PIRLS

ПИРЛС ( инглизча: Прогресс ин Интернатионал Реадинг Литераcй Студй') — бу турли мамлакатларда бошланғич синфда таҳсил олувчи ўқувчи ёшларнинг матнни ўқиш ва тушуниш даражалари сифатини баҳолаб берувчи халқаро баҳолаш тизимидир.

Тадқиқот даврий равишда — ҳар беш йилда бир марта ўтказилади ва ҳозиргача беш марта: 2001, 2006, 2011, 2016 ва 2021-йилларда ўтказилган.

ПИРЛС 2016

ПИРЛС ўқиш таълимини такомиллаштириш учун далилларга асосланган қарорлар қабул қилиш имкониятини беради. Давлатлар ПИРЛС дан қуйидаги мақсадларда фойдаланадилар:

• глобал миқёсида таълим тизими даражасидаги ютуқларнинг тенденсияларини кузатиб бориш;
• янги ёки қайта кўриб чиқилган таълим сиёсатининг таъсирини кузатиб бориш;
• таълимнинг заиф нуқталарини белгилаш ва ўқув ислоҳотини амалга ошириш;
• ПИРЛС маълумотларини тадқиқ ва таҳлил қилиш орқали ўқитиш ва ўқишни такомиллаштириш;
• адолатлиликни кузатиш ёки қўшимча синфларда ўқувчиларни баҳолаш каби тегишли ишларни олиб бориш;
• ўқишни ва ўқитишни ўрганиш.

Тарихи

ПИРЛС лойиҳаси Таълим ютуқларини баҳолаш халқаро ассоциацияси (ИЭА — Интернатионал Ассоcиатион фор тҳе Эвалуатион оф Эдуcатионал Ачиевемент) шафелигида яратилган. Халқаро тадқиқотларни ташкил этиш учун Честнут Ҳилл (Массачусец, АҚШ) Бостон коллежи мас’ул ҳисобланади. Халқаро тадқиқот учун топшириқларни тайёрлаш Гамбургдаги (Германия) маълумотлар марказида амалга оширилади.

Озбекистонда ушбу тадқиқот Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Таълим сифатини назорат қилиш давлат инспексияси (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-06-30 санасида архивланган) томонидан Ўзбекистон Республикаси Халқ таълими вазирлиги билан ҳамкорликда амалга оширилади.

Тадқиқот услуби

ПИРЛС халқаро тадқиқоти бошланғич синф ўқувчиларининг ўқиб тушуниш кўникмаларини қай даражада ривожланганлиги ҳақидаги маълумотларни халқаро миқёсда таққослаш имконини берадиган, ўқиш ва ўқитишни яхшилашда таълим соҳасидаги давлат сиёсатига хизмат қилиши мумкин бўлган таҳлилларни тақдим этади. Ҳозирги вақтда ПИРЛС таърифига кўра, ўқиш саводхонлиги жамият томонидан талаб қилинадиган ва инсон томонидан қадрланадиган ёзма тил шаклларини тушуниш ва улардан фойдаланиш, шунингдек, матнлардан турли шаклларда маъно ҳосил қила олиш қобилияти ҳамдир.

Тадқиқот доирасида асосий эътибор тушунишни намоён қилишдан ўзлаштирилган маълумотларни қандай қилиб янги лойиҳалар ва вазиятларда қўллай олиш қобилиятларини намоён қилишга қаратилган.

Ўқувчи бу жараённинг фаол қатнашувчиси бўлиб, маъно яратади, матн устида мушоҳада юритади ва самарали ўқиш стратегияларини онгли равишда танлаб қўллайди. Ҳар бир матн тури одатий шакл ва қоидаларга амал қилган ҳолда ўқувчига матнни шарҳлашга ёрдам беради. Ҳар қандай матн турли шаклга эга бўлиши мумкин. Булар анъанавий китоблар, журналлар, ҳужжатлар ва газеталар, шунингдек, рақамли кўринишдаги ёзма шаклларни ҳам ўз ичига олади.

ПИРЛС тадқиқотида ўқувчиларнинг дарс вақтида ва мактабдан ташқари вақтларида ўқишини икки тури баҳоланади:

1. Ўқувчининг адабий тажрибасини баҳолаш мақсадида ўқиш;
2. Маълумотни ўзлаштириш ва ундан фойдаланиш мақсадида ўқиш.

Тадқиқот қоидаларига мувофиқ, бадиий ва информацион матнларни ўқиётганда ўқиш қобилиятининг тўртта гуруҳи баҳоланади:

• аниқ кўрсатилган маълумотларни топиш;
• хулосаларни шакллантириш;
• маълумотларни талқин ва синтез қилиш;
• мазмуни, тил хусусиятлари ва матн тузилишини таҳлил қилиш ва баҳолаш.

Тадқиқотдаги матнлар мураккаблигига кўра, ўртача 500 дан 800 тагача, ўқувчиларнинг ўқиш саводхонлиги даражаси паст бўлган мамлакатлар учун 400–500 та, эПИРЛСда эса, тахминан 1000 та сўздан иборат бўлади.

Матннинг мазмуни 9-10 ёшдаги ўқувчиларга мос, айрим маданиятларга жуда хос бўлган мавзулардан четлашган, шунингдек, қизиқарли ҳамда ўқувчига унчалик таниш бўлмайди.

ПИРЛС тадқиқотида ўқиш саводхонлигининг даражалари қуйидагича тавсифланади:

Энг юқори даража (625 балл ва ундан юқори) — Ўқувчилар матнни яхлит ўзлаштира олади ва айни пайтда унинг алоҳида қисмларини бир-бири билан боғлиқ ҳолда тушунади. Муаллифнинг ғоясини изоҳлашда ўз фикрини асослаш учун матнга таяна олади.

Юқори даража (550 балл) — Ўқувчилар матннинг аҳамиятли хабарларини тушунади, матнга асосланиб ўз хулосаларини чиқаради, матн мазмунига ҳам, шаклига ҳам баҳо бера олади, унинг айрим тил хусусиятларига эътибор қарата олади.

Ўрта даража (475 балл) — Ўқувчилар матндан ахборот топа олади, матн шакли ва тилининг баъзи хусусиятларидан фойдаланиб, матнга асосан ўз хулосаларини чиқаради.

Қуйи даража (400 балл) — Ўқувчилар матнда аниқ берилган ва чеклаш осон бўлган хабарни ажратиб олади.

Натижаларни баҳолаш тартиби

ПИРЛС да бажарилган ишларни сифатли ва миқдорий баҳолаш учун қуйидаги тизим қўлланади:

- жавобни танлаш усулидаги тўғри жавоблар 1 балл билан баҳоланади;

- мавзу кетма-кетлигини белгилаш борасидаги тўғри жавоблар 1 балл билан баҳоланади;

- эркин жавоб беришг керак бўлган топшириқлар вазифанинг мураккаблигига қараб 1 баллдан 3 баллгача баҳоланади.

Натижаларни якуний қайта ишлаш учун замонавий синов назарияси қўлланади.

Тадқиқот натижалари

ПИРЛС-2001

ПИРЛС-2001 тадқиқотида 35 та давлат иштирок этган. Тадқиқотда 4-синф ўқувчиларининг ўқиш саводхонлиги баҳоланган.

Рейтинг	Мамлакат	Ўртача балли
1	Швеция	561
2	Нидерландия	554
3	Англия	553
4	Болгария	550
5	Латвия	545
6	Канада	544
7	Литва	543
7	Венгрия	543
9	Америка Қўшма Штатлари	542
10	Италия	541
11	Германия	539
12	Чехия	537
13	Янги Зеландия	529
14	Шотландия	528
14	Сингапур	528
14	Россия	528
14	Гонконг	528
18	Франсия	525
19	Греция	524
20	Словакия	518
21	Исландия	512
21	Руминия	512
23	Исроил	509
24	Словения	502
Ўртача халқаро кўрсаткичлар		500
25	Норвегия	499
26	Кипр Республикаси	494
27	Молдова	492
28	Туркия	449
29	Шимолий Македония	442
30	Колумбия	422
31	Аргентина	420
32	Эрон	414
33	Қувайт	396
34	Марокаш	350
35	Белиз	327

ПИРЛС-2006

ПИРЛС-2006 тадқиқотида 40 та давлатдан 215 000 га яқин ўқувчилар иштирок этган.

2006-йилдаги тадқиқотда баҳолаш тести тўртта жараённи кўриб чиқди:

• аниқ кўрсатилган маълумотларни олиш
• тўғри хулосалар қилиш
• ғоялар ва маълумотларни талқин қилиш ва умумлаштириш
• таркиб, тил ва матн элементларини текшириш ва баҳолаш
  

Рейтинг	Мамлакат	Ўртача балл
1	Россия	565
2	Гон Конг	564
3	Канада (Алберта)	560
4	Сингапур	558
4	Канада (Британия Колумбияси)	558
6	Люксембург	557
7	Канада (Онтарио)	555
8	Италия	551
8	Венгрия	551
10	Швеция	549
11	Германия	548
12	Нидерландия	547
12	Белгия	547
12	Болгария	547
15	Дания	546
16	Канада (Янги шотландия)	542
17	Латвия	541
18	Америка Қўшма Штатлари	540
19	Англия	539
20	Австрия	538
21	Литва	537
22	Хитой Тайпейи	535
23	Канада (Квебек)	533
24	Янги Зеландия	532
24	Словакия	532
26	Шотландия	527
27	Франсия	522
27	Словения	522
29	Полша	519
30	Испания	513
31	Исроил	512
32	Исландия	511
Ўртача халқаро кўрсаткичлар		500
33	Молдова	500
33	Белгия (Френч)	500
35	Норвегия	498
36	Руминия	489
37	Грузия	471
38	Шимолий Македония	442
39	Тринидад ва Тобаго	436
40	Эрон	421
41	Индонезия	405
42	Қатар	353
43	Қувайт	330
44	Марокаш	323
45	Жанубий Африка	302

ПИРЛС-2011

ПИРЛС-2011 тадқиқотида 45 мамлакатдан 325000 ўқувчи қатнашди. Анъанага кўра, тадқиқотларда Англия, Шимолий Ирландия, Белгиянинг франсуз тилида сўзлашувчи қисми ва Гонконг мустақил иштирокчилар сифатида қатнашди, чунки уларнинг таълим тизими сезиларли фарқларга эга. Тадқиқотда иштирок этувчи ҳар бир мамлакатнинг 150-200 мактабидан 4000 га яқин ўқувчилар қатнашган.

2011-йил маълумотларига кўра Гонконг, Россия, Финландия ва Сингапурда ўқувчилар ўқишни яхши ўзлаштирадилар. Ушбу давлатларнинг тўртинчи синф ўқувчилари барча иштирок этган бошқа давлатлар орасида энг яхши натижаларни кўрсатдилар. Ушбу мамлакатларнинг ўртача баллари орасидаги фарқ унчалик катта эмас. Бошқа иштирокчи давлатларнинг натижалари етакчи тўрт мамлакатнинг натижаларидан анча паст.

Рейтинг	Мамлакат	Ўртача балл
1	Гонконг	571
2	Россия	568
2	Финландия	568
4	Сингапур	567
5	Шимолий Ирландия	558
6	Америка Қўшма Штатлари	556
7	Дания	554
8	Хорватия	553
8	Хитой Тайпейи	553
10	Ирландия	552
10	Англия	552
12	Канада	548
13	Нидерландия	546
14	Чехия	545
15	Швеция	542
16	Италия	541
16	Германия	541
16	Исроил	541
16	Португалия	541
20	Венгрия	539
21	Словакия	535
22	Болгария	532
23	Янги Зеландия	531
24	Словения	530
25	Австрия	529
26	Литва	528
27	Австралия	527
28	Полша	526
29	Франсия	520
30	Испания	513
31	Норвегия	507
32	Белгия (Френч)	506
33	Руминия	502
Ўртача халқаро кўрсаткичлар		500
34	Грузия	488
35	Малта	477
36	Тринидад	471
37	Озарбайжон	462
38	Эрон	457
39	Колумбия	448
40	Бирлашган Араб Амирликлари	439
41	Саудия Арабистони	430
42	Индонезия	428
43	Қатар	425
44	Уммон	391
45	Марокаш	310

ПИРЛС-2016

ПИРЛС-2016 тадқиқот натижалари 2017-йил 5-декабрда чоп этилди. Ушбу сиклда иккита қўшимча ташаббус қўлланди:

1) ПИРЛС саводхонлигини баҳолаш (илгари преПИРЛС номи қўлланган) қамров доираси ва ҳажми бўйича ПИРЛСга тенг ва ПИРЛС каби ўқиш тушунчасини акс эттиради.

2) 2016-йилда жорий этилган эПИРЛС — ўқувчиларнинг онлайн ўқиш пайтида маълумот олиш ва ундан фойдаланиш қобилиятини компютерда ўқишни баҳолаш ташаббуси. Баҳолаш илм-фан ва ижтимоий фанлар бўйича мактабга ўхшаш ҳақиқий топшириқлар билан қизиқарли, симуляция қилинган интернет муҳитини ўз ичига олади. Ушбу эПИРЛС онлайн ўқиш ютуқлари шкаласи мамлакатларга тўртинчи синф ўқувчиларининг онлайн ўқиш кўрсаткичларини ПИРЛС ўқиш ютуқлари шкаласидаги кўрсаткичларига нисбатан текшириш имконини беради.

Мамлакатлар бўйича талабаларнинг эришган ютуқлари бўйича ПИРЛС-2016 натижаларига кўра, 18 та давлатда ўртача кўрсаткич юқорироқ, 13 мамлакатда бир хил ўртача ютуқ ва 10 мамлакатда ўртача кўрсаткич пастроқ бўлиб, 50 та давлатнинг 48 тасида қизларнинг ўқиш даражаси ўғил болаларга қараганда юқори бўлган.

ПИРЛС-2016 тадқиқот натижаларига кўра, ўртача ўқиш даражаси энг юқори бўлган ўнта мамлакат: Россия Федерацияси, Сингапур, Гонконг, Ирландия, Финландия, Полша, Шимолий Ирландия, Норвегия, Тайван ва Англия давлатларидир.

Рейтинг	Мамалакат	Ўртача балл
1	Россия	581
2	Сингапур	576
3	Гонконг	569
4	Ирландия	567
5	Финландия	566
6	Полша	565
6	Шимолий Ирландия	565
8	Норвегия	559
8	Хитой Тайпейи	559
8	Англия	559
11	Латвия	558
12	Швеция	555
13	Венгрия	554
14	Болгария	552
15	Америка Қўшма Штатлари	549
16	Литва	548
16	Италия	548
18	Дания	547
19	Макао	546
20	Нидерландия	545
21	Австралия	544
22	Чехия	543
22	Канада	543
24	Словения	542
25	Австрия	541
26	Германия	537
27	Қозоғистон	536
28	Словакия	535
29	Исроил	530
30	Португалия	528
30	Испания	528
32	Белгия	525
33	Янги Зеландия	523
34	Франсия	511
Ўртача халқаро кўрсаткичлар		500
35	Белгия (Френч)	497
36	Чили	494
37	Грузия	488
38	Тринидад	479
39	Озарбайжон	472
40	Малта	452
41	Бирлашган Араб Амирликлари	450
42	Баҳрайн	446
43	Қатар	442
44	Саудия Арабистони	430
45	Эрон	428
46	Уммон	418
47	Қувайт	393
48	Марокаш	358
49	Миср	330
50	Жанубий Африка	320

ПИРЛС-2021

Рейтинг	Мамалакат	Ўртача балл
1	Сингапур	587
2	Ирландия	577
3	Гонконг	573
4	Россия	567
5	Шимолий Ирландия	566
6	Англия	558
7	[[Шимолий Ирландия|Хорватия]]	557
8	Литва	552
9	Финландия	549
9	Полша	549
11	Америка Қўшма Штатлари	548
12	Хитой Тайпейи	544
12	Швеция	544
14	Болгария	540
14	Австралия	540
14	Чехия	540
17	Венгрия	539
17	Дания	539
17	[[Норвегия|Норвегия]]	539
20	Италия	537
21	Макао	536
22	Австрия	530
23	Словакия	529
24	Латвия	528
25	Нидерландия	527
26	Германия	524
27	Янги Зеландия	521
27	Испания	521
29	Португалия	520
29	Словения	520
31	[[Малта|Малта]]	515
32	Франсия	514
32	Сербия	514
34	Албания	513
35	Кипр Республикаси	511
35	Белгия (фламанд)	511
37	Исроил	510
38	Қозоғистон	504
Ўртача халқаро кўрсаткичлар		500
39	Туркия	496
40	Грузия	494
40	Белгия (Френч)	494
42	Черногория	487
43	[[Қатар|Қатар]]	485
44	Бирлашган Араб Амирликлари	483
45	Баҳрайн	458
46	Саудия Арабистони	449
47	Шимолий Македония	442
48	Озарбайжон	440
49	Ўзбекистон	437
50	Уммон	429
51	Косово	421
52	[[Бразилия|Бразилия]]	419
53	Эрон	413
54	Иордания	381
55	[[Миср|Миср]]	378
56	[[Марокаш|Марокаш]]	372
57	[[Жанубий Африка Республикаси|Жанубий Африка]]	288

ПИРЛС 2021 тадқиқотида Ўзбекистон ўқувчилари ҳам иштирок этиб 57 мамлакатлар орасида 49-ўринни эгаллади. Биринчи ўрин эса, Осиёнинг яна бир мамлакати Сингапур, иккинчи ўрин Ирландия, учинчи ўрин Гонконг мамлакати юқори ўринларни эгаллаган. Маълумот учун, МДХ мамлакатлари ҳам ушбу нуфузли тадқиқотда иштирок этиб, Россия 4-ўрин, Қозоғистон 38-ўрин, Грузия 41-ўрин ва Озарбайжон 48-ўринларни эгаллаган.