Naʼmatak
Наъматак (мева) (шунингдек, итбурун деб ҳам аталади) — ра’нодошлар (Росаcеаэ) оиласига мансуб атиргул туркуми ўсимликларининг сохта меваси. Одатда у қизил ёки тўқ сариқ рангда бўлади, бироқ айрим турларида (масалан, Роса спиносиссима) тўқ бинафша ёки қора рангга ҳам кириши мумкин. Наъматак гуллаш жараёни тугагандан сўнг, барча гулбарглар тўкилиб кетгач шаклланади.
Тавсифи
Наъматак меваси ботаник жиҳатдан „кўп ёнғоқчали мева“ (полиакена) ҳисобланади. Ташқи қизил қисми — ўзгарган гул ўрни (гипантий) бўлиб, унинг ичида ҳақиқий мевалар — қаттиқ уруғчалар жойлашган.
Ушбу мевалар ёзнинг охиридан кеч кузгача етилади. Баъзи турларнинг мевалари қиш давомида ҳам бутада сақланиб қолади ва қушлар учун озуқа манбаи бўлиб хизмат қилади.
Кимёвий таркиби
Наъматак меваси ўзининг бой кимёвий таркиби, айниқса юқори антиоксидантлик хусусияти билан ажралиб туради.
- С витамини: Наъматак дунёдаги энг бой табиий С витамини манбаларидан биридир. 100 грамм қуруқ мева таркибида $2000 \техт{--} 5000 \техт{ мг}$ гача аскорбин кислотаси бўлиши мумкин (бу апелсиндан тахминан 50 баравар кўп).
- А витамини (Каротиноидлар): Ликопин, бета-каротин ва лютеин.
- Бошқа витаминлар: Б1, Б2, Э, К ва П (рутин) витаминлари.
- Минераллар: Калий, магний, калсий ва темир тузлари.
- Ёғлар: Уруғлари таркибида линол ва линолен кислоталарига бой мой мавжуд.
Қўлланилиши
Тиббиётда
Наъматак фармацевтика саноатида кенг қўлланилади. Унинг асосий хусусиятлари:
- Иммуномодулятор: Организмнинг юқумли касалликларга чидамлилигини оширади.
- Яллиғланишга қарши: Бўғим касалликларида (остеоартрит) оғриқни камайтиради.
- Ўт ҳайдовчи (Холагог): Жигар ва ўт пуфаги касалликларида қўлланилади (масалан, „Холосас“ препарати).
Озиқ-овқат саноатида
Наъматак янги узилган, қуритилган ёки қайта ишланган ҳолда истеъмол қилинади:
- Чой: Қуритилган мевалардан тайёрланган дамлама энг кенг тарқалган усулдир.
- Сироплар ва мурабболар: Швецияда нйпонсоппа (наъматак шўрваси) деб аталадиган машҳур десерт тайёрланади.
- Ёғ: Уруғидан олинган мой косметикада терини регенерация қилиш учун ишлатилади.
Етиштириш ва йиғиш
Наъматак етиштириш учун қуёшли ва яхши дренажланган тупроқ талаб этилади. Мева пишиб етилганда, лекин ҳали юмшаб улгурмасдан йиғиб олиниши керак. Териб олинган мевалар $80\техт{--}90^\cирc\техт{C}$ дан юори бўлмаган ҳароратда тезда қуритилади, акс ҳолда С витамини парчаланиши мумкин.
Хавфсизлик чоралари
Мева ичидаги майда тукчалар (триҳомалар) кучли механик қичишишни келтириб чиқариши мумкин. Шунинг учун меваларни истеъмол қилишдан олдин уруғларидан тозалаш ёки дамламани жуда зич мато орқали сузиш тавсия этилади.
Озуқавий қиймати
| Модда | Миқдори |
|---|---|
| Энергия | 678 кЖ (162 кcал) |
| Углеводлар | 38.22 г |
| Шакар | 2.58 г |
| Клетчатка | 24.1 г |
| Ёғлар | 0.34 г |
| Оқсиллар | 1.6 г |
Шунингдек қаранг
 | Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |