Ziyosfera

Oʻzbekiston tillari

Ҳозирги Ўзбекистон ҳудудида қадимдан турли тиллар оиласига мансуб тил ва лаҳжалар амалда бўлган. Қадимда бу ҳудудларда сак-массагет тиллари муомалада бўлган. Кейинчалик бу ҳудудларда тохар тиллари, бақтрия, қадимги хоразмий ҳамда суғд тили, қадимги турк тили кенг тарқалган.

Ўзбекистондаги тиллар
Мамлакатлар Ўзбекистон
Расмийлик ҳолати ўзбек тили
Тил кодлари

Ислом дини ёйилгач, араб ва форс тиллари минтақада ўз ҳукмронлигини ўрнатди. Шундан сўнг минтақада яратилган аксарият тарихий манбалар араб ёки форс тили (баъзан эски ўзбек тили)да битила бошлади. Бу ҳолат то Чор Россиясигача давом этди.

Ўзбекистоннинг лингвистик тасвири ХХ асрдаги сиёсий ва тарихий жараёнлар натижасида юзага келган бир қатор ўзига хос хусусиятлар билан тавсифланади. Мамлакатда ўзбек тили устунлик қилади. Ўзбек тилида аҳолининг 80% га яқини (асосан этник ўзбеклар) сўзлашади. Аҳолининг қолган 20% ўнлаб бошқа тилларни ўз она тили деб билади. Ўзбек тилидан кейин энг кенг тарқалган тиллардан бири рус тилидир. Шунингдек, у кўпинча республиканинг рус бўлмаган аҳолиси учун иккинчи, учинчи ва/ёки чет тили вазифасини ўтайди[1]. Республиканинг бу икки энг муҳим тилларининг мақоми ХХ-ХХИ асрлар давомида ўзгарди.

Таснифлаш

Мамлакат тилларининг аксарияти икки йирик тил жамоаларига тегишли: Олтой тиллари оиласининг туркий тиллар тармоғи ҳам ҳинд-европа тиллари оиласи. Туркий гуруҳга ўзбек, қорақалпоқ, қозоқ, туркман, уйғур, қирғиз ва озарбайжон тиллари киради, бу тилларда республика аҳолисининг 85% дан ортиғи сўзлашади. Ҳинд-европа тилларидан энг кенг тарқалгани рус ва тожик тилларидир; сўнгги пайтларда инглиз тили ҳам қўлланилмоқда ва кенг ривожланмоқда (албатта, чет тили сифатида).

Рус тилининг мавқеи

Ўзбекистон ССРда етакчи тиллар – ўзбек ва рус тиллари тенг расмий мақомга эга эди. Бироқ, ҳар иккала тилни билишнинг ҳақиқий даражаси аҳолининг турли гуруҳларида фарқ қиларди. Шундай қилиб, рус аҳолисининг кўпчилиги ўзбек тилини яхши билмаган. Ўзбеклар орасида шаҳарликлар қишлоқ аҳолисига қараганда рус тилида анча яхши сўзлашишган. Умуман олганда, мамлакатда рус тилини билишнинг умумий даражаси қўшни Қозоғистон ва Қирғизистонга қараганда бир оз паст бўлган ва шундай бўлиб қолмоқда, лекин Туркманистон ва Тожикистондан юқори кўрсаткичда эканлигини алоҳида таъкидлаб ўтиш жоиз. 1977-йилги СССР Конституциясида давлат тили ҳақидаги банд йўқлигидан фойдаланиб, 1989-йил октабр ойида Ўзбекистон ССР ҳукумати ўзбек тилини давлат тили деб эълон қилди[2]. Шу билан бирга, рус тилига миллатлараро мулоқот тили мақоми берилди, у 1995-йил 21-декабргача расман сақланиб қолди[3]. Шунга қарамай, республика ҳудудида рус ва бошқа тиллардаги давлат та’лим муассасалари тармоғи сақланиб қолган ва фаолият кўрсатишда давом этмоқда. Бугунги кунда Ўзбекистонда рус тилидаги кўплаб газета ва журналлар, шунингдек, та’лим рус тилида олиб бориладиган 848 мактабда жами 581881 нафар ўқувчи мавжуд[4]. Шу билан бирга, 2012-йил 1-ноябрдан бошлаб республика Адлия вазирлигининг буйруғи билан ФҲДЁ органларида ҳужжатларни расмийлаштиришда рус тилидан фойдаланишга яна рухсат берилди. Де-факто, рус тили ҳатто расмий ҳужжатлар ва ҳисоботларда ҳам кенг тарқалган ва ўзбек тили билан бир қаторда мамлакатнинг амалдаги расмий тили ҳисобланади[5]. Бироқ Ўзбекистон рус тилининг ролини камайтириш орқали Россия та’сирини чеклашга уринишлар бўйича Марказий Осиёда иккинчи ўринда туради. Ўзбекистон ҳукумати 1990-йилларнинг ўрталарида конституциядан рус тили ҳақидаги бандни олиб ташлаган эди[6].

Минтақавий тиллар

Бутун мамлакат бўйлаб давлат тили бўлган ўзбек тилидан ташқари, қатор вилоятларда бошқа тиллар ҳам қўлланади. Хусусан, Қорақалпоғистон автоном республикаси ҳудудида қорақалпоқ тили ҳам расмий тил ҳисобланади. Ҳар томондан Қирғизистон Республикаси ҳудуди билан ўралган Фарғона вилоятининг Сўх туманида аҳолининг 99,4 фоизини (58 мингга яқин киши) этник тожиклар ташкил этади. Вилоят маркази Сўхда тожик тилида ҳафталик “Садойи Сўх” газетаси нашр этилади. Туманда та’лим тожик тилида олиб бориладиган 24 мактаб, 2 лицей ва 2 коллеж мавжуд. Сурхондарё, Самарқанд, Бухоро, Наманган ва бошқа тожик аҳолиси кўпроқ бўлган вилоятларда оммавий ахборот воситалари, мактаблар, лицейлар, коллежлар ва олий ўқув юртлари филиаллари тожик тилида фаолият юритади. Тошкент ва Навоий вилоятларида, Қорақалпоғистон Республикасида та’лим қозоқ тилида олиб бориладиган мактаблар ва олий ўқув юртларининг бўлимлари мавжуд. Хоразм вилояти ва Қорақалпоғистон Республикасида та’лим туркман тилида олиб бориладиган мактаблар мавжуд. Ўзбекистонда жами 848 рус, 417 қозоқ, 377 қорақалпоқ, 256 тожик, 60 қирғиз, 43 туркман мактаблари мавжуд[7].

Қўллаш доираси

Ўзбекистон тиллари анъанавий равишда қўлланиш соҳасига қараб ўзининг функсионаллик даражаси билан фарқланади. Шундай қилиб, рус тилининг кундалик, оила даврасида ҳамда бизнес алоқалари тили сифатидаги улуши уни она тили деб биладиганлар улушидан сезиларли даражада ошади. Бошқа томондан, республиканинг бошқа бир қатор озчилик тиллари (тожик, қозоқ, қорақалпоқ ва бошқалар) деярли фақат оила ичидаги мулоқотда қўлланади ва бизнес ва жамоат соҳаларида кам намоён бўлади[8].

Ўзбекистон фуқаролиги учун қонуний тил талаблари йўқ[9].

Манбалар

  1. ↑ „Узбекистан: В Ташкенте прошли очередные «Виноградовские чтения» — Фергана — международное агентство новостей“.
  2. ↑ „Русский язык в Центральной Азии — Русское единство“.
  3. ↑ „Статус русского языка в странах бывшего СССР. Справка. » Фито Центр“. 2014-йил 11-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 31-октябр. (Wайбаcк Мачине сайтида 2014-07-11 санасида архивланган)
  4. ↑ „Узеду.Уз / ОСНОВНЫЕ ПОКАЗАТЕЛИ / 2012 - 2013 учебный год“. 2015-йил 8-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 31-октябр. (Wайбаcк Мачине сайтида 2015-02-08 санасида архивланган)
  5. ↑ „Лента.ру: Узбекским ЗАГСам разрешили использовать русский язык“.
  6. ↑ „Д.Э. Летняков, “Роль русского языка в постсоветской Центральной Азии”, Полития 4 (79): 2015,“.
  7. ↑ архив нусхаси, 2015-02-08да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2021-10-31
  8. ↑ „Русскиэ.орг - Русский язык в Узбекистане -Русское зарубежье, российские соотечественники, русские за границей, русские за рубежом, соотечественники, русскоязычное население, р …“ (деадлинк). 2014-йил 26-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 28-январ.
  9. ↑ ҳттп://фаcцанддетаилс.cом/cентрал-асиа/Узбекистан/суб8_3д/энтрй-4699.ҳтмл 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/O%CA%BBzbekiston_tillari" dan olindi