Muhammad Musaddiq
Муҳаммад Мусаддиқ (фамилиянинг тўғри талаффузи Мосаддегҳ : форсча: محمد مصدق Муҳаммад Мусаддиқ ; 1882 йил 19 май - 1967 -йил 5 март ) 1951-йилдан 1953-йилгача Эроннинг демократик йўл билан сайланган Бош вазири бўлиб, у илғор ислоҳотларни га, шу жумладан нефт ва газ соҳасини миллийлаштиришга уриниб кўрди, бунинг учун у ҳокимиятдан ағдарилди[1][2]. АҚШ ва Британия разведка идоралари томонидан уюштирилган давлат тўнтариши (Аякс операцияси).
Биография
Мусаддиқ 1882-йил 16-июнда Теҳронда машҳур оилада туғилган; унинг отаси Мирзо Ҳидаятуллоҳхон Аштианий Бахтиёр Қожарлар сулоласи ҳукмронлиги остидаги Хуросон вилоятида Молия вазири, онаси Шоҳзода Малика Тожхоним шаҳзода Аббос Мирзонинг набираси ва улуғи эди. Қожарлар сулоласидан Фатҳ Али Шоҳнинг набираси. Мосаддиқнинг отаси 1892-йилда вафот этгач, амакиси Хуросон вилоятига солиқ йиғувчи этиб тайинланган ва Носириддиншоҳ Қожар даврида Мосаддегҳ-ос-Салтон унвонига сазовор бўлган.
1901-йилда Мосаддиг Эронни 1848-1896 йилларда бошқарган Носириддин Шоҳнинг она томонидан набираси Захрохонимга (1879-1965) турмушга чиқди. Эр-хотиннинг беш фарзанди, икки ўғли (Аҳмад ва Ғулом Ҳусайн) ва уч қизи (Мансура, Зиё Ашраф ва Хадича) бор эди.
Сиёсий фаолиятини 24 ёшида Эрон конституциявий инқилобида қатнашган. 1914-йилда у Парижга ўқишга борди, кейин Швейцариянинг Неучател университетида таҳсил олди. У 1919-йилги Англия-Эрон шартномасига қарши чиқди, унга кўра Буюк Британияга йирик нефт имтиёзлари берилди.
1921-1922 йилларда Молия вазири, кейин парламент (парламент) депутати.
1949-йилда Мусаддиқ Миллий фронт партиясини тузди.
1951-йил 28-апрелда Мусаддиқ 79 киши ёқлаб, 12 киши қарши овоз билан Эрон Бош вазири этиб тайинланди. Бундан олдинроқ, 1951-йил 15-мартда у Эрон нефт конларини миллийлаштириш тўғрисидаги қонунни қабул қилишда иштирок этган. Эрон ва Буюк Британия ва Қўшма Штатлар ўртасида можаро бор эди: Моссадиг барча инглиз мутахассислари ва маслаҳатчиларини чиқариб юборди, кейин 1952-йил октябр ойида Буюк Британия билан дипломатик алоқаларни узди. Моссадег ислоҳоти қишлоқ хўжалигига ҳам таъсир кўрсатди, хусусан, қишлоқда эски феодал тизим барҳам топди. Бунга жавобан АҚШ ва Буюк Британия Эрон нефтига бойкот э’лон қилди ва мамлакатда давлат тўнтаришига тайёргарлик кўра бошлади.
1953-йил 4-апрелда Марказий разведка бошқармаси директори Мусаддиқни ағдариш учун 1 миллион доллар ажратди[3]. Бу орада Эронда улар Шоҳ ёдгорликларини бузишни бошладилар, Шоҳнинг ўзи мамлакатдан қочишга мажбур бўлди, аввал Бағдодга, кейин эса Римга. 19 августда Моссадиг ағдарилди, генерал Фазлоллоҳ Заҳидий ҳокимиятга келди, у АҚШ ва Буюк Британияга нефт имтиёзларини қайтарди ва улар билан дипломатик муносабатларни тиклади[4].
Мосаддег ҳокимиятдан ағдарилганидан сўнг, у хиёнатда айбланиб, уч йиллик қамоқ жазосига ҳукм қилинди, шундан сўнг у ўлимигача Теҳрон яқинидаги Аҳмадобод мулкига сургун қилинди ва у ерда уй қамоғида эди[5][6][7].
1967-йил 5-мартда вафот этган.
1979-йилги ислом инқилобидан кейин 15-март, нефт саноати миллийлаштирилган кун давлат байрами ҳисобланади.
Манбалар
- ↑ Даниэл Ергин, Тҳе Призе: Тҳе Эпиc Қуэст фор Оил, Моней анд Поwер (ИСБН 9781439110126).
- ↑ Чристопҳер де Беллаигуэ. „Патриот оф Персиа: Муҳаммад Моссадегҳ анд а Трагиc Англо-Америcан Cоуп“. Wашингтон Пост (2012-йил 22-июл). Қаралди: 2012-йил 23-июл.
- ↑ Андоза:Нп3. Андоза:Нп3. Неw Ёрк: Андоза:Нп3, 1993 — 366—367-бет. ИСБН 0-449-90933-6.
- ↑ Кочешков А. А. Жаркий август 1953-го в Тегеране: заговор генералов. // Военно-исторический журнал. — 2014. — № 4. — С.21-27.
- ↑ Абраҳамиан, Эрванд, Иран Бетwеэн Тwо Револутионс бй Эрванд Абраҳамиан, (Принcетон Университй Пресс, 1982), п.280
- ↑ Моссадегҳ — А Медиcал Биограпҳй бй Эбраҳим Нороузи
- ↑ Персиан Оил: А Студй ин Поwер Политиcс бй Л.П. Элwелл-Суттон. 1955. Лаwренcе анд Wишарт Лтд. Лондон