Mulla Qirgʻiz madrasasi

Мадраса
Мулла Қирғиз мадрасаси
Мамлакат	Ўзбекистон
Жойлашуви	Наманган
Меъморий услуб	О'рта Осиё меъморчилиги ва Ислом меъморчилиги
Меъмор	Мулла Қирг'из
Бинокорлик	1910—1912

Мулла Қирғиз мадрасаси — Наманган шаҳрида жойлашган меъморий ёдгорлик, ХХ-аср. Мадрасани қуриш ишлари 1910-йилда бошланиб, 1912-йилда тугалланган. Қисқа муддатда қуриб битказилган ушбу ажойиб иншоот ўз ичига 41 ҳужра ва 3 та гумбазни қамраб олади. Мулла Қирғиз мадрасаси оҳирги йилларда шаҳар ҳунармандлари масканларидан бири бўлиб келмоқда. Мадрасада халқ амалий санъатининг 10 га яқин турлари бўйича усталар маҳсулотлар яратиш билан биргаликда турли кўргазмаларда ҳам иштирок этиб келишмоқда. Мадрасанинг ташқи ва ён-атрофидаги майдонлари яқин йилларда қайта таъмирланди.

Тарихи

Мадрасанинг тарихи маҳаллий уста мулла Қирғиз (Мулла Бозор Охунд) номи билан боғлиқ. Мулла Бозор Охунд фиқҳ, ҳадис, адабиёт ва бошқа илмларни яхши эгаллаган йирик олим, ХВИИ-асрнинг 1-ярмида яшаб ижод қилган. Бухородаги мадрасада ўқиб, донишманд олим Мирзо Баҳодир Бухорийдан таълим олган, у зотдан ир-шод хатини — пирнинг ёрлиғини олгач, Ўрта ва Яқин Шарқ мамлакатларига саёҳат қилган. Диний ва дунёвий билимларни ўрганишлик билан биргаликда ёшликдан бинокорлик сирларини ўрганиб келган. Меъмор Исматулло Охунддан мумтоз меъморлик услубларини чуқур ўрганади ва қурган биноларда қўллаб борган.
Рисолаларда(Б.Рўзинов, С.Ражабов) ёзилишича, Мулла Қирғиз мадрасасининг қурилиш ишларида фойдаланилган тўғри бурчакли ғиштларни Мирза Дадабой ва Тошболтавой усталар тайёрлашган, мадраса пештоқида фойдаланилган кошинларни эса Мулла Мамасиддиқ, Абдураҳмон, Абдуқаҳҳор ва Мамадали кулоллар мадраса ҳовлисида алоҳида ҳумдон қуриб, айнан шу ҳумдонда пишириб тайёрлашган.

Қурилиш услуби

Мадраса шаҳар марказида қурилган. Бино тарҳи нотекис, 5 қиррали бўлиб, ҳужралар билан ўраб олинган. Ушбу шаклни Мадраса қурилган жой шароитлари тақозо қилган. Қурилиш ишларида қадимий Ўрта Осиё меъморчилиги анъаналарига асосан пишиқ ғиштдан арк услубида фойдаланилган. Арк услубидаги ғишт териш усули беш бурчак шаклидан ишланганлиги билан бошқа услублардан бино пештоқидаги кошинларнинг нафислиги билан ажралиб туради. Мадрасанинг бош кўриниши икки қаватли қилиб қурилган. Пештоқда: „Карам аҳлининг эҳсонидан ўзга қолмаган боқий“, яъни „Ҳар ким ўзи кеца ҳам, унинг эҳсони абадий қолади“ сўзлари ёзиб қолдирилган. Унинг ён қисмига эса: „Банно Мулла Қирғиз ибн Машраббой тижорий, уста Мулла Қирғиз ибн Иброҳимбой меъмори“, яъни „Мулла Қирғиз Машраббой савдогар ўғли, уста Мулла Қирғиз Иброҳимбой меъморнинг ўғли“ деб, мадрасани қурдирган одамнинг исми ва меъмори ёзиб қолдирилган.
Пештоқ юзаси ва ички қисми ганчсиз ҳолатда терилган сиркорлик услубида қилинган, бу услуб Фарғона водийси ёдгорликларига мос бўлган тарзда оқ, зангори, ҳаворанг, сариқ, кўк ва оч кўк ранглардаги кошинларни ташкил этади. Мадраса ҳовлисига кирилгач, ўнг томонда қурилиш усули ташқи ва ички кўринишлари диққатга сазовор бўлган масжид ҳамда гумбазли дарсхона жойлашганини кўриш мумкин. Масжид ва дарсхона устига катта гумбазлар бир-бирига туташ қилиб қурилган, ҳужралар қўшқаватли ва уларга етарли ёруғлик тушиб туриши учун хашталлардан фойдаланилган. Ҳовлида минора бор. Бош тарзи меъморлигида ҳужралар қиёфасига кўркамлик бахш этиб турган мехробий равоқ кўзга ташланади. Мулла Қирғиз яратган Мадрасаси анъанавийлиги билан эмас, балки тарх, ечимининг алоҳидалиги билан диққатга сазовор.