Ziyosfera

Noam Chomsky

Аврам Ноам Чомский (инглизча: Ноам Чомскй; 1928-йил 7-декабрда туғилган) — америкалик тилшунос, файласуф, сиёсий активист, тарихчи ва ёзувчи. У замонавий генератив тилшунослик асосчиси бўлиб, ХХ аср тилшунослигида туб бурилиш ясаган. Шунингдек, у эркин сўз, американистик сиёсат танқиди ва либертариан социализм тарафдори сифатида танилган.

Ноам Чомский

Ноам Чомскй (2004)
Таваллуди 1928-йил 7-декабр
Филаделфия, АҚШ
Фуқаролиги АҚШ
Касби Тилшунос, файласуф, сиёсацҳунос, ёзувчи
Фаолият йиллари 1955–ҳозирги
Мукофотлари Кёто мукофоти (1988), Бен Франклин медал (1999), Эркинлик медали
Веб-сайти ҳттпс://чомскй.инфо/

Чомский дунё миқёсида иккита асосий йўналишда танилган: 1. Тилшуносликдаги ислоҳотчи сифатида – у грамматикани инсон онги билан боғлаган ва универсал грамматика назариясини илгари сурган. 2. Сиёсий танқидчи сифатида – Ғарб, хусусан, АҚШ ташқи сиёсатининг кескин танқидчиси.

Ҳаёти ва таълими

Ноам Чомский 1928-йил 7-декабрда АҚШнинг Филаделфия шаҳрида яҳудий муҳожир оиласида туғилган. Отаси Вилгелм (Wиллиам) Чомскй тилшунос, онаси Элсиэ Симонофский эса ўқитувчи бўлган. У болалигидан сионизм, анархизм ва бошқа сиёсий ғоялар билан таниш бўлган.

Чомский Пенсилвания университетида таҳсил олган ва 1955-йилда Массачусетц технология институти (МИТ)да докторлик ишини ҳимоя қилган. У МИТда 60 йилдан ортиқ дарс берган ва илмий тадқиқотлар олиб борган.

Илмий фаолияти

Генератив грамматика

Чомскийнинг 1957-йилда нашр этилган Сйнтаcтиc Струcтурес асари замонавий тилшуносликнинг бурилиш нуқтасига айланди. У бунда тил тизимини математик моделга солиб таҳлил қилишга ҳаракат қилган. Унинг асосий ғоялари:

  • Тил чекланган қоидалар асосида чексиз гап тузиш имконини беради;
  • Ҳар бир инсонда универсал грамматика деган онгсиз билим мавжуд;
  • Тил биологик асосга эга ва инсон онгининг ажралмас қисми.

Чомский Б.Ф. Скиннернинг хулқ-атворга асосланган тил назариясига кескин танқид билан қараган. У тилни фақат тажриба орқали ўрганилади деган ғояни инкор этиб, тил қобилияти туғма эканини илмий асослаб берган.

Фалсафа ва онг назарияси

Чомский онг ва тил ўртасидаги боғлиқликни ўрганиб, онг ҳақидаги билимлар, синтактик тафаккур ва тафаккур турлари ҳақида фалсафий қарашлар ишлаб чиққан. У декартчиларнинг оқибатлар назариясини давом эттирган.

Сиёсий фаолияти

Чомский 1960-йиллардан бошлаб фаол сиёсий танқидчига айланган. У Ветнам урушига қарши чиққан, АҚШнинг Лотин Америкаси, Яқин Шарқ ва Жануби-Шарқий Осиёдаги ҳаракатларини “империалист” деб атаган.

1988-йилда Эдвард Ҳерман билан бирга ёзган Мануфаcтуринг Cонсент китобида оммавий ахборот воситаларининг қандай қилиб давлат ва корпоратив мафкурани мустаҳкамлашини таҳлил қилган. Унга кўра, ахборот эркинлиги кўпинча назорат остида бўлади.

У ўзини анархо-синдикалист ёки либертариан социалист деб атайди. У капитализм, элита назорати ва нотенгликни танқид қилади.

Фаластин–Исроил можароси

Ноам Чомский Фаластин–Исроил можаросига доир кескин танқидий позицияси билан танилган. У Исроилнинг Фаластиндаги сиёсатини мустамлакачиликка ўхшатиб, Ғарб, айниқса АҚШнинг бу борадаги ёндашувини иккиюзламачилик деб ҳисоблайди.

Чомский Исроилнинг Ғарбий Соҳил ва Ғазо секторидаги ҳарбий босиб олишини халқаро ҳуқуққа зид деб ҳисоблайди ва бу сиёсатни ирқий ажратиш (апартеид) тизимига ўхшатган. Унинг фикрича, Фаластин халқи ўз тарихий ҳудудида эркин яшаш ҳуқуқига эга, аммо бу ҳуқуқ доимий равишда бузилмоқда.

У икки давлатли ечим тарафдоридир. Чомскийга кўра: Исроил 1967-йилдан олдинги чегараларга қайтиши керак, мустақил Фаластин давлати ташкил этилиши лозим, Шарқий Қуддус Фаластин пойтахти сифатида тан олиниши зарур.

Чомский АҚШ оммавий ахборот воситаларини ҳам танқид қилган. Унинг фикрича, Ғарб матбуоти можарони ёритишда асосан Исроил манфаатларини илгари суради ва Фаластин томонининг ҳолати э’тиборсиз қолмоқда. Ғазо секторидаги вазият ҳақида у шундай дейди: "Бу инсоният тарихидаги энг йирик очиқ ҳибсхоналардан биридир." Исроилнинг Ғазога нисбатан олиб бораётган ҳарбий ва иқтисодий блокадасини у инсонпарварлик нуқтаи назаридан мутлақо номақбул деб ҳисоблайди.

Асарлари

Тилшунослик ва онг назарияси

  • Сйнтаcтиc Струcтурес (1957)
  • Аспеcц оф тҳе Тҳеорй оф Сйнтах (1965)
  • Cартесиан Лингуистиcс (1966)
  • Лангуаге анд Минд (1968)
  • Тҳе Соунд Паттерн оф Энглиш (1968, Моррис Ҳалле билан)
  • Рефлеcтионс он Лангуаге (1975)
  • Тҳе Минималист Програм (1995)
  • Тҳе Сcиэнcе оф Лангуаге (2012, Жамес МcГилврай билан)

Сиёсат, ташқи сиёсат ва глобал таҳлил

  • Америcан Поwер анд тҳе Неw Мандаринс (1969)
  • Фор Реасонс оф Стате (1973)
  • Тҳе Политиcал Эcономй оф Ҳуман Ригҳц (1979, Эдwард С. Ҳерман билан)
  • Фатефул Триангле: Тҳе Унитед Статес, Исраэл анд тҳе Палестинианс (1983)
  • Пиратес анд Эмперорс, Олд анд Неw (1986)
  • Мануфаcтуринг Cонсент: Тҳе Политиcал Эcономй оф тҳе Масс Медиа (1988, Эдwард С. Ҳерман билан)
  • Неcессарй Иллусионс: Тҳоугҳт Cонтрол ин Демоcратиc Соcиэтиэс (1989)
  • Детерринг Демоcраcй (1991)
  • Wорлд Ордерс, Олд анд Неw (1994)
  • Профит Овер Пеопле: Неолибералисм анд Глобал Ордер (1999)
  • 9-11 (2001)
  • Ҳегемонй ор Сурвивал: Америcа'с Қуэст фор Глобал Доминанcе (2003)
  • Фаилед Статес: Тҳе Абусе оф Поwер анд тҳе Ассаулт он Демоcраcй (2006)
  • Wҳо Рулес тҳе Wорлд? (2016)
  • Реқуиэм фор тҳе Америcан Дреам (2017)

Суҳбатлар, интервюлар ва танқидий таҳлиллар

  • Ундерстандинг Поwер: Тҳе Индиспенсабле Чомскй (2002)
  • Империал Амбитионс: Cонверсатионс он тҳе Пост-9/11 Wорлд (2005, Давид Барсамиан билан)
  • Wҳат Wе Сай Гоэс (2007, Давид Барсамиан билан)
  • Поwер Сйстемс (2012, Давид Барсамиан билан)
  • Глобал Дисcонтенц (2017, Давид Барсамиан билан)
  • Нотес он Ресистанcе (2022, Давид Барсамиан билан)

Фаластин–Исроил можароси ва Яқин Шарқ

  • Газа ин Cрисис: Рефлеcтионс он Исраэл'с Wар Агаинст тҳе Палестинианс (2010, Илан Паппé билан)
  • Он Палестине (2015, Илан Паппé билан)

Замонавий масалалар ва танқидий таҳлиллар

  • Оccупй (2012)
  • Оптимисм овер Деспаир (2017)
  • Тҳе Cлимате Cрисис анд тҳе Глобал Греэн Неw Деал (2020, Роберт Поллин билан)
  • Cонсеқуэнcес оф Cапиталисм (2021, Марв Wатерстоне билан)
  • Тҳе Wитҳдраwал (2022, Вижай Прашад билан)

Э’тироф ва та’сир

Чомский ХХ асрда энг кўп иқтибос келтирилган олимлардан биридир. У дунё бўйича юзлаб университетларда фахрий унвонлар, халқаро мукофотлар олган. Унинг ишлари тилшунослик, сиёсацҳунослик, коммуникация назарияси, фалсафа ва ҳатто информатика соҳасида ҳам катта та’сир кўрсатган.

Шахсий ҳаёти

Чомский 1949-йилда Cарол Дорис билан турмуш қурган, у 2008-йилда вафот этган. Улар уч нафар фарзанд кўришган. Чомский Аризона университетида профессор сифатида фаолият юритар эди, айни пайтда пенсияда.

Манбалар

  • Расмий вебсайт
  • Смитҳ, Неил. Чомскй: Идеас анд Идеалс (Cамбридге Университй Пресс, 2004)
  • Чомскй, Ноам. Сйнтаcтиc Струcтурес (1957)
  • Ҳерман & Чомскй. Мануфаcтуринг Cонсент (1988)
  • Британниcа: Ноам Чомскй
  • ББC Профиле: ББC он Чомскй[сайт ишламайди]

Ташқи ҳаволалар


"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Noam_Chomsky" dan olindi