта ҳудудда яшашни истайдиганлардан ташкил топиши муҳим саналади.[8]

Ватандошлик (фуқаролик) миллатчилигининг қуйидаги турларини ажратишади:

Давлат миллатчилиги миллатни ўз манфаатларини давлатнинг қудратини оширишга ва қўллаб қувватлашга йўналтирган инсонлар ҳосил қилади, деб ҳисоблайди. У жинсий, ирқий ва этник мансублик билан боғлиқ мустақил ҳақ-ҳуқуқларни тан олмайди, чунки бунфай мухторият миллатнинг бирлигини бузади, деб ҳисоблайди.

Либерал миллатчилик либерал қадриятларга урғу беради ва патриотик-ахлоқий категориялардан устун турадиган инсон ҳуқуқлари каби умуминсоний қадриятлар мавжудлигини эътироф этади. Либерал миллатчилик яқинроқ ва қадрлироқ бўлганлар учун приоритетларни инкор этмайди, лекин бу бировларнинг ҳисобига бўлиши керак эмас, деб ҳисоблайди.

Этник миллатчилик (бошқа номлари: маданий-этник, органик, романтик, Шарқ миллатчилиги) миллатни этноснинг ривожланиш фазаси деб билади ва қисман ўзини фуқаровий миллатчиликка қарши қўяди. Бугунги кунда „миллатчи“ деб этник миллатчиликка урғу берадиган ҳаракатлар аталади. Этник миллатчилик нуқтаи назаридан, миллат аъзоларини умумий меърос, тил, дин, анъаналар, тарих, битта қон, она ерга ҳиссий боғлиқлик бирлаштиради ва улар ҳаммаси бутун халқни, қони бир жамиятни ташкил қилишади.[9] Маданий анъаналар ва этник мансублик миллатчиликнинг асосини ташкил этиши учун улар жамиятга маёқ бўла оладиган ҳамма қабул қилган тасаввурларни ўзида мужассам этиши лозим.

Маданий миллатчилик миллатни тил, урф-одатлар ва маданият умумийлиги билан белгилайди. Давлатнинг легитимлиги унинг миллатни ҳимоя қилиш ва миллатнинг маданий ҳамда жамоат ҳаётини ривожлантириш қобилиятидан келиб чиқади. Одатда, бу этник кўпчиликнинг тилини ва маданиятини давлат қўллаб-қувватлашини ҳамда миллатнинг бир туслигини сақлаш учун этник озчиликларнинг ассимиляциясини назарда тутади.

Примордиал этник миллатчилик миллат умумий ҳақиқий ёки тахмин қилинаётган келиб чиқишга асосланган, деб таъкидлайди. Миллатга мансублик маълум генетик факторалар (қон) билан аниқланади. Ушбу шаклининг тарафдорлари миллий ўзини ўзи таърифлаш қадимги этник томирларга эга ва шунинг учун табиий тус олган, деб ҳисоблайдилар. Улар этник кўпчилик маданиятининг бошқа гуруҳлардан изоляциясини ёқлашади ва ассимиляцияни маъқуллашмайди.

Кескин миллатчилик кўпинча экстремизм билан боғланади ва ички ёки халқаро низоларга олиб келади. Кўпчилик мамлакатларда кескин миллатчилик расмий тарзда ижтимоий хавфли ҳодиса деб тан олинади. Радикал давлат миллатчилиги фашизм ва нацизм асосларини ташкил этади. Кўп этник миллатчилар миллий устунлик (шовинизм) ҳамда маданий ва диний тоқацизлик ғояларини қўллашади (ксенофобия). Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларацияси ва Ирқий дискриминациясининг ҳамма шаклларини йўқотиш ҳақидаги конвенсия каби ҳужжатларда этник дискриминация (камситилиш) қораланади ва қонунга зид деб эълон қилинган.

Миллат

Асосий мақола: Миллат

Миллатчилик миллатни берилган инъом сифатида кўради, лекин шу билан бирга билан бирга миллат нима деган тушунчани ўзида мужассам этади. Миллат ғояси авлоддан авлодга ўтиб келадиган тарих туйғуси, хотиралар ва анъаналарга таянади. Унинг вавжудлиги қадимги этноснинг бош давоми сифатида кўрилади ёки унга асос солинган маълум бир тарихий воқеага боғланади.[10]

Амалда миллат — бу ўзлигини англаган одамларнинг маълум бир ҳудудга тарихий боғлиқлиги натижасида юзага келган маданий ва сиёсий ўзликни англашга асосаланган ҳамжамияти.[11] Бошқа томондан, бу ҳамжамият тасаввурий: унинг ҳар бир аъзоси ўзида унинг кўринишини мужассам этади, унинг чегараларини тасаввур қилади, ўзида унинг биродарлик алоқаларини сезади ва унинг олий иқтидорига ишончи комил. Инсон ўз ҳаётини минглаб ўзи кўрмаган ва ҳтч қачон кўрмайдиган ватандошларининг ҳаётига параллел бўлган умумий йўл траекторияси сифатида тасаввур қилади.[12] Шу билан бирга, миллатни ташкил этадиган одамлар умумий симпатияларга эга, ўзини умумий фаолиятга бағишлайди, бир ҳокимият остида бўлишни ва бу ҳокимият уларнинг вакилларидан иборат бўлишини истайдилар.[13]

Бошқа тарафдан, кўпкина миллатларнинг ўзаги доминант этник асос атрофида жипслашган. Миллат аъзоларининг кўпчилиги умумий ҳаёт тарзини маъқуллайдилар ва ўзлари ўрганиб қолган ландшафтга эга умумий яшаш ҳудудига боғлиқликни ҳис қилади. Шу билан бирга, бирга яшаш вақт ўтганда ташқи кўринишнинг ўхшашлигига[14] ва этник гуруҳ шакллланишига олиб келади. Этник гуруҳ аъзолари ташқи ўхшашлик, умумий урф-одатлар ва хотиралар туфайли ўзларининг умумий генеалогик келиб чиқишига ишонади.[15] Бундай умумлик миллий бирдамликка фаол хизмат қилади.

Лекин миллий ўзликни англаш этник ўзликни англашдан кескин фарқ қилади, чунки у жамиятнинг давлатга нисбатан манфаатларини англаш жараёнида юзага келади, этник ўзликни англаш эса бир этник гуруҳнинг бошқалар билан муносабатлардан иборат.[16] Этник гуруҳлар, умуман олганда, бир ҳудудга боғланмаган, миллатлар эса ҳар доим ҳам умумий генеалогик келиб чиқиш ҳақидаги мифга асосланмайди.

Миллий давлат

Миллий давлат — бу ижтимоий ташкилотчилик, сиёсий бошарув ва маданий ўзлик бир-бирига боғлиқ бўлган ҳудудий ташкилот. Ушбу таърифга тўлалигича мос келадиган давлатлар сони 10 фоиздан камроқ, аммо замонавий давлатларнинг кўпчилиги унинг кўпкина жиҳатларини ўзида мужассам этади.[17]

Замонавий давлатлар марказлаштирилган, ёйилган ва мухтор тузилмалар орқали кўплаб шаҳарларни ва бир бирига туташ минтақаларни бошқаришади. Улар ҳамма учун шарт бўлган қоидаларни ишлаб чиқиш[15] ва ўз ҳудуди доирасида куч қўллаш монополиясига эгалар[18]. Шундай қилиб, улар ўз ҳокимиятини бутун аҳолига ёядилар ва иқтисодий ривож ҳамда мудофаа учун инсонлар ҳаётини маълум бир тарзда ташкил этишга уринадилар. Бу билан улар минтақаларнинг интеграциясига интилмайдиган шаҳар-давлатлардан ва одамларнинг кундалик ишларини кузатишга уринмайдиган империялардан фарқ қилади[19]. Бундан ташқари, миллий давлат халқларнинг ихтиёрий интеграциясига интилади ва бу билан янги ҳудудларни эгаллаб олиш, ушлаб туриш ва колонизацияни мақсад қиладиган империядан фарқ қилади.[16]

Миллий давлат унинг фуқаролари билан боғланади, лекин ички ва халқаро майдонда уни одатда битта давлат етакчиси намоён этади. Масалан, Шарл де Гол франсуз давлатининг раҳбари „Франсия ҳақидаги алла-қанақа ғояни“ намоён этиши кераклигини таъкидлаган.

„Миллат“ ва „миллий давлат“ тушунчаларининг ўхшашлигига қарамасдан, миллатчилик улар орасида баъзи фарқларни белгилайди. „Миллат“, „давлат“ ва „жамият“ тушунчалари турлича даражаларга тегишли: маданий, сиёсий ва ижтимоий[17]. Масалан армия давлатни эмас, балки халқни ҳимоя қилиши таъкидланади.

Геосиёсат

Асосий мақола: Геосиёсат

Ўзининг „Жамоат келишуви ҳақида“ (1762-йил) рисоласида Жан-Жак Руссо давлатнинг ерлари „аҳолини боқиш учун етарли“ бўлиши кераклигини таъкидлайди. Кейинчалик бу фикр давлат чегаралари миллат учун керакли моддий захиралар билан белгиланиши керак деган иддаони келтириб чиқарди. Масалн, Ф. Рацел давлатлар ўсмаса, улар ўлади, деб таъкидлаган. Бу билан у давом этган Оврупо қудратли давлатларининг Африкадаги колониал экспансияси остига назарий асос келтирганди. Шунга ўхшаш қарашларга Ҳелфорд Макиндер эга бўлган.

1899-йил географ Р. Челлен геосиёсат тушунчасини амалга тадбиқ этди ва уни кейинчалик К. Ҳаушофер ривожлантирди. Геосиёсат деганда давлат фаолиятини қўллаб-қуватлаш ва унинг сиёсатини йўналтириш учун жўғрофий билимларни ўрганадиган фан тушунилганди[11]. Геосиёсат колониализм ва национал-социализмни (нацизм) оқлаш учун хизмат қилгани боис, Икинчи жаҳон урушидан кейин бу назария дискредитация қилинганди.

Тарихи

Миллатчилик янги тарих маҳсули саналади[20]. Тарих давомида одамлар она ерига боғлиқликни ҳис этишган ва маҳаллий ҳокимиятни қўллаб-қуватлаган. Лекин сиёсий ва маданий ҳодисаларнинг кўпчилиги янги тарихдан олдин миллий эмас, балки универсал тусга эга эди.

Миллатчиликнинг энг биринчи ўзини намоён қилиши Англиядаги Шонли инқилоб бўлди. Миллатчиликнинг қаъд ростлаши либерализмнинг пайдо бўлишига тўғри келди ва узоқ вақт иккала ғоя бир бири билан боғлиқликда ривожланди. Миллатчиликнинг ёрқин намунаси Янги Дунё элиталарининг испан колониализмига қарши кураши бўлди[21]. Лекин энг кучли тебранишларга Америка ва Франсиядаги инқилоблар айланди. 1815-й. келиб миллатчилик дунёдаги етакчи ғоялардан бири эди. У капиталистик иқтисодга ўтиш даврида жамиятнинг сафарбарлигини таъминлай олди, бу эса миллий давлатларнинг самаралилигига ва уларнинг иқтисодий қудратига олиб келди[11].

Агар ХВИИИ аср охири Франсия ва АҚСҲда миллатчилик асосан фуқаровий бўлган бўлса, марказий ва шарқий Оврупонинг кўпчилик мамлакатларида у франсуз оккупациясига жавоб сифатида юзага келди ва бошида этник тусга эга эди. Масалан, Германиянинг бирлашуви ва Элзас-Лотарингиянинг аннексияси пангерманчилик асносида амалга оширилди. ХИХ асрнинг 2-ярмида миллатчилик Австро-Венгрия, Россия ва Усмонли империяларининг яхлитлигини емира бошлади ва улар Биринчи жаҳон урушидан кейин қулашди. ХХ аср бошида у Африка ва Осияда гуллади, бу эса франсуз ва британ империячилиги билан курашни шиддатлаштирди ва натижада колониал тизимнинг қулашига олиб келди.

Биринчи жаҳон урушидан кейинги келишувларнинг асосий элементи Вилсоннинг Оврупони моноэтник давлатларга бўлиш режаси эди ва уни амалга ошириш учун Миллатлар лигаси ташкил этилганди. Лекин шу билан бирга, уруш либерализм пойдевори бўлган гуманизмга ишончни сўндирди, бу эса бошқа омиллар билан бирга фашизм ва нацизмнинг пайдо бўлишига олиб келди. Олмониянинг Иккинчи жаҳон урушидаги мағлубиятидан кейин кескин миллатчиликнинг барча шакллари ва у билан боғлиқ таълимотларнинг дискредитацияси бошланди.

Урушдан кейинги Ғарбий Оврупода Оврупо ҳамжамиятига қўшилиш жараёнлари сабабли миллатчиликнинг фаоллиги пасайган. Кўплаб давлатларда дискриминацияловчи ирқий ва этник чекловлар бекор қилинди.

Замонавий дунёда миллатчилик халқаро майдонда фаол рол ўйнашни давом этмоқда ва кўплаб кўринишларга эга. Кескин миллатчилик расмий тарзда қораланади ва қонуний тақиқларга дуч келади. Шу билан бирга, миллий давлат ҳақидаги тасаввурлар либерал-демократик мамлакатлардаги одамлар менталитетининг пойдеворий ташкилий қисми бўлиб қолди[7][20].

Миллатчликни ўрганишдаги йўналишлар

Миллатчиликни тадқиқ этишда учта мактаб ажратилади: примордиализм, модернизм ва этносимволизм.

Примордиализм миллатларнинг прототиплари ва миллатчилик инсоният тарихининг бошланишиданоқ мавжуд бўлганликларини ва бир этник гуруҳга мансуб одамларга хулқини белгилайдиган маданий хусусиятлар бошиданоқ ва тоабад хос бўлишини таъкидлайди[22]. Примордиализмнинг мақсади аллла-қандай „ҳақиқий“ этник пойдеворни топишдир. Бугунги кунда миллатчилик тадқиқодчилари орасида примордиализм тарафдорлари деярли қолмаган. Изланишлар кўрсатмоқдаки, ҳақиқатдан ҳам қадимий анъаналар мавжуд эмас ва маданий меъёрлар ҳамда қадриятларнинг кучлилиги уларни шакллантирадиган ижтимоий институтларнинг қанчалик узоқ сақланиши билан боғлиқ[19].

Модернизм нуқтаи назаридан миллатлар ва миллатчилик — саноат эрасининг бошланишида пайдо бўлган ва давлатларнинг кучайиши ҳамда капитализмнинг ривожланиши билан боғлиқ тарихий ҳодисалар[23]. Ушбу назарияга кўра, давлатнинг аҳолини тўғридан-тўғри бошқариши кучайиши билан маданият ва турмуш янада кўпроқ яшаш мамлакатига боғлиб қолди. Алоқа технологиялари ва бозор ривожи бир бири билан ҳеч қачон бевосита мулоқот қилмаган одамлар орасида ижтимоий алоқалар пайдо бўлишига хизмат қилди. Бу йўналишнинг тарафдорлари этник мансублик миллатчиликнинг келиб чиқишида, маданият эса миллат шаклланишининг якунловчи босқичида рол ўйнашини инкор этмайдилар, лекин умуман миллатчиликнинг этник мансублик билан боғлиқлигини тасодиф деб биладилар. Улар миллий мансублик аниқ белгиланган ҳудуд остида назоратини амалга оширувчи замонавий давлат билан белгиланади, мавжуд этник муносабатлар эса давлат чегараларига тўғри келиши учун ёки, аксинча, ҳокимият учун курашда янги давлатларнинг шаклланишига хизмат қилишлари учун қайта кўриб чиқилади.

Этносимволизм (перенниализм) иқтисод билан бирга миллатчиликнинг ўзаги этник мансубликдир ҳам, деган нуқтаи назарни эътироф этади. Этносимволистлар миллатни табиий тузилма деб ҳисобламаса-да, улар унинг асосида нисбатан қадимий тарих ва миллий ўзликни англаш ётади, деб ҳисоблайдилар[7]. Ушбу назарияга кўра, ҳали саноат давридан олдин маданиятнинг умумий элементлари, тарихий хотиралар, аждодлар ҳақидаги мифлар билан ва маълум бир даражада бирдамликка эга кўплаб этник ҳамжамиятлар вужудга келган. Этник ҳудудларнинг чегаралари аниқ белгиланган эмас эди. Этник ҳамжамиятлар мустаҳкам, негаки мифлар, рамзлар, хотиралар ва қадриятлар секин ўзгарадиган маданият ва фаолият элементлари билан бирга келади. Бу ҳамжамиятларнинг баъзилари маданий-иқтисодий интеграциянинг янги босқичига ўтишди, маълум бир тарихий ҳудудга боғланиб қолди ҳамда ўзига хос қонун ва урф-одатларга эга бўлишди — яъни миллатларга айланишди. ХВИИИ асрнинг охирида миллатчилик ғоясининг пайдо бўлиши эса миллатлар сифатини ва шаклларини кескин ўзгартириб юборди.

Россиялик олим А. И. Миллернинг фикрига кўра, охирги ўн йилликлардаги миллатчиликнинг барча назарий тадқиқотлари озми-кўп Карл Дойчнинг асарларига таянади[24].

Миллатчилик ва маданият

ХВИИИ асрнинг охиридан давлатнинг миллийлашуви таълим ва жамоат ҳаётининг миллийлашуви билан бирга кечганди[25]. Шоирлар ва олимлар она тилининг ислоҳотига киришди ҳамда уни адабий тил даражасига кўтаришди. Тарих соҳасидаги асарлари миллий давлатчилик учун сиёсий талаблар асосини тайёрлаб берди.

Миллий давлатларда янги маросимлар пайдо бўлди: фестиваллар, байрамлар, байроқлар, мусиқа, шеърият, ватанпарвар нутқлар. Вақт ўтиши билан янги элементлар эртакларда, меъморий услубларда, маҳаллий қонунларда ўз аксини топди. Динний сиёсий аҳамияти аста секин йўқолди, давлат тилини билиш эса ўта муҳим бўлиб қолди. Иккинчиси коммуникация технологияларининг ривожи ва ягона бозорнинг кенгайишидан манфаатдор бўлган капитализм билан боғлиқ[21]. Лекин миллатчилик ҳамма вақт ҳам мавжуд тил анъаналарига таянмасди. Кўпкина ҳолларда у аслзода доираларнинг тилига қарши маҳаллий лаҳжаларни олдинга сурарди. Баъзан кам қўлланиладиган тилларнинг тикланиши юз берган, баъзан бир нечта шеваларнинг битта тилга интеграцияси содир бўлга.

Преиндустриал жамият асосан вертикал табақаларга бўлинган бўлса, янги тарихда давлатлар сиёсати бу табақаланишнинг олдини олишга хизмат қилди. Миллатчилик туфайли юксак маданият бутун жамиятни қамраб олди, уни белгилашни бошлади ва сиёсий қўлловга эга бўлди[23].

Миллатчилик одамни миллий маданият ва тил билан белгилашга интилгани учун (дин, яшаш жойи, уруғ билан белгилашга қарши), катта аҳамиятни таълим касб этади[23]. Оммавий таълим тизими нафақат аҳолига асосий касбий кўникмаларни беради, балки миллий давлатга ўз ватандошлари билан тўғридан-тўғри самарали мулоқот қилишга ёрдам беради. Таълим тизими шунингдек этник кўпчиликнинг қадриятлари, маданияти, тарихи, тилини қўллаб қувватлашга хизмат қилади[26].

Миллатчилик ўзингни миллат билан боғлаш ҳиссини тарбиялаш учун тарихни тушунтириш ва ўргатишга алоҳида эътибор беради. Кўпкина тадқиқодчилар бунақа эътибор мафкурвий тусга эгалигини ва ўз талаблари учун мифологик асос яратиш мақсадида амалга оширилишини таъкидлайдилар[27].

Дунёнинг кўпчилик мамлакатларида миллатчилик замонавий жамият тузилишининг қисми бўлиб қолди. Аҳоли уни оддий ҳолдек қабул қилади ва ҳатто миллатчи риторикага, агар у жамоат татибига раҳна солмаса ва қайсидир инқироз билан боғлиқ бўлмаса, жавоб кўрсатмайди[28]. Одамларда мафкуравий тусга эга бир қанча одатлар пайдо бўлади ва улар миллатнинг узлуксиз қайта тикланишини таъминлайди[18].

Танқид

Яна қаранг: Байналмилалчилик ва Космополитизм

Миллатчиликнинг кескин шакллари ўта деструктив таъсир кўрсатиши мумкин, жумладан геноцид ва этник тозалашлар[28]. Миллатчиликнинг асосий оқими ҳам танқид нишони бўлиб туради.

Бир хил олимлар миллатлар ва миллатчилик назарияси нафақат амалга ошмайдиган, балки керак эмас ҳам, бунинг ўрнига унинг амалий томонларига эътиборни жамлаш лозим, деган фикрда[29]. "Миллатчилик" ва "миллат" тушунчалари қийинчилик билан таърифланади, негаки бу консепсиялар замонавий сиёсатга кучли боғланган ва ҳар қандай таъриф бир талабларни легитимлаштириб, бошқаларни нолегитим қилади[19]. Назариятчилар томонидан миллатчилик тушунчасига берилган ноаниқлик ва кенг таъриф оммавий итоаткорликнинг у ёки бу шаклини таҳлил қилишда ўзбошимчалик асоси бўлиб хизмат қилади[30].

Бир қатор олимлар миллатчилик хавфли, демократияга тўғри келмайди, маданий-ижтимоий фарқларнинг ўсишига ва бунинг ортидан можаро ва урушларга олиб келади, деб таъкидлайдиган антимиллатчилик тарафдоридирлар. Уларнинг фикрича, агар ўзингнинг миллатинг энг юқори ахлоқий платформада турса, бошқа миллатлар жойлашуви пастроқ, деган хулосага келиш мумкин. Антимиллатчиликнинг, масалан, Э. Балибар асарларида тақдим этилган замонавий назариясига кўра, ҳар қандай миллатчиликнинг ёнма ён юрадиган элементи - ирқчилик. Миллатчиликнинг баъзи танқидчиларига кўра, у кўпчилик халқаро можароларнинг асосида ётади. Масалан Л. Н. Толстой урушларнинг сабаби "ўз халқингга имтиёзли яхшилик исташдир", деб ёзганди[31].

Ҳавотир уйғотадики, миллий давлатда жамият ташкиллашувининг барча энг муҳим элементлари маданий бир хилликни қўллаб-қувватлашга хизмат қилади. Бу билан улар ўзликни белгилаш шахсий ҳуқуқини таҳлика остига солади. Миллатга аъзолик ихтиёрий бўлса-да, асосий миллий қадриятлар билан норозилар ҳуқуқий дискриминацияга учраши ёки ксенофобия қурбонларига айланиши мумкин. Таҳлика борки, миллий бирликнинг бузилишини олдини олиш мақсадида демократик давлат куч ишлатишга қўл уриши мумкин ва нафақат чет элликлар ёки этник озчиликларга, балки бутун миллатга нисбатан. Шу билан у авторитаризмга шўнғиши мумкин. Шунинг учун маданий либерализм тарафдорлари сиёсий тизим озчиликни кўпчиликнинг диктатурасидан ҳимоя қилиши керак, деб таъкидлайдилар. Шу билан бирга мустаҳкам ватандошлик қадриятларига ва ватандошлик жамияти институтларига эга миллат шунақа кафолат бўла олади[16].

Коммутаризмнинг бир хил тарафдорлари ватандошлик ва либерал миллатчилик ватандошлик жамияти тузилувига зарар етказади, чунки этник ҳанжамиятларнинг чегараларини тан олмайди, деб ҳисоблайдилар. Уларга кўпмаданиятликка қаршилар раддия билдиради ва ички этник чегараларни тан олиш у ёки бу этник гуруҳга мансубликка ундашга олиб келишини, бунинг ўрнига давлат ҳар бир одамга уюшмаларда аъзолик эркинлигини кафолатлаши лозимлигини иддао қиладилар.

Тадқиқодчиларнинг иддаосича, ватандошлик миллатчилиги ўз ўзидан миллат бирлигини таъминлаб бера олмайди, чунки ақл-идрокка асосланган ва ватандошлик миллатчилигининг асосий категориялари (ватандошлик, сиёсий ҳуқуқлар ва ҳк.) инсон учун "ташқи"дир. Шунинг учун амалда милатчилик "ички" категориялар (дин, анъаналар ва ҳк.) билан ишлайдиган маданий элементдан иборат. Ватандошлик миллатчилиги шунингдек миллий ўзликни белгилашга ёрқин тарафларни киритишга қодир эмас. Унинг миллий ўзига хосликни шакллантиришга қўшган ҳиссаси қисман ҳудудий боғлиқликка таянади, лекин демократиянинг тарқалиши Оврупо давлатлари орасида қолган фарқларнинг сусайишига олиб келди[26].

Манбалар

  1. ↑ Бу билан у туйғу бўлган миллий ғурур ва ватанпарварликдан фарқланади.
  2. ↑ Хобсбаум Э.,1998
  3. ↑ Боwден Б. Натионалисм анд cосмополитанисм: ирреcонcилабле дифференcес ор поссибле бедфеллоwс? // Натионал Идентитиэс. 2003. Вол. 5, Но. 3. П. 235. ДОИ:10.1080/1460894031000163139 (англ.)
  4. ↑ Андерсон Б., 2001.
  5. ↑ Кон Х. Идея национализма // Аб Империо: Теория и история национальностней и национализма в постсоветском пространстве. 2001. № 3. С.419. Кон Г. Национализм: его смысл и история. Дайджест книги
  6. ↑ Кон Х. Идея национализма // Аб Империо: Теория и история национальностей и национализма в постсоветском пространстве. 2001. № 3. С.419. Кон Г. Национализм: его смысл и история. Дайджест книги.
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 Смит Э. Д. Национализм и модернизм: Критический обзор современных теории нации и национализма. — М.: Праксис, 2004. — 464 с. — ИСБН 5-901574-39-7.
  8. ↑ "Биз Италияни яратдик, энди италянларни яратиш қолди." (Массимо де Адзелио)
  9. ↑ Cмит Э. Д., 2004.
  10. ↑ Cалҳоун C. Натионалисм анд этҳниcитй // Анну. Рев. Соcиол. 1993. Вол. 19. П. 211. [3]
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 Пенросе Ж. Натионс, статес анд ҳомеландс: территорй анд территориалитй ин натионалист тҳоугҳт (Wайбаcк Мачине сайтида 2015-06-20 санасида архивланган) (англ.) // Натионс анд Натионалисм. 2002. Вол. 8, Но. 3. П. 277. ДОИ:10.1111/1469-8219.00051
  12. ↑ Андерсон Б., 2001
  13. ↑ Милл Дж. Ст. Гл. ХВИ //Рассуждения о представителном правлении (Wайбаcк Мачине сайтида 2009-07-27 санасида архивланган). — М.: Социум, 2006. — 416 с. — ИСБН 5-901901-57-6.
  14. ↑ Этническиэ группи и социалниэ граници: Социалная организация културних различий: Сборник статей / Под ред. Ф. Барта; пер. с англ. М.: Новоэ издателство, 2006. — 200 с
  15. ↑ 15,0 15,1 Вебер М. Хозяйство и общэство / Пер. под ред. Л. Г. Ионина. — М.: Изд-во ГУ ВШе, 2007. ИСБН 5-7598-0333-6
  16. ↑ 16,0 16,1 16,2 Паин Э. Между империэй и нациэй. 2-э изд., доп[сайт ишламайди]. — М.: Новоэ изд-во, 2004. — 248 с. —ИСБН 5-98379-012-9.
  17. ↑ 17,0 17,1 МcCроне Д., Киэлй Р. Натионалисм анд cитизеншип (Wайбаcк Мачине сайтида 2015-12-11 санасида архивланган) // Соcиологй. 2000. Вол. 34, Но. 1. П. 19.ДОИ:10.1177/С0038038500000031 (англ.)
  18. ↑ 18,0 18,1 Биллиг М. Нации и язики // Логос. — 2005. — Вип. 4 (49). —С. 60−86..
  19. ↑ 19,0 19,1 19,2 Cалҳоун C. Натионалисм анд этҳниcитй // Анну. Рев. Соcиол. 1993. Вол. 19. П. 211. [3] 
  20. ↑ 20,0 20,1 Натионалисм // Британская энциклопедия / Эд. Коҳн Ҳ. — Чиcаго: Энcйcлопæдиа Британниcа, 2007. См. также Патҳак Б., Сингҳ С. П. Глимпсес оф Эуропе, Ч. 3. Тҳе оригин анд гроwтҳ оф натион-статес ин Эуропе в Гоогле Книгах
  21. ↑ 21,0 21,1 Андерсон Б. Воображаемые сообщества. Размышления об истоках и распространении национализма. — М.: Канон-Пресс-Ц, 2001. — 320 с. — ИСБН 5-93354-017-3.
  22. ↑ Тишков В. А. Очерки теории и политики этничности в России. М.: Русский мир, 1997.
  23. ↑ 23,0 23,1 23,2 Геллнер Э. Нации и национализм. — М.: Прогресс, 1991.
  24. ↑ Миллер А. Теоретическиэ принсипи изучения национализма, 2009-03-18да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2016-09-25 {{cитатион}}: но-бреак спаcе чараcтер ин |титле= ат поситион 14 (ёрдам)
  25. ↑ Британниcа, 2007.
  26. ↑ 26,0 26,1 Шулман С. Чалленгинг тҳе cивиc/этҳниc анд Wест/Эаст дичотомиэс ин тҳе студй оф натионалисм // Cомпаративе Политиcал Студиэс. 2002. Вол. 35, Но. 2. П. 554. ДОИ:10.1177/0010414002035005003
  27. ↑ Хобсбаум Э. Нации и национализм после 1780 г. —СПб.: Алетейя, 1998. — 306 с.
  28. ↑ 28,0 28,1 Смит Э. Д. Национализм и модернизм: Критический обзор современних теорий наций и национализма. — М.: Праксис, 2004. — 464 с. — ИСБН 5-901574-39-7.
  29. ↑ Öзкиримли У. Тҳеориэс оф Натионалисм: А Cритиcал Инродуcтион. Лондон: Маcмиллан, 2000.
  30. ↑ Шафер Б. C. Натионалисм: Мйтҳ анд Реалитй. — Н. Й.: Ҳарcоурт Браcе, 1955. — П. 6. — ИСБН 0-15-662355-2.
  31. ↑ Толстой Л. Патриотизм или мир?, 2016-05-05да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2016-09-26

Ҳаволалар

Викииқтибосда Миллатчиликга тегишли иқтибослар мавжуд. 


"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Millatchilik" dan olindi